ઇન્દ્રે જમીનને પાણીથી તૃપ્ત કરી, પોતાની ફરજ પૂર્ણ કરી છે, હવે પાકો ઉગાડીને સ્થિર ઉભા છે. વાદળો, જેઓ પર્વતો અને વૃક્ષોના નેતૃત્વમાં ઘમઘમાટ સાથે વરસ્યા હતા, હવે શાંત થઈ ગયા છે. કમળની પાંખડી જેવી ગાઢ નીલ વાદળોએ દસેય દિશાઓને અંધકારમય કરી દીધી હતી, પણ હવે તેઓ પોતાનું બળ ગુમાવી, જેમ કે ઉન્મત્તથી મુક્ત થયેલા હાથીઓ, શાંત છે. કૂટજ અને અર્જુનના સુગંધિત પાણીથી ભરેલા વાદળો તીવ્રતાથી વરસીને હવે વિદાય લઈ ચૂક્યા છે. લક્ષ્મણ, વાદળો, હાથીઓ અને મોરોની ગર્જના, તેમજ ઝરણાંનો શોર અચાનક મૌન થઈ ગયો છે. ભારે વરસાદથી ધોઈને પર્વતોના ઢાળાં ચમકી ઉઠ્યા છે, જાણે ચંદ્રના કિરણોથી તાજા અભિષેક થયા હોય. હવે શરદ ઋતુ આવી છે—તેની સુંદરતા સપ્તછદ વૃક્ષોની ડાળીઓ, તારાઓ, સૂર્ય-ચંદ્રની તેજસ્વિતા અને મહાન હાથીઓની રમણિય ચંચળતાઓમાં વહેંચાઈ ગઈ છે. શરદની વિશિષ્ટ ગુણોથી શોભાયમાન ભાગ્યની સૌંદર્ય અનેક રૂપે ઝળહળી રહી છે, ખાસ કરીને કમળ-તળાવોમાં, જ્યાં સૂર્યકિરણોની સ્પર્શથી કમળ ખીલ્યા છે. સુંદર અને પહોળા પાંખવાળા હંસ, કમળના પરાગથી રંગાઈને, કામદેવને પ્રિય છે; તેઓ ચક્રવાક પક્ષીઓ સાથે મહાન નદીઓના રેતીલા કિનારે રમે છે. ઋતુની તેજસ્વિતા—ઉન્મત્ત હાથીઓમાં, ગર્વિત ગાયો વચ્ચે અને વહેતી નદીઓના સ્પષ્ટ જળમાં—વિભિન્ન રૂપે દેખાય છે. આકાશ હવે વાદળમુક્ત છે; વનોમાં મોરોએ પોતાની ઝગમગતી પાંખો છોડીને, મોરણીઓ પણ હવે શાંત થઈ ગઈ છે—તેઓના મીઠા અવાજ અને પૂર્વ સુંદરતા ગુમ થઈ ગઈ છે, જાણે ધ્યાનમાં લીન થઈ ગઈ હોય. જંગલના ઉપવનો સુવર્ણ પીળા, આંખે ગમતા વૃક્ષોથી ઝગમગી ઉઠ્યા છે, જેમની ડાળીઓ પુષ્પોથી વાંકી પડી છે અને સુમધુર સુગંધ ફેલાય છે. આજે શ્રેષ્ઠ હાથીઓ, પોતાના પ્રિય સમૂહથી ઘેરાયેલા, કમળ-તળાવોમાં રમતાં, પુષ્પસુગંધિત શરીર લઈને, ઉન્મત્ત અને આનંદમાં ધીમે ધીમે ફરતા દેખાય છે. આકાશ સ્પષ્ટ અને ચમકદાર છે, જાણે શસ્ત્રોથી ધોઈને સાફ થયું હોય; નદીઓમાં પાણી ઓછું છે; નીલકમળની સુગંધવાળી ઠંડી પવન ફૂંકાય છે; અને દિશાઓ અંધકારમુક્ત થઈ પ્રકાશમય છે. પૃથ્વી, સૂર્યના તાપથી કાદવમુક્ત અને ધૂળ ઘટી ગઈ છે, હવે પરસ્પર વિરોધી રાજાઓના કૃત્યો માટે તૈયાર છે—આ સમય તેમની પ્રવૃતિ માટે યોગ્ય છે. શરદના ગુણોથી પ્રેરિત, ધૂળથી ઢંકાયેલા, આનંદિત અને યુદ્ધ માટે ઉત્સુક વૃષભો ગાયો વચ્ચે ગર્જના કરે છે. એક હસ્તિની, ઊંડી પ્રીતિ અને તીવ્ર વાંછાથી ભરેલી, પોતાના ઉન્મત્ત સાથીનું જંગલમાં ધીમે ધીમે અનુસરણ કરે છે, પોતાની સખીઓ સાથે તેને ચારે બાજુથી ઘેરી છે. મોરો પોતાની સુંદર પાંખો છોડીને, નદીકાંઠે ઉદાસ અને નિરાશ થઈ ગયા છે, જાણે કુરર પક્ષીઓએ તેમને ઠપકો આપ્યો હોય. મહાન હાથીઓ, તૂટી ગયેલા દાંત અને ભયંકર ગર્જના સાથે, હંસ અને ચક્રવાક પક્ષીઓને ડરાવે છે અને પુષ્પિત કમળથી શોભિત તળાવોમાં વારંવાર પાણી ખલેલ કરે છે અને ગાઢ પાનીએ પીવે છે. નદીઓ હવે કાદવમુક્ત, રેતીલી, સ્વચ્છ અને પશુઓથી ભરેલી છે; કુરર અને જળપંખીઓના અવાજથી ગુંજતી, હંસો આનંદપૂર્વક therein ઉતરે છે. હવે નદીઓ, ઝરણાં, પવન, મોરો અને વાનરોના ઉત્સવના અવાજો નિશ્ચિતપણે શાંત થઈ ગયા છે. અનેક રંગના સાપ, લાંબા સમયથી ગુફાઓમાં છુપાયેલા, હવે ભૂખ્યા અને ભયાનક વિષથી ભરેલા, નવા વાદળો વિદાય લીધા પછી બહાર નીકળી આવ્યા છે. સાંજ, ચંદ્રકિરણોની કંપતી સ્પર્શ અને આનંદથી ખીલેલા તારાઓથી શોભાયમાન, આકાશમાંથી વિદાય લે છે, જાણે પ્રિય સ્ત્રી વિદાય લેતી હોય. રાત, ચંદ્રોદયથી તેનો કોમળ મુખ પ્રકાશિત, તારાઓથી આંખો ખૂલેલી, ચાંદનીના વસ્ત્રમાં ઝગમગે છે, જાણે સફેદ વસ્ત્ર પહેરેલી સ્ત્રી. પક્વ ધાન ખાઈને આનંદિત કુરર પક્ષીઓ પવનથી ઉછળતાં, ગાથે જેવી ગોઠવાઈ, આકાશમાં ઉડી જાય છે. મહાન તળાવ પાણી, કમળોથી શોભિત અને એક સૂતેલા હંસથી સજ્જ, એવું લાગે છે, જાણે તારાઓથી ભરેલા અને ચાંદ્રપ્રકાશથી ઝગમગતા આકાશ જેવું. શ્રેષ્ઠ તળાવો, કિનારે હંસોથી ઘેરાયેલા, ખીલી રહેલા કમળ અને કુમુદથી હાર પહેરેલા, જાણે ભવ્ય આભૂષણોથી સજ્જ મહાન સ્ત્રીઓ. વહેલી સવારે પવન ફૂંકાય છે, વાંસળી અને અન્ય વાદ્યોના મિળેલા સ્વર, વાછરડા અને વાછરડાઓના અવાજ સાથે, વાતાવરણ સંગીતમય બની જાય છે. નદીકાંઠા નવા સફેદ કાશ ઘાસથી ચમકે છે, જાણે તાજી ધોઈને પહેરેલા કપડા હોય, અને નદીઓની પુષ્પવૃષ્ટિ પવનથી વિખેરીને સુંદરતા વધે છે. જંગલમાં મધ પીધેલા, પરાગથી રંગાયેલા, પોતાની મીત્રીઓ સાથે આનંદથી ભમતા મધમાખીઓ પવનના પીછે પીછે ફરે છે. પુષ્પિત જળ, કુરર પક્ષીઓના અવાજ, પક્વ ધાનના ખેતરો, કોમળ પવન અને શુદ્ધ ચાંદ્ર—આ બધું જણાવી રહ્યું છે કે વરસાદની ઋતુ હવે પૂર્ણ થઈ ગઈ છે. આજે નદીનારીઓ, જેમના કિનારા માછલીઓથી દેખાઈ આવે છે, તેમનું ચલન ધીમું છે, જાણે પ્રિયજન સાથે રાત વિતાવ્યા પછી સવારે સ્ત્રીઓ ધીમે ધીમે ચાલે છે. નદીઓના મુખ કાશ ઘાસથી ઢંકાયેલ, ચક્રવાક પક્ષીઓથી ભરેલા અને જળવનસ્પતિથી શોભિત, નવી વહુઓના પાનથી શોભિત મુખ જેવા લાગે છે. જંગલમાં, જ્યાં પુષ્પિત વેતી અને મધમાખીઓના અવાજથી ગુંજતું છે, ત્યાં કામદેવ પોતાનું ધનુષ્ય ખેંચી, શક્તિશાળી બની, શરદના સુમેળમાં વિહાર કરે છે. વાદળોએ દુનિયાને પૂરતું પાણી આપ્યું, નદી-તળાવોને ભર્યા, પૃથ્વીમાંથી પાક મેળવ્યા અને હવે તેઓ વિદાય લઈ, આકાશને પાણીવાળા વાદળોથી મુક્ત કરી દીધું છે. શરદની નદીઓ ધીમે ધીમે પોતાના રેતીલા કિનારા દેખાડે છે, જાણે નવી મિલન પછી સ્ત્રીઓ પોતાના કટિ ભાગ દર્શાવે છે. જળ, કુરર પક્ષીઓના અવાજથી ગુંજતું, ચક્રવાક પક્ષીઓથી ભરેલું, તળાવમાં આરામથી ઝગમગી રહ્યું છે. હવે, સૌમ્ય, રાજાઓ માટે તૈયારી કરવાનો સમય આવી ગયો છે—જે એકબીજા સાથે સ્પર્ધા કરે છે અને વિજયની આશા રાખે છે. હે રાજકુમાર, આ રાજાઓનો પહેલો અભિયાન છે, છતાં હું સુગ્રીવને આવી તૈયારી કરતાં નથી જોઈ રહ્યો. પર્વતના ઢાળાં પર સપ્તપર્ણી,咲તી કોવિદાર, બંધુજીવ પુષ્પો અને શ્યામા વનસ્પતિઓ દેખાય છે—આ બધું શરદ ઋતુના આગમન સાથે પ્રકૃતિની નવી છબી રજૂ કરે છે.