આકાશમાં મેઘો, જે કમળના પાંદડાં જેવી ઘેરી નીલાંગ છે, દસેય દિશાઓને અંધકારમય બનાવી રહ્યા છે; હવે તેમની શક્તિ ક્ષીણ થઈ છે, તેઓ જાણે મદમસ્ત અવસ્થામાંથી મુક્ત થયેલા હાથીઓ જેવા લાગે છે. વરસાદી ઝાપટાં, જે કૂટજ અને અર્જુનના સુગંધથી ભરેલા અને ઝડપી હતા, હવે શાંત થઈ ગયા છે, હે સુમધુર, બધું ધોઈને પસાર થઈ ગયાં છે. લક્ષ્મણ, વાદળોની ગર્જના, હાથીઓ અને મોરોની ટહુકો અને ઝરનાની ગુંજ—આ બધું અચાનક શાંત થઈ ગયું છે. પર્વતો, જેમના ઢોળાવ ભારે વરસાદથી ધોઈને પવિત્ર થયા છે, ચાંદનીના પ્રકાશમાં જાણે તાજા તિલકથી સુશોભિત થઈ ઉજળી રહ્યા છે. હવે શરદઋતુ આવી છે, જે પોતાની સૌંદર્ય સત્તંચદ વૃક્ષોના શાખાઓ, તારાઓ, સૂર્ય-ચંદ્રના તેજ અને મહાન હાથીઓની રમતમાં વહેંચી રહી છે. શરદઋતુના ગુણોથી શોભિત લક્ષ્મી અનેક રૂપે પ્રકાશિત થાય છે, વિશેષ કરીને કમળપુષ્પોથી ભરેલા તળાવોમાં, જ્યાં સૂર્ય કિરણોનું સ્પર્શ પામી કમળો ખીલી ઉઠ્યાં છે. વિશાળ પાંખવાળા સુંદર હંસો, જે કમલરજથી રંગાયેલા અને કામદેવને પ્રિય છે, હવે મહાન નદીઓના કિનારે ચક્રવાક પક્ષીઓ સાથે રમે છે. તેજ અનેક રૂપે દેખાય છે—મદમસ્ત હાથીઓમાં, ગૌવંશના ગર્વીલા ઝુંડમાં, અને વહેતી નદીઓના સ્વચ્છ જળમાં. આકાશ હવે વાદળમુક્ત છે; જંગલોમાં મોરોએ પોતાની રંગીન પાંખો ગુમાવી દીધી છે. મોરણીઓ, જેમના અવાજ શાંત થઈ ગયા છે અને પૂર્વ સૌંદર્ય ઓગળી ગયું છે, ધ્યાનમાં લીન થઈ પોતાના ઉત્સવો છોડી ચૂકી છે. વનના કુંજ હવે સોનલ પીળા રંગે ઝળહળી ઉઠ્યા છે, તેમની શાખાઓ પુષ્પોથી વાંકી પડી છે અને સુમધુર સુગંધ પ્રસરી રહી છે. આજે શ્રેષ્ઠ હાથીઓ, પોતાની પ્રિય સખીઓથી ઘેરાયેલા, કમળ તળાવોમાં રમતા, પુષ્પસુગંધિત શરીરવાળા અને મદમસ્ત, વનમાં ધીમા પગલે ચાલે છે. આકાશ સ્પષ્ટ અને તેજસ્વી છે, જાણે શસ્ત્રોથી ધોઈને ચમકાવાયું હોય; નદીઓમાં હવે ઓછું જળ છે; વાદળી કમળની સુગંધવાળી ઠંડી પવન ફૂંકાય છે અને દિશાઓ અંધકારમુક્ત થઈ પ્રકાશિત છે. પૃથ્વી, જેની ચીકટ સૂર્યતાપથી સૂકી ગઈ છે અને ધૂળ લાંબા સમયથી બેસી ગઈ છે, હવે શત્રુતા ધરાવનારા રાજાઓના કાર્યો માટે તૈયાર થઈ ગઈ છે—આ સમય તેમનો છે. શરદઋતુના ગુણોથી પ્રેરિત, ધૂળથી ઢંકાયેલા અને લડાઈ માટે ઉત્સુક વાછરડા, ગાયો વચ્ચે આનંદથી ગર્જના કરે છે. એક હથણી, જેણે ભારે કામના અને પ્રેમથી હૃદય ભરાઈ ગયું છે, પોતાની સખીઓ સાથે ધીમા પગલે પોતાના મદમસ્ત પતિના ચારે બાજુ વનમાં ચાલે છે. મોરો, પોતાની સુંદર અને સ્વયં શોભિત પાંખો છોડીને નદીના કિનારે આવ્યા છે, હવે જેણે ક્રૌંચ પક્ષીઓના ટોળાંથી જાણે ડાંટ ખાધી હોય તેમ દુ:ખી અને નિરાશ થઈ ચાલે છે. મહાન હાથીઓ, તૂટી ગયેલા દાંત અને ગર્જના સાથે, હંસ અને ચક્રવાક પક્ષીઓને ડરાવે છે, તળાવના જળમાં વારંવાર ખલેલ પાડી, ખીલી ઉઠેલા કમળોથી શોભિત જળ પીવે છે. હવે નદીઓ કાદવમુક્ત, વાળવાળી, સ્વચ્છ અને ગૌવંશથી ભરેલી છે, ત્યાં હંસો આનંદથી ઉતરે છે; ક્રૌંચ અને જળપંખીઓની ટહુકો સંભળાય છે. નદીઓ, ઝરણાં, પવન, મોરો અને વાનરો—જેઓના ઉત્સવ પૂરા થઈ ગયા છે—આ બધાનો અવાજ હવે શાંત થઈ ગયો છે. અનેક રંગના સર્પો, લાંબા સમયથી બિલ્લોમાં છુપાયેલા, હવે ભૂખ્યા અને ભયાનક વિષથી ભરેલા, બહાર નીકળે છે, કેમ કે નવા વાદળો હવે નથી. સાંજ, જે ચંદ્રકિરણોની કંપતી સ્પર્શથી શોભિત છે અને તારાઓના આનંદથી ખીલી છે, જાણે પ્રિય સ્ત્રીની જેમ આકાશમાંથી વિદાય લે છે. રાત, જેનું સુમધુર મુખ ચંદ્રોદયથી પ્રકાશિત છે અને સુંદર આંખો તારાઓથી ખુલ્લી છે, ચાંદનીના વસ્ત્રમાં શોભે છે, જાણે સફેદ વસ્ત્ર પહેરેલી સ્ત્રી. પાકેલા ધાન ખાધા પછી ક્રૌંચ પક્ષીઓની પંક્તિઓ પવનમાં ઉડી જાય છે, જાણે માળા ગૂંથાયેલી હોય. વિશાળ તળાવ, જેમાં કમળ અને એક સૂતો હંસ છે, જાણે તારાઓથી ભરેલી અને વાદળમુક્ત પૂર્ણચંદ્રવાળી રાત્રિ હોય તેમ ઝળહળે છે. શોભિત તળાવો, કિનારે હંસોથી ઘેરાયેલા,咲ેલા કમળ અને કુમુદોની માળાઓથી શોભિત, જાણે અભૂષણોથી સજ્જ મહાનારીઓ હોય તેમ દેખાય છે. પ્રભાતે પવનમાં વાંસળી અને અન્ય વાદ્યોની મધુર ધ્વનિ, સાથે સાથે વાછરડા અને બળદની ગર્જના, આકાશમાં ગુંજે છે. નદીનાં કિનારા નવા શ્વેત કાશ ઘાસથી ઝળહળી ઉઠ્યા છે, જેમ તાજા ધોઈને પહેરેલું વસ્ત્ર હોય, અને નદીઓના પુષ્પો હળવા પવનથી વિખેરાય છે. વનમાં મધમાખીઓ, મધ પીધા પછી પોતાના જોડિયા સાથે આનંદથી ફરે છે, તેમનાં શરીર કમળના રજથી રંગાયેલા છે, પવનની દિશામાં આનંદથી વિહરે છે. સ્વચ્છ જળ, ખીલા પુષ્પો, ક્રૌંચોની ટહુકો, પાકેલા ધાનના ખેતરો, હળવો પવન અને શુદ્ધ ચાંદ્રપ્રકાશ—all કહે છે કે વરસાદી ઋતુ હવે પૂર્ણ થઈ ગઈ છે. આજે નદીનાં કિનારાઓ, જ્યાં માછલીઓ ભેગી થાય છે, જાણે રાતભર પ્રિયજન સાથે વિતાવ્યા પછી સ્ત્રીઓની ધીમી ચાલ હોય એવી ધીમી ચાલે છે. નદીનાં મોઢાં, કાશ ઘાસથી આવરાયેલ અને ચક્રવાક પક્ષીઓથી ભરેલા, જળવનસ્પતિઓથી શોભિત, જાણે નવવિવાહિત નારીના પાનમાળા પહેરેલા મુખ જેવા લાગે છે. વનમાં, જ્યાં ખીલા વનવૃક્ષો અને મધમાખીઓના મધુર ગુંજન છે, ત્યાં કામદેવ પોતાનો શક્તિશાળી ધનુષ્ય સંભાળી પોતાના બાણ તાણે છે. વાદળોએ જગતને પૂરતું વરસાદ આપ્યો, નદીઓ અને તળાવો ભર્યા, પૃથ્વીને પાક આપ્યો—હવે તેઓ વિદાય લઈ ગયા છે, આકાશ પાણીવાહકોથી મુક્ત છે. શરદની નદીઓ ધીરે ધીરે પોતાના રેતીલા કિનારાઓ દર્શાવે છે, જાણે નવી મિલન પછી લજ્જાશીલ સ્ત્રીઓ પોતાના કટિ દર્શાવે છે. સ્પષ્ટ જળ, જેમાં કુરરીઓની ટહુકો ગુંજે છે અને ચક્રવાક પક્ષીઓના ટોળાં ભેગા છે, તળાવમાં આરામ કરે છે અને તેજસ્વી દેખાય છે. હે સુમધુર, હવે એ સમય આવી ગયો છે, જ્યારે રાજાઓ, જે એકબીજાના પ્રતિસ્પર્ધી છે, વિજયની તૈયારી કરે છે. હે રાજકુમાર, આ રાજાઓની પ્રથમ અભિયાન ઋતુ છે, છતાં હું સુગ્રીવને આવી તૈયારી કરતાં નથી જોઈ રહ્યો. પર્વત ઢોળાવ પર સાતપર્ણી, ખીલા કોવિદારા, બંધુજીવ પુષ્પો અને શ્યામા છોડ જોવા મળે છે. જુઓ લક્ષ્મણ, નદીનાં કિનારા હંસ, ક્રૌંચ, ચક્રવાક અને કુરરીઓથી ભરાયેલા છે. વરસાદના ચાર મહિના, જે મારા માટે શતાબ્દી જેટલા લાંબા લાગ્યા, દુઃખથી વ્યથિત અને સીતાના દર્શન વિના વિતાવ્યા—હવે પૂર્ણ થયા.