શરદ ઋતુની રાત, ચાંદનીથી ઝળહળતી, નિર્મળ અને પાંજરેલી, આકાશને ફિક્કું દેખાતા જોઈ, રામે પોતાના મનમાં ઊંડા દુઃખનો અનુભવ કર્યો. સુગ્રીવ ભોગમાં મગ્ન હતો, જનકની પુત્રી સીતા ગુમ થઈ ગઈ હતી, અને સમય પણ પસાર થઈ ગયો હતો—આ બધું જોઈને રામ વ્યથિત થઈ ગયા. થોડા સમય પછી, તેઓએ પોતાનું મન સંભાળ્યું અને પોતાની હૃદયમાં વસતી વૈદેહી વિશે વિચારવા લાગ્યા. રામે આકાશને જોઈ, જે વીજળી અને વાદળોથી મુક્ત હતું, અને જેમાં સરસ અને કુરજાની ટહુકા ગૂંજી રહી હતી, તેઓ દુઃખથી ભરી અવાજે વિલાપ કર્યો. તેઓ સોનાની ખડકોવાળી પહાડની ટોચ પર બેઠા હતા, શરદ ઋતુના આકાશને જોઈ, તેમનું મન પોતાના પ્રિય પર જતાં હતું. રામે વિચાર્યું: “જે યુવા કન્યાએ આશ્રમમાં કુરજ અને સરસના અવાજ વચ્ચે આનંદ માણ્યો હતો, તે હવે મારા વિના કેવી રીતે આનંદ અનુભવતી હશે? શરદ ઋતુમાં ખીલી રહેલી, શુદ્ધ વૃક્ષો, જે સોનાની જેમ તેજસ્વી છે, તેને જોઈ પણ મને નહીં જોઈ, તે કન્યા કેવી રીતે ખુશ રહેતી હશે? જે મૃદુ અવાજથી હંસના મીઠા ટહુકા વચ્ચે જાગતી હતી, તે સુંદર અંગોની ધણી હવે કેવી રીતે આનંદ પામતી હશે? ચક્રવાક પક્ષીઓની ટહુકા, તેમના સંગીઓ સાથે, સાંભળીને, કમળ જેવી આંખવાળી સીતા હવે કેવી રીતે હશે?” રામે કહ્યું, “હું તળાવો, નદીઓ, કૂવા, જંગલ અને વન માં ફરું છું, પણ આજે હું મારા મૃગ-દૃશી પ્રિય વિના કોઈ આનંદ પામતો નથી. કદાચ, મારી વિયોગમાં, અને તેના નાજુક સ્વભાવને કારણે, શરદ પવનની જેમ સતત ઉદ્ભવતી ઈચ્છા, તે તેજસ્વી સ્ત્રીને દૂર ત્રાસતી હશે.” આ રીતે, શ્રેષ્ઠ પુરુષ, રાજકુમાર રામ, ભગવાનની જેમ જ પાણી માટે તરસતા પક્ષી કે હરણની જેમ, વિલાપ કરતા હતા. ત્યારે, લક્ષ્મણ, ફળો શોધવા સુંદર પર્વતની ઢાળ પર ફરતા, પોતાના મોટા ભાઈને દુઃખમાં ડૂબેલા, એકલા અને જંગલમાં અવ્યવસ્થિત જોઈ, ચિંતિત થઈ, ઝડપથી તેમના પાસે આવ્યા અને કહ્યું: “હે મહાન, તમે ઇચ્છાને કેમ વશ થઈ ગયા? તમારી પોતાની શક્તિનો પરાજય કેમ સ્વીકારો છો? જ્યારે લાજ તમારી એકાગ્રતા રોકે છે, ત્યારે નિયમથી તેને પાછું કેમ ન વળાવો? તમારો પ્રયાસ કાર્ય, મનની શાંતિ, યોગ્ય સમય, મૈત્રીની શક્તિ, અડગ હિંમત અને પોતાના ધર્મના કારણ પર કેન્દ્રિત કરો, ભાઈ.” “હે પુરુષશ્રેષ્ઠ, જનકી, તમારી રક્ષા હેઠળ, બીજા દ્વારા સરળતાથી લઈ જવામાં આવી શકે નહીં; જેમ કે કોઈ પણ blazing fire પાસે જઈને અખંડિત રહી શકે નહીં.” લક્ષ્મણના સ્થિર અને અવિનાશી વચન સાંભળીને, રામે ધર્મ, નીતિ અને લાભથી ભરેલા, લાભદાયક અને શુભ વચન કહ્યું: “નિર્ભયપણે, જે કરવાનું છે, તે વિચારવું જોઈએ અને યોગ્ય માર્ગે ચાલવું જોઈએ; પણ, રાજકુમાર, મહાન અને ભયાનક પરાક્રમના ફળમાં ક્યારેય શંકા ન કરવી જોઈએ.” પછી, કમળપાંખ જેવી આંખવાળી માઈથિલીનું સ્મરણ કરીને, રામે લક્ષ્મણને કહ્યુ, તેમના હોઠ સૂકાઈ ગયેલા: “ઇન્દ્રે પૃથ્વીને પાણીથી તૃપ્ત કરી, પાક લાવી, પોતાનું કાર્ય પૂર્ણ કર્યું છે. વાદળો, પર્વત અને વૃક્ષોથી માર્ગદર્શિત, ગર્જના કરીને પાણી વરસાવી ચૂક્યા છે, અને હવે આરામ કરે છે.” “વાદળો, નિલપદ્મ જેવી શ્યામ, દસ દિશાઓને અંધારું કરી, તેમની શક્તિ ગુમાવી, rutમાંથી મુક્ત થેલા હાથીઓ જેવા થઈ ગયા છે. Kutaja અને Arjunaની સુગંધથી ભરેલી, વહેલી અને પાણીથી લથબથ, વરસાદી પવન પણ હવે શાંત થઈ ગઈ છે.” “લક્ષ્મણ, વાદળો, હાથીઓ, મોર અને ધોધોની ગર્જના અચાનક શાંત થઈ ગઈ છે. પર્વતો, ભારે વરસાદથી ધોવાઈ, ચાંદનીથી ઝળહળતા, તાજા સ્નાન કર્યા જેવા દેખાય છે.” “હવે શરદ ઋતુ આવી છે, તેની સુંદરતા સપ્તચ્છદ વૃક્ષોની ડાળીઓ, તારાઓ, સૂર્ય-ચંદ્રની કિરણો અને મહાન હાથીઓની રમતમાં વહેંચાઈ ગઈ છે. ભાગ્યની સુંદરતા, શરદના ગુણોથી શોભાયમાન, વિવિધ સ્વરૂપે ઝળહળે છે—વિશેષ કરીને કમળ તળાવમાં, જ્યાં સૂર્યકિરણથી કમળ જાગી જાય છે.” “હંસો, સુંદર અને પહોળા પાંખવાળા, પ્રેમદેવ માટે પ્રિય, કમળના પરાગથી ધૂળાયેલા, ચક્રવાક પક્ષીઓ સાથે મહાન નદીઓની રેતી પર રમે છે. તેજસ્વીતા અનેક સ્વરૂપે દેખાય છે—rutથી મદમસ્ત હાથીઓમાં, ગૌવાંના ગોળમાં, અને વહેતા નદીઓના શુદ્ધ પાણીમાં.” “આકાશ, હવે વાદળમુક્ત, વનમાં મોરોએ પોતાની જ્વેલરી જેવી પાંખ છોડીને, મોરણીઓ, તેમની મીઠી અવાજ શાંત અને પૂર્વ સુંદરતા ગુમાવી, ધ્યાનમાં લીન થઈ, આનંદ છોડીને બેઠી છે.” “વનવાડી, સુવર્ણ પીળા, આંખને આનંદ આપતા વૃક્ષોથી પ્રકાશિત છે, deren ડાળીઓ ફૂલોની ભારથી વળી ગઈ છે, અને સુગંધથી મદમસ્ત છે.” “આજે, શ્રેષ્ઠ હાથીઓ, પોતાના સંગીઓથી ઘેરાયેલા, કમળ તળાવમાં આનંદ માણતા, ફૂલોની સુગંધથી મદમસ્ત, વનમાં ધીમે ધીમે ચાલે છે.” “આકાશ, હથિયારો વડે ધોવાઈ ગયેલા જેવું, સ્વચ્છ અને તેજસ્વી છે; નદીઓમાં પાણી ઓછું છે; શીતલ પવન, blue lotusesની સુગંધથી ભરેલો, ફૂંકાય છે; દિશાઓ, અંધકારથી મુક્ત, પ્રકાશિત છે.” “પૃથ્વી, સૂર્યના તાપથી કાદવ સુકાઈ, જાડા ધૂળ લાંબા સમયથી બેસી ગઈ છે, હવે antagonistic રાજાઓના પ્રયાસો માટે તૈયાર છે—આ સમય તેમની પ્રવૃત્તિ માટે છે.” “બળદો, શરદના ગુણોથી ઉત્સાહિત, આનંદિત, ધૂળથી ઢંકાયેલા, મદમસ્ત અને યુદ્ધ માટે ઉત્સુક, ગાયોની વચ્ચે ઊભા રહી, ગુર્જના કરે છે.” “માદા હાથી, ઊંડા પ્રેમ અને તીવ્ર longingથી ભરેલી, પોતાના સંગીઓ સાથે ધીમે ધીમે, મદમસ્ત પુરુષ હાથીના પીછે વનમાં ચાલે છે, તેને ચારેબાજુથી ઘેરી લે છે.” “મોરો, પોતાની સુંદર, સ્વ-અલંકૃત પાંખ છોડીને, નદીના કાંઠે, દુઃખી અને નિરાશ થઈ, cranesના ઝુંડથી ધિક્કાર મળ્યા જેવા, ચાલે છે.” “પ્રભુ હાથી, ટૂટી ગયેલા દાંત અને ભયાનક ગર્જના સાથે, બતક અને ચક્રવાક પક્ષીઓને ડરાવે છે, કમળથી શોભાયમાન તળાવમાં વારંવાર પાણી ઉથલાવે છે અને તૃપ્ત થઈ પીવે છે.” “નદીઓ, હવે કાદવમુક્ત, રેતીથી ભરેલી, સ્વચ્છ, ગૌવાંના ઝુંડથી ગૂંજી, cranes અને જળપક્ષીઓના અવાજથી, હંસો આનંદપૂર્વક therein ઉતરે છે.” આ રીતે, રામે શરદ ઋતુની સુંદરતા, પ્રકૃતિની વિવિધતા અને પોતાના પ્રિય વિના મનની તરસ અને વ્યથા વ્યક્ત કરી, લક્ષ્મણ સાથે સંવાદ કર્યો, અને પોતાના ધર્મ અને કાર્ય માટે મનને સંકલિત કર્યું.