પર્વતોના ઉંચા શિખરો પર વાદળો પાણીનો ભારે ભાર લઈને, બગલાઓના ટહુકા સાથે ગુંજતા, વારંવાર આરામ કરે છે અને પછી આગળ વધે છે. આકાશમાં સફેદ કમળની માળા જેવી, પવનમાં લહેરાતી, બગલાઓની ટોળી વાદળ સુધી પહોંચવા ઉત્સુક બની ખુશીથી વિહરે છે. ધરતી પર તાજી લીલી ઘાસ, નવી કૂંપળો અને લાલ ઇન્દ્રગોપા જીવથી શોભાયમાન છે; એ જાણે લાલ રંગે રંગાયેલી શાલ ઓઢેલી સ્ત્રી હોય, જેમાં પાંખીનો પીળો આભાસ પણ ઝળકે છે. કેશવને ધીમે ધીમે ઊંઘ આવે છે; નદી ઝડપથી સમુદ્ર તરફ દોડે છે; ખુશબુ બગલો વાદળ શોધે છે; અને પ્રેમથી તૃપ્ત સ્ત્રી પોતાના પ્રિયતમ પાસે જાય છે. જંગલના કાંઠે મોરો ભવ્ય નૃત્ય કરે છે, કદંબ વૃક્ષો શોભે છે, બળદો ગાયોની ઇચ્છા સાથે ઉદ્ભવ્યા છે, અને ધરતી આનંદદાયક પાકથી શણગારાયેલી છે. નદીઓ વહે છે, વાદળો વરસે છે, દાઝેલા હાથી ગર્જના કરે છે, જંગલના કાંઠે તેજ ઝળકે છે—એ બધા પોતાના પોતાના ધ્યાને, નૃત્યમાં, આરામમાં રત છે; જ્યારે પોતાના પ્રિયથી વિયોગ પામેલા મોર અને વાનર તરસ્યા છે. વરસાદના ટીપાંઓથી કદંબની ડાળીઓ સાથે ચોંટેલા, છ પગવાળા માખીઓ નવા ફૂલોમાંથી મધ જલદી એકઠું કરીને, ધીમે ધીમે પોતાનું ઉન્માદ છોડે છે. જાંબુ વૃક્ષોની ડાળીઓ પર લાલ રંગના, રસાળ, પુખ્ત ફળોની ઢગલી જાણે માખીઓએ ચૂસી લીધી હોય તેમ ઝળકે છે. વાદળો વીજળીની ધજા ધારણ કરીને, ગાઢ ગર્જના સાથે, યુદ્ધ માટે ઉત્સુક હાથી જેવા લાગે છે. મોટો હાથી, પર્વતો અને જંગલમાં ફરતો, વાદળોની ગર્જના સાંભળી, યુદ્ધની લાલસા સાથે પણ એના પ્રતિધ્વનિથી સાવધાન બની, પાછો વળી જાય છે. ક્યાંક જંગલના કાંઠે માખીઓના ટોળાંએ જાણે ગીત ગાયું હોય, ક્યાંક નિલકંઠ મોરોએ નૃત્ય કર્યું હોય, ક્યાંક મહારાજ હાથીઓએ ઉન્માદ પામ્યો હોય—આ જંગલ અનેક રૂપે જીવંત છે. કદંબ, સાળ અને અર્જુનના તાજા કૂંપળોથી ભરી, મધથી તૃપ્ત ધરતી જાણે મદિરાલય જેવી લાગે છે, જ્યાં મોરો વરસાદથી ઉન્મત બની નૃત્ય કરે છે. પાણી, મોતીની માળા જેવી સ્વચ્છતા અને શુદ્ધતાથી પાંદડાની કપમાં ભરાય છે અને ઉડતી પાંખવાળા, રંગ ઊંડા પડેલા પંખીઓ એ પાણી ભગવાન ઈન્દ્રના દાન સમાન સમજી તરસથી પી જાય છે. માખીઓના મધુર ગુંજ, વાનરોના તાલબદ્ધ ટહુકા અને વાદળની ગર્જના સાથે જાણે જંગલમાં સંગીતમય મહેફિલ શરૂ થઈ છે. જંગલમાં મોરો ક્યારેક નૃત્ય કરે છે, ક્યારેક જોરથી ટહુકા આપે છે, ક્યારેક ઝાડની ટોચે પોતાના સુંદર પાંખો સાથે બેઠા હોય છે—એ જોઈ લાગે છે જાણે સંગીત સ્વરૂપે પ્રગટ્યું છે. વાદળની અવાજથી જાગેલા વાનરો, લાંબી ઊંઘ છોડીને, વરસાદની નવી ધારા વાગે ત્યારે અનેક સ્વરૂપે, અનેક અવાજે ટહુકા કરે છે. નદીઓ, પોતાના આશ્રયસ્થાનમાં રહેલા હંસરાજોને વહેંચતી, કાંઠા સાફ કરતી, નવા વરસાદથી ફૂલીને ઝડપથી પોતાના સમુદ્ર સ્વામી તરફ દોડી જાય છે. નીલ પર્વતો પર નીલ વાદળો નવા પાણીથી ભરાઈ, જાણે જોડાયેલા હોય; જંગલમાં વાદળો અગ્નિ જેવા લાગે છે; પર્વતો પર એ જડતાથી ઊભેલા દેખાય છે. હાથીઓ સુગંધિત કદંબ અને અર્જુન ફૂલોવાળા આનંદદાયક જંગલમાં વિહરે છે, જ્યાં મોરો ઉન્માદમાં ટહુકા કરે છે અને ઘાસ ઇન્દ્રગોપા જીવોથી ભરપૂર છે. ખુશીથી ભરેલા માખીઓ વરસાદે ફૂલના રેશમને ભીંજવી દીધા પછી કમળ છોડી તાજા કદંબના ફૂલોનું મધ પીવા જાય છે. મહાન હાથીઓ ઉન્મત્ત છે, ગાયો આનંદિત છે, સિંહો જંગલમાં વધુ શક્તિશાળી છે, પર્વતો સુંદર છે, રાજાઓ આરામમાં છે અને ઈન્દ્ર વાદળ સાથે રમે છે. વાદળો, સમુદ્રની ગર્જના સાથે, આકાશમાં મોટા વરસાદે ભરાઈ, નદીઓ, તળાવો, સરોવર અને આખી ધરતીને વહેંચે છે. મોટા વરસાદે ધોધ વરસાવે છે, પવન વધુ જોરથી ફૂંકાય છે, નદીઓ કાંઠા ગુમાવી, વહે છે, પોતાનું માર્ગ બદલે છે અને પાણી વહેંચે છે. પર્વતો, જાણે રાજાઓની જેમ, ઈન્દ્ર અને પવનથી લાવેલા વાદળના મહાન કલશથી અભિષેક પામે છે અને પોતાની જ તેજસ્વિતા દર્શાવે છે. આકાશ વાદળથી ઢંકાઈ ગયું છે, તારા કે સૂર્ય દેખાતાં નથી; ધરતી નવા વરસાદથી તૃપ્ત થઈ અંધકારમય છે, દિશાઓ અદૃશ્ય છે. પર્વતોના મહાન શિખરો, ધોધથી ધોઈને વધુ તેજસ્વી બન્યા છે, વિશાળ અને પહોળા ધોધ જાણે મોતીની માળા જેવી લટકી રહી છે. પર્વતોના પહોળા ધોધ, પથ્થરો પર અથડાઈ, ગુફામાં મોરના ટહુકા વચ્ચે જાણે ફૂલોની માળા વિખેરાઈ હોય તેમ લાગે છે. એ ધોધ ઝડપથી નીચે પડે છે, પર્વતોના શિખરો અને ઢાળને ધોઈ નાખે છે, મોતીની માળા જેવી નીચે પડે છે અને ગુફાઓમાં ભેગા થાય છે. દરેક દિશામાં પડતા પાણીના ધોધ જાણે સ્વર્ગના સ્ત્રીઓની તૂટેલી મોતીમાળા, પ્રેમમાં વિખેરાઈ ગઈ હોય એવી લાગે છે. પંખીઓ વસે છે, કમળ બંધ થાય છે, જ્યારે જૂઈ ફૂલો ખીલે છે—એ જોઈ સમજાય છે કે સૂર્યાસ્ત થયો છે. રાજાઓના અભિયાન બંધ થઈ ગયા છે, સેના રસ્તા પર ઊભી છે, શત્રુતા અને માર્ગ બંને પાણીથી સમાન થઈ ગયા છે. ભાદ્રપદ માસમાં, બ્રાહ્મણો માટે, જેઓ પાઠ કરવા ઈચ્છે છે, સમય આવી ગયો છે કે તેઓ અધ્યયન અને સામગાન શરૂ કરે. નિશ્ચિતજ, કોસલપતિ ભરત પોતાના કાર્ય પૂર્ણ કરીને અને સંપત્તિ એકઠી કરીને હવે આશાઢ માસ સુધી પહોંચી ગયા છે. નિશ્ચય છે, સરયૂ નદી ભરાઈ રહી છે, તેની ધારા વધુ તેજ થઈ રહી છે, અને તેની ધ્વનિ મને અયોધ્યાની યાદ અપાવે છે. સુગ્રીવ, અનેક ગુણોથી સમૃદ્ધ, પોતાના શત્રુઓ પર વિજય મેળવી, પત્ની સાથે પુનઃમિલન કરીને, મહાન રાજ્યમાં સુખ ભોગવે છે. પણ હું, લક્ષ્મણ, પત્ની ગુમાવી, વિશાળ રાજ્ય ગુમાવી, જાણે નદીના કાંઠા પાણીથી ધોવાઈ જાય તેમ, દુઃખમાં ડૂબી રહ્યો છું. મારું દુઃખ વિશાળ છે, વરસાદ ઘણો અઘરો છે, અને રાવણ, મહાન અને અપરિમિત દુશ્મન, મારા સામે ઊભો છે. આ ઋતુ અભિયાન માટે યોગ્ય નથી, માર્ગો અત્યંત મુશ્કેલ છે, અને સુગ્રીવ પણ નમ્ર છે, તેથી હું કંઈ બોલ્યો નથી. ઉપરાંત, એ લાંબા સમયથી દુઃખી હતો અને તાજેતરમાં જ પત્ની સાથે મળ્યો છે; અને મારું કાર્ય પણ ભારે છે, તેથી હું વાનર રાજ સાથે કંઈ કહેવું ઈચ્છતો નથી. કારણ કે, જ્યારે એ આરામ મેળવી, યોગ્ય સમય ઓળખશે, સુગ્રીવ નિશ્ચિતપણે પોતાનું કૃતવ્ય યાદ કરશે—આમાં કોઈ શંકા નથી.