હનુમાનજી લંકાના રાજમાર્ગ પર આગળ વધતાં, તેમણે સ્ત્રીઓના કમરકસ અને પાયલના ઝણઝણાટ સાંભળ્યા, જે પ્રેમમાં ગરકાવ થઈ, સ્વર્ગની અપ્સરાઓ જેવો રુણઝુણ કરે છે. મહાન આત્માઓના મહેલો વચ્ચે પગલીઓના અવાજ, હાથ તાળી અને સીટીના સૂર પણ તેમની કાનમાં પડ્યા. રાક્ષસોના ઘરોમાં તેઓએ મંત્રોચ્ચાર સાંભળ્યા—જે રાત્રિચર વિદ્વાનો પોતાના અધ્યયનમાં તલિન હતા. રાજમાર્ગ પર ઊભેલા અને રાવણની સ્તુતિમાં ગર્જના કરતા રાક્ષસોની મોટી ટોળકી હનુમાનજીને દેખાઈ. શહેરના મધ્ય ભાગમાં તેઓએ વિવિધ વેશભૂષામાં રાક્ષસોના ગૂપ્તચર જોયા—કોઈ જટાધારી, કોઈ મુંડન કરેલા, કોઈ વાછરડાની ચામડી પહેરેલા. કેટલાકના હાથમાં દર્ભ ઘાસ, કેટલાક અગ્નિકુંડ, લાઠી, ગદા અને દંડ જેવા શસ્ત્રો હતા. હનુમાનજીની નજરે એક આંખવાળા, રંગબેરંગી, મોટાં પેટવાળા, વિશાળ સ્તનવાળી, ભયાનક, વાંકા મોઢાવાળા, વિકૃત અને નાનકડી કાયાવાળા રાક્ષસો પડ્યા. કેટલાક તીર-ધનુષ, તલવાર, મુંગા, મોટાં લોખંડનાં સળિયા અને ચમકતા બાંધ પણ ધારણ કરતા હતા. ત્યાંના રાક્ષસો ન તો ખૂબ જ ડાઘળા, ન પાતળા, ન ઊંચા, ન નાનો, ન બહુ ગોરા, ન બહુ કાળા, ન વધારે વાંકા, ન વધારે નાનકડાં—વિવિધ આકારના અને રૂપવંત પણ હતા. કેટલાક ધ્વજ-પતાકા અને વિવિધ શસ્ત્રો સાથે પણ દેખાયા. કોઈ શૂળ, વૃક્ષ, તલવાર, વજ્ર, ગાદા, ફાંસી, અને અન્ય શસ્ત્રો લઈને ઉભેલા યોદ્ધા પણ હતા. ઘણા રાક્ષસો સુગંધિત અંગરાગ, હાર અને શણગારથી સજ્જ, વિવિધ વસ્ત્રોમાં પોતાની મરજી પ્રમાણે ફરતા હતા. હનુમાનજીએ હજારો રાક્ષસો જોયા—કોઈ તીક્ષ્ણ શૂળ, કોઈ મહાવજ્ર ધારણ કરનાર, સૌ ચેતન અને નિષ્ઠાવાન. આંતરમહેલો પહેલા તેમને રાવણના નામે નિર્ધારિત ઘર દેખાયું—સુવર્ણમય મહાદ્વારવાળું, પર્વતશિખરે આવેલું, કમળમાળાથી શોભાયમાન ખાઈથી ઘેરાયેલું. આ મહેલ દેવલોકની જેમ જ ચમકતો, દૈવી સંગીતથી ગુંજતો, ચારેકોર કોટથી ઘેરાયેલો હતો. ઘોડાની હિંસ, આભૂષણોની ઝણઝણ, અને શણગારેલી રથો, વાહનો, વિમાનો, ઉત્કૃષ્ટ ઘોડા અને હાથીઓથી ભરેલું હતું. સુંદર દ્વારો પર ચારે દાંતવાળા, સફેદ વાદળ જેવા, શોભાયમાન અને મદમસ્ત હાથીઓ, પક્ષીઓ ઉભા હતા. હજારો શક્તિશાળી રાક્ષસો દ્વારા રક્ષિત અને રાવણના સંરક્ષણ હેઠળ આ મહેલમાં હનુમાનજી પ્રવેશ્યા. આંતરમહેલમાં તેઓએ સુવર્ણ અને મણિમય રેલિંગ, મુક્તા અને રત્નોથી શોભાયમાન, ઉત્તમ અગર અને ચંદનના સુગંધથી મહેકતું રાવણનું રહેઠાણ જોયું. આ રીતે સુંદરકાંડની પાંચમી સર્ગ પૂરી થાય છે. પછી, તે વિદ્વાન હનુમાનજીએ આકાશમાં પ્રકાશમાન ચાંદ્રમાને જોયો—તેની ચાંદી જેવી કિરણો ફેલાઈ રહી હતી, ચાંદ્રમા સતત ઊગતો અને અસ્તતો, જાણે કોઈ ઉન્મત્ત વાછરડો ચરાગાહમાં ફરતો હોય તેમ. તે શીતલ કિરણો ધરાવતો ચંદ્રમા પાપોનું નાશક, મહાસાગરને ચળકાવનાર અને સર્વ જીવોને પ્રકાશ આપતો હતો. જેમ લક્ષ્મી પૃથ્વી પર મંદર પર્વત ઉપર, અથવા સાંજના સાગરમાં, અથવા જળમાં કમળોમાં તેજસ્વી હોય છે, તેમ ચાંદ્રમા આકાશમાં તેજ પાથરે છે. જેમ હંસ રજત પિંજરમાં, સિંહ મંદર ગુફામાં, અથવા વિજયી યોદ્ધા ગજ પર શોભે છે, તેમ ચાંદ્રમા આકાશમાં ઝગમગતો હતો. પવિત્ર, નિર્મળ, કુંદ અને તપથી મુક્ત ચાંદ્રમા, મહાપ્લાનેટના છાંયાથી રહિત, નિર્વિકાર પ્રકાશ પાથરતો હતો. જેમ સિંહ પર્વતની ટોચ પર, હાથી જંગલમાં, કે રાજા રાજ્ય પર શોભે છે, તેમ ચાંદ્રમા આકાશમાં તેજસ્વી હતો. પુણ્યમય સાંજ, સ્વર્ગ જેવી તેજસ્વી, ચાંદ્રમાના ઉદયે અંધકારને દૂર કરતી, રાક્ષસો અને માંસાહારી જીવોને દૂર હંકારતી અને રામમાં આનંદિત મનને શાંત કરતી હતી. ત્યાં વાદ્યયંત્રોની મધુર ધ્વનિ ગુંજતી હતી, સુંદર ચરિત્રવાળી સ્ત્રીઓ પતિ સાથે સુઈ રહી હતી, અને રાત્રિચર રાક્ષસો, અદ્દભુત તથા ભયાનક સ્વભાવ ધરાવતા, વિહાર કરવા નીકળી પડ્યા. હનુમાનજીએ જોયું કે અનેક કુળો મદમસ્ત અને અવ્યવસ્થિત હતા—રથ, ઘોડા, સુંદર આસનો અને વીરતાથી ભરેલા. તેઓ એકબીજાને અતિશય અપમાન આપતા, મજબૂત હાથ હલાવતા, મદમાં અસંયમિત વાણી બોલતા અને એકબીજાની નિંદા કરતા. રાક્ષસો છાતી ફેંકતા, અંગો પ્રેમિકાઓ પર મૂકી, વિવિધ રૂપ દર્શાવતા અને મજબૂત ધનુષ્ય લહેરાવતા હતા. હનુમાનજીએ પ્રેમમાં મગ્ન સ્ત્રીઓ, કેટલીક હસતી, કેટલીક ગુસ્સામાં ઊંડી શ્વાસ લેતી, કેટલીક પ્રેમાળ રીતે એકમેકને વળગી, તો કેટલીક સૂતી જોઈ. શહેર મહાન હાથીઓની ગર્જના, સન્માનિત અને આરામથી બેઠેલા યોદ્ધાઓ, અને ઊંડી શ્વાસ લેતા વીરોથી ઉજળી હતી—જાણે સરોવર માં સાપ શ્વાસ લેતા હોય. ત્યાં તેઓએ બુદ્ધિમાં શ્રેષ્ઠ, સુંદર નામવાળા, પોતાના કર્મમાં નિષ્ઠાવાન, જગતના નેતા એવા અનેક પ્રકારના અને સુંદર નામ ધરાવતા રાક્ષસો જોયા. કેટલાક સ્વભાવ અનુસાર અનેક ગુણોથી યુક્ત, તેજસ્વી અને રૂપવાન હતા—એ જોઈ હનુમાનજીને આનંદ થયો; કેટલાક વિકૃત પણ હતા. ત્યારબાદ, તેમણે ત્યાં શ્રેષ્ઠ માનનીય, પવિત્ર સ્વભાવવાળી, મહાન ગૌરવવાળી, પોતાના પ્રેમી અને મદપાનમાં મગ્ન, પોતાના સ્વરૂપે તારાઓ જેવી તેજસ્વી સ્ત્રીઓ જોયા. કેટલાક સ્ત્રીઓ મધ્યરાત્રે પ્રેમી દ્વારા અંકલાવવામાં, કેટલીક મિત્રો દ્વારા, જેમ પક્ષીઓ એકબીજાને અંકલાવે તેમ, તેજસ્વી દેખાતી હતી. ફરી, કેટલીક સ્ત્રીઓ મહેલની છત પર આરામથી પોતાના પતિના કોળમાં બેસેલી, પતિપ્રતિ પ્રતિબદ્ધ, ધર્મનિષ્ઠ, તો કેટલીક ઇચ્છાથી બેઠેલી હતી. કેટલીક અનાવૃત, સુવર્ણ કમળ જેવી કાંતિવાળી, કેટલાંક શ્રેષ્ઠ સ્ત્રીઓ શુદ્ધ સોનાની જેમ તેજસ્વી, તો કેટલીક ચાંદની જેવી કાંતિવાળી, પ્રેમીથી વિયોગમાં સૌંદર્ય ઓગળી ગયેલી, પણ અંગ સૌંદર્ય યથાવત્ રાખતી હતી. આ રીતે હનુમાનજીએ આખી લંકા શહેરની વિવિધતા, વૈભવ અને રાક્ષસોના જીવનના અનેક રંગોનું દ્રશ્ય જોયું.