હનુમાન, વાયુદેવના પરાક્રમી પુત્ર, રાવણના રાક્ષસ રાજાની અદ્વિતીય અને સમૃદ્ધ લંકા શહેરને નિહાળતા, મનમાં વિચાર કરવા લાગ્યા. એમણે જોયું કે લંકા, રાવણની સેનાના સશસ્ત્ર અને ચેતન રાક્ષસો દ્વારા સુરક્ષિત, બળપૂર્વક કોઈ પણ જીતવી શકતો નથી. હનુમાન વિચારતા, “આ ભૂમિ તો માત્ર કુમુદ, અંગદ, મહાન વાનર સુશેન, પ્રસિદ્ધ માઇંદ અને દિવિદ, વિવસ્વતના પુત્ર, હરીના પુત્ર કુષપરવણ, રિક્ષા વાનર મુખ્ય, અથવા મારા દ્વારા જ કીર્તિ પામે.” હનુમાનને શ્રીરામના બળ અને લક્ષ્મણની પરાક્રમ જોઈ આનંદ થયો. તેમણે લંકાને જ્વેલ્સથી શણગારેલી, ગાયશાળા ચિહ્નથી સજ્જ, સુગંધિત દ્રવ્યોથી અંકિત સ્ત્રીની જેમ શોભાયમાન જોઈ. રાક્ષસ રાજાના શહેર, લંકા, દીવો અને ગ્રહોની તેજથી અંધકાર વિમુક્ત હતી. લંકા શહેર, પોતાના સ્વરૂપમાં, વાનરોમાં શ્રેષ્ઠ, વાયુપુત્ર હનુમાનને પ્રવેશતા જોઈ. રાવણના શાસન હેઠળની લંકાએ, હનુમાનને જોઈ, ભયાનક મુખ દર્શાવતું, ઊભી રહી. એ વાનરવીર હનુમાન સામે, ગર્જના કરતાં, લંકાએ કહ્યું, “તુ કોણ છે અને કયા હેતુથી અહીં આવ્યો છે, વનવાસી? તારી શ્વાસ ચાલે ત્યાં સુધી સત્ય બોલ.” લંકાએ કહ્યું, “હે વાનર, રાવણની સેનાથી ચારે બાજુથી સુરક્ષિત લંકામાં તું પ્રવેશી શકતો નથી.” હનુમાન, ધીરતાપૂર્વક, જવાબ આપ્યો, “તું જે પૂછે છે, તેનો સત્ય જવાબ હું આપું છું.” હનુમાન પૂછે, “તુ કોણ છે, વિચિત્ર આંખોવાળી, શહેરના દ્વાર પર ઊભી? કેમ ગુસ્સામાં મને કઠોર શબ્દો બોલે છે?” લંકાએ, સ્વેચ્છાએ સ્વરૂપ બદલી શકતી, ગુસ્સાથી વાયુપુત્રને કઠોર શબ્દો બોલ્યા, “હું અદમ્ય રક્ષક લંકાની, મહાન રાવણના આદેશની રાહ જુએ છે.” લંકાએ કહ્યું, “મને અવગણીને કોઈ શહેરમાં પ્રવેશી શકતું નથી; આજે હું તને મારી નાખીશ, તું જીવતો નથી.” “હું લંકા શહેર જ છું, વાનર; હું ચારે બાજુથી રક્ષું છું—એ હું તને કહી દીધું.” લંકાના શબ્દો સાંભળીને, હનુમાન, શ્રેષ્ઠ વાનર, પર્વત સમ નિશ્ચયથી ઊભો રહ્યો. એ સ્ત્રી સ્વરૂપે વિકૃત દેખાતી લંકાને જોઈ, વિવેકી અને સ્થિર હનુમાન બોલ્યા, “મારે લંકાનું શહેર, તેની કિલ્લા, દિવાલો અને દ્વાર જોવા છે; મને ખૂબ જ જિજ્ઞાસા છે.” “મારે લંકાના વન, બગીચા, ઉદ્યાન અને મુખ્ય મકાન દરેક બાજુથી જોવા છે.” હનુમાનના શબ્દો સાંભળીને, સ્વરૂપ બદલવા સક્ષમ લંકાએ ફરી કઠોર શબ્દો બોલ્યા, “હે નીચ વાનર, આજે તું રાક્ષસ રાજાના રક્ષણ હેઠળના શહેરને મારા પર વિજય મેળવ્યા વિના જોઈ શકતો નથી.” હનુમાન, વાનરોમાં વીર, રાત્રિ-વાસી લંકાને કહ્યું, “હે સારા સ્ત્રી, હું શહેર જોઈને પાછો જઈશ.” લંકા, ભયાનક રક્ષક, ઘમંડથી ગર્જના કરી, ઝડપી હનુમાનને પોતાની હથેળીથી માર્યું. વાયુપુત્ર હનુમાન, શક્તિશાળી અને વીર, આ ઘાતથી ગુસ્સે થઈ, મોટી ગર્જના કરી. હનુમાન, ક્રોધથી, ડાબા હાથની આંગળીઓ વાળી, મુંઠીથી લંકાને માર્યું. હનુમાન, ‘એ સ્ત્રી છે’ એમ વિચારી, વધુ ગુસ્સો કર્યો નહીં; પણ હનુમાનના ઘાતથી રાત્રિ-વાસી લંકા, અંગો કાંપી, મુખ વિકૃત કરીને ધરતી પર પડી ગઈ. હનુમાન, એ સ્ત્રીને પીડાયેલી જોઈ, દયાભાવથી, સ્ત્રી સમજીને, દયાળુ બન્યા. લંકા, ખૂબ વ્યાકુળ થઈ, ધ્રૂજતા શબ્દોમાં, ગર્વભર્યા શબ્દો હનુમાનને બોલી, “દયાળુ હો, હે શક્તિશાળી, શ્રેષ્ઠ વાનર, મને રક્ષો. શક્તિશાળી અને સત્યવંતો સદાય મર્યાદા રાખે છે.” “હું લંકા શહેર જ છું, વાનર; તું તારા પરાક્રમથી મને જીત્યો છે.” “હવે, હે વાનરરાજ, સત્ય સાંભળ: સ્વયંભૂ બ્રહ્મા દ્વારા મને વર મળ્યો છે.” “જ્યારે કોઈ વાનર તારી શક્તિથી તને પોતાના નિયંત્રણમાં લાવે, ત્યારે રાક્ષસો માટે સંકટ આવ્યું છે, એમ જાણ.” “એ સ્થિતિ, હે દયાળુ, હવે તારા આવવાથી પૂર્ણ થઈ છે. એ સ્વયંભૂ દ્વારા સ્થાપિત છે, સત્ય છે અને અવિચલિત છે.” “સીતા અને દુષ્ટ રાવણના કારણે, હવે સર્વ રાક્ષસોનો વિનાશ સમય આવી ગયો છે.” “તેથી, હે શ્રેષ્ઠ વાનર, રાવણથી રક્ષિત શહેરમાં પ્રવેશો અને તું ઇચ્છે તે બધા કાર્ય પૂર્ણ કરો.” “આશીર્વાદિત લંકા શહેરમાં પ્રવેશો, શ્રેષ્ઠ રાક્ષસો દ્વારા રક્ષિત, શાપગ્રસ્ત હોવા છતાં; અને જ્યાં સુધી ઈચ્છો ત્યાં સુધી જનકનંદિની સીતાની શોધ કરો.” અત્યંત પાવન, વાલ્મીકી રામાયણના સુંદર કાંડમાં, ચોથો અધ્યાય શ્રવણ કરો.