વનના વૃક્ષો સુવર્ણ પીળા રંગે ઝગમગતા દેખાય છે, તેમની ડાળીઓ પર પુષ્પોની ભરપૂરતા છે અને તે મોહક, સુમધુર સુગંધ પ્રસરે છે. આજે જંગલમાં શ્રેષ્ઠ ગજરાજો પોતાના પ્રિય ગजरાણીઓથી ઘેરાયેલા, કમળના તળાવોમાં રમતા, પુષ્પોની સુગંધથી મદમસ્ત અને આનંદમાં, ધીમી ગતિએ ફરી રહ્યા છે. આકાશ સ્વચ્છ અને ઉજળું છે, જાણે કોઈએ શસ્ત્રોથી ધોઈ નાખ્યું હોય; નદીઓમાં પાણી ઓછું છે; ઠંડી પવન કમળની સુગંધ લઈને વહે છે; દિશાઓ અંધકારમુક્ત અને પ્રકાશમય છે. પૃથ્વીનું કાદવ હવે સૂર્યપ્રભાથી સુકાઈ ગયું છે, ધૂળ પણ શાંત થઈ ગઈ છે, તેથી હવે પરસ્પર શત્રુતા ધરાવતા રાજાઓના કાર્ય માટે યોગ્ય સમય છે. વાછરડાઓ, શરદ ઋતુના ગુણોથી ઉત્સાહિત થઈ, આનંદિત અને ધૂળથી ઢંકાઈ, મદમસ્ત થઈને ગાયોની વચ્ચે ઊભા રહી ગર્જના કરે છે. એક ગજરાણી, ભારે કામનાથી અને પ્રેમથી ભરપૂર, પોતાની સાથીઓ સાથે ધીમી ગતિએ પોતાના મદમસ્ત પતિના પીછેહઠે જંગલમાં ફરી રહી છે. મયૂરોએ પોતાનાં સુંદર પાંખો છોડી નદીકાંઠે આવી, હવે તેઓ ક્રૌંચ પક્ષીઓની ઠપકીને શોકમાં અને નિરાશ થઈને ચાલે છે. મહાન ગજરાજો, તૂટેલા દાંતવાળા અને ભયાનક ધ્વનિ કરતા, હંસ અને ચક્રવાક પક્ષીઓને ડરાવે છે, તળાવમાં પુન:પુન: પાણી હલાવી, કમળોથી શોભિત જળ પીવે છે. નદીઓ હવે કાદવમુક્ત, રેતાળ અને સ્વચ્છ છે, જેમાં પશુઓના ઝુંડ છે, ક્રૌંચ અને જળપંખીઓના અવાજ સાથે હંસો આનંદથી ઉતરે છે. હવે નદીઓ, ઝરણાં, પવન, મયૂર અને વાંદરાઓના ઉત્સવના અવાજો શાંત થઈ ગયા છે. રંગબેરંગી સાપો, લાંબા સમયથી બીલમાં છુપાયેલા, હવે ભૂખ્યા અને ભયાનક વિષથી ભરેલા, બહાર નીકળી આવ્યા છે, કારણ કે નવા વાદળો હવે નથી. સાંજ, ચંદ્રકિરણોની કોમળ સ્પર્શથી શોભિત, તારાઓની પ્રસન્નતાથી ઉજવાઈ, આકાશમાંથી વિદાય લે છે, જાણે પ્રિય સ્ત્રી વિદાય લેતી હોય. રાત્રિ, ચંદ્રોદયથી મુખમંડલ પ્રકાશિત, તારાઓથી આંખો ઉઘાડી, ચાંદનીના વસ્ત્રમાં શોભે છે, જાણે સફેદ વસ્ત્ર પહેરેલી સ્ત્રી. પાકેલા ધાન ખાધા પછી ક્રૌંચ પક્ષીઓની પંક્તિ આનંદથી હવામાં ઉડી જાય છે, પવનમાં ઝૂલતી હાર જેવી. વિશાળ તળાવ, કમળોથી શોભિત અને એક સૂતેલા હંસથી સજ્જ, જાણે ચાંદ વગરના વાદળના રાત્રિ આકાશ જેવું તેજસ્વી લાગે છે. સુંદર પાંજરાઓ, હંસોથી ભરેલા, કમળ અને કુમુદના હારોથી શોભિત, જાણે અલંકૃત સ્ત્રીઓની જેમ દેખાય છે. પ્રભાતે પવન વહે છે, વાંસળી અને બીજા વાદ્યોના સંગીત સાથે ગાય-બળદોના અવાજ હવામાં ગુંજે છે. નદીકાંઠે તાજા સફેદ કાશ ઘાસ ધૂળધૂળતી ધૂળી જેવી ચમકે છે અને નદીઓના પુષ્પો પવનમાં વિખેરાય છે. જંગલમાં મધપાનથી મદમસ્ત મકખીઓ પોતાના જોડીઓ સાથે કમળના પરાગથી ઢંકાઈ આનંદથી પવનની પીછેહઠે ભમ્યા કરે છે. પાણી સ્વચ્છ છે, પુષ્પોથી શોભિત છે, ક્રૌંચના અવાજ, પાકેલા ધાનના ખેતરો, કોમળ પવન અને શુદ્ધ ચાંદ—all જણાવી રહ્યા છે કે વરસાદની ઋતુ હવે પૂર્ણ થઈ છે. આજે નદીનારીઓ, જેમના કાંઠે માછલીઓ ભેગી થઈ છે, ધીમી ગતિએ વહે છે, જાણે પ્રિયજન સાથે રાત વિતાવ્યા પછી સ્ત્રીઓ વહેલી સવારમાં ચાલે છે. નદીઓના મુખ કાશ ઘાસથી ઢંકાયેલા, ચક્રવાકથી ભરેલા અને જળવનસ્પતિથી શોભિત, નવવધુના પાનથી શોભિત મુખ જેવા લાગે છે. વનમાં, જ્યાં બાણના વૃક્ષો પુષ્પોથી રંગાયેલા છે અને મકખીઓ આનંદથી ગુંજે છે, ત્યાં હવે કામદેવે પોતાનું શક્તિશાળી ધનુષ્ય ઉપાડી તણાવ ધરાવ્યું છે. વાદળોએ વિશ્વને વરસાદથી સંતૃપ્ત કર્યું, નદીઓ અને તળાવો ભર્યા, ધરાએ પાક આપ્યું—હવે એ વાદળો વિદાય લઈ, આકાશ સ્વચ્છ છે. શરદની નદીઓ ધીમી ધીમી રેતાળ કાંઠા દર્શાવે છે, જાણે નવી સંગતિ પછી સંકોચથી સ્ત્રીઓ પોતાના કટિ દર્શાવે છે. પાણી, ચિતરેલા પંખીઓના અવાજથી ગુંજતું, ચક્રવાકના ઝુંડથી ભરેલું, તળાવમાં આરામ કરતી વખતે સુંદર રીતે તેજસ્વી લાગે છે. “હે સૌમ્ય, હવે રાજાઓ માટે તૈયારી કરવાનો સમય આવી ગયો છે, જે પરસ્પર વિજય માટે ઉત્સુક છે.” “હે રાજકુમાર, આ રાજાઓની પ્રથમ ચડાઈ છે, છતાં હું સુગ્રીવને કોઈ તૈયારી કરતા નથી જોઈ રહ્યો.” સાત પાંદડાવાળા આસન વૃક્ષો, ફૂલેલા કોવિદાર વૃક્ષો, બંધુજીવના ફૂલો અને ગાઢ રંગના શ્યામા છોડ પર્વતના ઢાળ પર દેખાય છે. “લક્ષ્મણ, જુઓ, નદીકાંઠે હંસ, ક્રૌંચ, ચક્રવાક અને કુરરી પક્ષીઓ બધે જોવા મળે છે. ચાર માસની વરસાદી ઋતુ, જે મને તો શતાબ્દી જેવી લાંબી લાગી, દુ:ખથી તપ્ત અને સીતાદેવીના દર્શન વગર વિતાવી છે.” “મારી જેમ ચક્રવાકિ પોતાની જોડીને જંગલમાં અનુસરે છે, તેમ સીતાએ પણ દંડકવનમાં મારા સાથે પ્રવેશ કર્યો હતો, જેમ કોઈ સ્ત્રી પ્રિયજન સાથે બગીચામાં જાય. સુગ્રીવ રાજા મને દયા બતાવતો નથી, લક્ષ્મણ, જ્યારે હું પ્રેમવિહોણો, દુ:ખી, રાજ્યથી વિહોણો અને વિસર્જિત છું.” “હું આધાર વિનાનો, મારું રાજ્ય હરણ કરાયું, રાવણે અપમાનિત કરેલો, નિરાશ અને ઘરમાંથી દૂર, આશ્રય શોધતો છું. તેથી, હે સૌમ્ય, દુષ્ટહૃદય સુગ્રીવે મને અવગણ્યો છે, જ્યારે હું દુશ્મનોને દહન કરનાર છું. પોતાનું કાર્ય સિદ્ધ કર્યા પછી, અને સીતાની શોધ અંગે વચન આપ્યા બાદ પણ, એ દુષ્ટમનસ્ક સમયનું પાલન કરતો નથી.” “કિષ્કિંધા જાઓ અને વાનરરાજ સુગ્રીવને મારા શબ્દો કહો—જે મૂર્ખ અને તુચ્છ ભોગોમાં આસક્ત છે. જે પોતાના આશ્રિતોને અને પૂર્વોપકારીઓને આશા આપ્યા પછી વચન તોડી નાખે છે, તે જગતમાં સૌથી નીચ માનવ છે. ભલે શબ્દ સારો હોય કે ખરાબ, જે એને સાચવતો રહે છે, તે પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ છે.” “જે લોકો પોતાનું કાર્ય સિદ્ધ કર્યા પછી, જેમણે હજી સિદ્ધિ મેળવી નથી એવા મિત્રોને છોડે છે, તેઓ એટલા અકૃતઘ્ન છે કે મૃત્યુ પછી પણ માંસાહારી પશુઓ એમને ખાય નહીં.