લક્ષ્મણ, વાદળો હવે મૌન છે. પહાડો અને વૃક્ષો સાથે ગર્જના કરીને જેમણે પોતાની વરસાદી કૃપા વરસાવી, એ વાદળો હવે શાંત થઈ ગયા છે. કમળની નિલી પાંદડાં જેવાં ઘોર વાદળોએ દિશાઓને અંધકારમય બનાવી દીધી હતી, પણ હવે તેઓ પોતાનું બળ ગુમાવીને, જાણે માદકતા છોડી દીધેલા હાથીઓ જેવા, નિર્વિકાર છે. મીઠા સુગંધથી ભરેલા, કૂટજ અને અર્જુનના સુગંધથી સુસજ્જ વરસાદી ઝાપટા પણ હવે વિલીન થઈ ગયા છે. વાદળોની ગર્જના, હાથીઓ અને મોરોની ટહુકા, અને જળપ્રપાતોની ગર્જના—all suddenly have fallen silent. ભારે વરસાદથી ધોવાઈ ગયેલા પહાડો ચાંદનીના કિરણોમાં તાજાં અભિષેક પામ્યા હોય તેમ તેજસ્વી દેખાય છે. હવે શરદ ઋતુ આવી ગઈ છે, જે પોતાની સૌંદર્ય સાતપર્ણી વૃક્ષોની ડાળીઓ, તારાઓ, સૂર્ય-ચંદ્રની કિરણો, અને મહાન હાથીઓના રમણિય હિલોળામાં વહેંચી રહી છે. શરદના ગુણોથી શોભિત ભાગ્યની સૌંદર્ય અનેક રૂપે ઉજળતી જોવા મળે છે—વિશેષ કરીને કમળપુષ્પોથી શોભાયમાન તળાવોમાં, જ્યાં સૂર્યકિરણો સ્પર્શ કરતાં જ કમળ ખીલી ઊઠે છે. મંદાક્રાંતા પાંખોવાળા હંસ, જે કામદેવને પ્રિય છે અને કમળના પરાગથી રંગાઈ ગયા છે, તેઓ ચક્રવાક પક્ષીઓની સાથે મહાન નદીઓના રેતીલા કિનારાઓ પર રમે છે. શોભા અનેક રૂપે ઝળહળી રહી છે: મદમસ્ત હાથીઓમાં, ગર્વીલા ગાયોના ટોળાંમાં, અને સ્પષ્ટ વહેતા નદીઓના જળમાં. આકાશ હવે વાદળરહિત અને નિર્મળ છે. જંગલોમાં મોરોએ પોતાના રંગીન પાંખો ખોઈ દીધા છે; મોરણીઓ પણ હવે મૌન થઈ ગઈ છે, તેમનું પૂર્વ સૌંદર્ય વિલય પામ્યું છે, અને તેઓ ધ્યાનમાં લીન થઈ, ઉત્સવોનો ત્યાગ કરી બેઠી છે. જંગલમાં સુવર્ણ પીળા, આંખે આનંદ આપનાર વૃક્ષો ફૂલોની ભારથી ઝૂકી રહ્યાં છે અને સુગંધથી ઉલ્લાસિત છે. શ્રેષ્ઠ હાથીઓ, પોતાની પ્રિય સખીઓથી ઘેરાયેલા, કમળતળાવોમાં મદમસ્ત અને સુગંધિત, હવે જંગલમાં ધીમા પગલે ચાલે છે. આકાશ શસ્ત્રોથી ધોવાઈ ગયેલાં જેવું નિર્મળ અને તેજસ્વી છે; નદીઓમાં પાણી ઓછું છે; શીતલ, કમળસુગંધિત પવન વહે છે; દિશાઓ અંધકારમયતા છોડીને પ્રકાશમય થઈ ગઈ છે. પૃથ્વી, જેની કાદવી સૂર્યના તાપથી સુકાઈ ગઈ છે અને ધૂળ લાંબા સમયથી સ્થિર થઈ ગઈ છે, હવે રાજાઓના પરાક્રમ માટે તૈયાર છે—યુદ્ધ માટે આ યોગ્ય સમય છે. શરદના ગુણોથી મદમસ્ત થયેલા સાંઢો ખુશીથી ધૂળથી ઢંકાઈ, ગાયોમાં ઊભા રહી, યુદ્ધની લલકાર કરે છે. એક હસ્તિની, ઉત્તમ પ્રેમ અને તીવ્ર કામનાથી ભરપૂર, પોતાની સહેલીઓ સાથે ધીમા પગલે પોતાના મદમસ્ત પતિને ચારે બાજુથી ઘેરી જંગલમાં અનુસરે છે. મોરો હવે પોતાના રંગીન પાંખો છોડી, નદીનાં કિનારે નિરાશ અને ઉદાસ ફરી રહ્યા છે, જાણે બગલાઓના ટોળાએ તેમને ધમકાવ્યા હોય. મહાન હાથીઓ, તૂંટેલા દાંત અને ગર્જનાથી, હંસ અને ચક્રવાક પક્ષીઓને ડરાવતાં, પુષ્પિત કમળોથી શોભાયમાન તળાવોમાં વારંવાર પાણી હલાવતા અને તૃપ્તિથી પીતા જાય છે. હવે નદીઓ કાદવમુક્ત, રેતીલી, સ્વચ્છ અને ગાયોના ટોળાંથી ભરેલી છે; બગલાઓ અને જળપક્ષીઓની ટહુકાથી ગુંજતી; હંસો આનંદથી therein ઉતરે છે. હવે નદીઓ, જળપ્રપાતો, પવન, મોરો અને વાનરો—જેઓના ઉત્સવ પૂર્ણ થઈ ગયા છે—આ બધાની ધ્વનિ મૌન થઈ ગઈ છે. અનેક રંગના સાપ, જેમના શરીર લાંબા સમય સુધી બિલોમાં છુપાઈ ભૂખ્યા અને ભયાનક વિષથી ભરેલા છે, તેઓ નવા વાદળો વિલય થતાં બહાર આવવા લાગ્યા છે. સાંજ, ચંદ્રકિરણોની કંપતી સ્પર્શથી શોભાયમાન અને તારાઓના આનંદથી ખીલી ઊઠેલી, જાણે પ્રિય સ્ત્રી આકાશથી વિદાય લે છે. રાત્રિ, ચાંદ્રોદયથી મુક્ત મુખ અને તારાઓથી ઉઘડેલી સુંદર આંખો સાથે, ચાંદનીના વસ્ત્રમાં શોભાયમાન છે—જાણે સફેદ વસ્ત્ર પહેરેલી સ્ત્રી. પાકા થયેલા ધાન ખાઈને ખુશ થયેલા બગલાઓ પવનમાં ઝૂમી, જાણે હારની માળા ગૂંથાય એવી રીતે, ઝડપથી આકાશમાં ઉડી જાય છે. મહાતળાવમાં, કમળોથી શોભાયમાન અને એક માત્ર સુતેલા હંસથી સજ્જ, પાણી જાણે તારાઓથી ભરેલા આકાશ જેવું છે, જેમાં પૂર્ણ ચંદ્ર વાદળરહિત તેજ આપે છે. શોભાયમાન તળાવો, કિનારાઓ પર હંસોથી ઘેરાયેલા, ખીલેલા કમળ અને કુમુદથી અલંકૃત, જાણે શ્રેષ્ઠ સ્ત્રીઓ ગહનાથી સજ્જ હોય તેવી દ્રષ્ટિ આપે છે. પ્રભાતે પવન ઊઠે છે, વાંસળી અને અન્ય વાદ્યના મીઠા સ્વર, સાંઢ અને બળદના ગર્જન સાથે, આકાશમાં સંગીતની ગુંજ ભરે છે. નદીકાંઠો, નવા સફેદ કાશ ઘાસથી તેજસ્વી, જાણે તાજા ધોવાયેલા વસ્ત્ર જેવી ચમક આપે છે; નદીઓના પુષ્પો પવનથી વિખેરાય છે અને કિનારા સુંદર બની જાય છે. જંગલોમાં મધપાનથી મદમસ્ત થયેલા મધમાખીઓ પોતાના સાથીઓ સાથે આનંદથી વિહરે છે, તેમના શરીર કમળના પરાગથી રંગાઈ ગયા છે અને પવનમાં આનંદથી યાત્રા કરે છે. પાણીનું સ્વચ્છતા, પુષ્પોથી શોભાયમાન, બગલાઓની ટહુકા, પાકેલા ધાનના ખેતરો, શીતલ પવન અને શુદ્ધ ચંદ્ર—આ બધું ઘોષણા કરે છે કે વરસાદી ઋતુ હવે પૂર્ણ થઈ છે. આજે નદીનાં કિનારા, માછલીઓના ટોળાંથી ખુલ્લા, જાણે પ્રિયજન સાથે રાત વિતાવી સવારે ધીરે ચાલતી સ્ત્રીઓ જેવી ધીમી ગતિએ વહે છે. નદીઓના મોઢા, કાશ ઘાસથી આવરાયેલા, ચક્રવાક પક્ષીઓથી ભરેલા અને જળવનસ્પતિથી ઢંકાયેલા, નવવધૂના પાંદડાની લાઈનોવાળા મુખ જેવા લાગે છે. જંગલમાં, જ્યાં વિલાસિતાપૂર્વક ખીલે છે વજ્રદંશન વૃક્ષો અને મધમાખીઓ આનંદથી ગુંજે છે, ત્યાં કામદેવ પોતાનું ધનુષ્ય તાણીને વિજય માટે તત્પર છે. વાદળોએ જગતને ભરપૂર વરસાદ આપ્યો, નદીઓ તળાવો ભર્યા અને પૃથ્વી ધાન્યથી સંપન્ન કરી, હવે તેઓ વિદાય લઇ, આકાશને નિર્મલ કરી ગયા છે. શરદની નદીઓ ધીરે ધીરે પોતાના રેતીલા કિનારા દર્શાવે છે, જાણે નવી મિલન પછી લજ્જાશીલ સ્ત્રીઓ પોતાના શરમાળા કટિ દર્શાવે છે. પાણી, ચિતરડાની ટહુકાથી ગુંજતું, ચક્રવાક પક્ષીઓથી ભરેલું, તળાવોમાં આરામથી તેજ આપે છે. હે સૌમ્ય, હવે રાજાઓ—જે પરસ્પર વિરોધી અને વિજય માટે આતુર છે—તૈયારી માટે યોગ્ય સમય છે. હે રાજકુમાર, આ રાજાઓની પ્રથમ મોહિમ છે, પણ હું સુગ્રીવને એવી કોઈ તૈયારી કરતાં નથી જોઈ રહ્યો. સાતપર્ણી વૃક્ષો, ખીલેેલાં કોવિદારો, બંધુજીવ પુષ્પો અને શ્યામા વનસ્પતિઓ પર્વતોના ઢોળાણ પર દેખાય છે. લક્ષ્મણ, જુઓ તો, નદીકાંઠાઓ સર્વત્ર હંસ, બગલા, ચક્રવાક અને ચિતરડાં પક્ષીઓથી છવાઈ ગયા છે. આ રીતે, શરદ ઋતુનું સૌંદર્ય પૃથ્વી પર છવાઈ ગયું છે, દરેક દૃશ્ય અને ધ્વનિમાં નવી ચેતના અને શાંતિ પ્રસરી રહી છે.