રામ અને લક્ષ્મણ, સીતાની વિયોગમાં, પર્વતો અને વન વચ્ચે ભટકતા હતા. રામની આંખે વીજળીથી ઝળહળતા ઘેરા વાદળ, રાવણની ગોદમાં થરથરતી સીતાની જેમ દેખાય છે. ક્યારેક પ્રેમીઓ માટે પ્રિય દિશાઓ, હવે વાદળોથી ઢંકાઈ ગઈ છે, તેમા ચાંદ અને તારાઓ ગુમ છે. સૌમિત્ર, પર્વતની ઢાળ પર કૂટજ વૃક્ષો ફૂલેલા છે, પણ વરસાદ માટે તરસતા, આંસુથી ગળાયેલા, મારા દુ:ખ અને તરસને ઉકેરતા. આજે ધૂળ બેસી ગઈ છે, પવન શાંત છે, તાપમાને રાહત મળી છે; રાજાઓના પ્રવાસ અટકી ગયા છે, યાત્રીઓ પોતાના ઘર તરફ પાછા ફર્યા છે. ચક્રવાક પક્ષીઓ પણ પોતાના તળાવો તરફ, પોતાના સાથીઓ સાથે જોડાઈ, તલપપત થઈ રહ્યા છે. વરસાદથી ધોઈ ગયેલા રસ્તાઓ પર રથો ચાલતા નથી. આકાશમાં વાદળો ક્યારેક ઝાંખા, ક્યારેક ઘેરા, અને ક્યારેક પર્વતોથી ઢંકાયેલા, મહાસાગર જેવી શાંતિ ધરાવે છે. પર્વતની નદીઓ, સાર્જ અને કદંબના ફૂલો સાથે મિશ્ર, ખનિજોથી લાલ રંગે રંગાઈ, મયૂરના અવાજ સાથે વહેતી જાય છે. રસીલા જાંબુ ફળો, મધમાખીઓથી ઘેરાયેલા, ઉત્સાહપૂર્વક ખાવામાં આવે છે; પવનથી હલેલા, રંગબેરંગી, પક્વ કેરીઓ જમીન પર પડે છે. વાદળો વીજળીના ધ્વજ અને વાદળીઓના હારથી શોભિત, મહાન પર્વતોની શિખર જેવી, ગર્જનાથી ગરજતા, યુદ્ધ માટે તૈયાર હાથીઓ જેવું રૂપ ધરાવે છે. વન, વરસાદથી તાજા થયેલા ઘાસપાત અને મયૂરના નૃત્યથી, બપોરે વધુ સુંદર દેખાય છે. વાદળો, પાણીથી ભરેલા, વાદળીઓના અવાજ સાથે, વારંવાર પર્વતના શિખર પર આરામ લે છે, પછી આગળ વધે છે. વાદળ તરફ ઉડતા, ઉત્સાહિત વાદળીઓ, ધોળા કમળના હાર જેવું, તેજસ્વી આકાશમાં હલકાતા દેખાય છે. પૃથ્વી, નવી લીલી ઘાસ, કૌમાર્ય શાખા અને લાલ ઇન્દ્રગોપાથી સજ્જ, લાકથી રંગાયેલી શાલમાં લપેટાયેલી સ્ત્રી જેવી, પાંખીનો ફિક્કા રંગ સ્પર્શે છે. કેશવને ધીમે ધીમે ઊંઘ આવે છે; નદી સાગર તરફ દોડી જાય છે; crane પક્ષી વાદળ શોધે છે; પ્રેમી સ્ત્રી, મનમાં તૃપ્તિ પામી, પોતાના પ્રિય પતિ પાસે જાય છે. વનના કિનારે મયૂર ઉત્કૃષ્ટ નૃત્ય કરે છે; કદંબ વૃક્ષો ફૂલથી ભરેલા છે; વલોણા, ગાયની ઈચ્છા જેવી, ઉઠી ગયા છે; પૃથ્વી ખુશાળ પાક-મેદાનથી શોભાય છે. નદીઓ વહે છે, વાદળ વરસે છે, હાથીઓ ગરજે છે, વનના કિનારા ઝળહળે છે; એ બધા વિચાર કરે છે, નૃત્ય કરે છે, આરામ કરે છે—મયૂર અને વાંદરા, પોતાના પ્રિયજનથી વિહોણા, તરસતા રહે છે. વરસાદથી પલળેલા, કદંબના શાખા પર લટકેલા, મધમાખી નવી ફૂલોનો મધ ઝડપથી પી લે છે, અને ધીમે ધીમે પોતાનું મદ છોડે છે. જાંબુના શાખા, લાલ પાવડાની જેમ, રસીલા ફળોથી ભરેલા, મધમાખીઓથી ચૂસાતા, વિશિષ્ટ દેખાય છે. વાદળ, વીજળીના ધ્વજથી શોભિત, ગર્જનથી ધમધમતા, યુદ્ધ માટે ઉત્સુક હાથીઓ જેવું તેજ આપે છે. એક મોટો હાથી, પર્વત અને વન વચ્ચે ચાલતો, વાદળની ગર્જન સાંભળે છે, યુદ્ધ માટે ઉત્સુક, પણ ગુંજથી ડરાઈ, મદમાં પાછો વળી જાય છે. કેટલાંક વનકિનારા મધમાખીઓના સંગીતથી ગુંજતા, કેટલાંક મયૂરના નૃત્યથી, કેટલાંક હાથીના મદથી, અનેક રૂપે જીવંત છે. વનમેળ, કદંબ, સાળ, અર્જુનના કૌમાર્ય શાખા અને મધથી ભરેલા, દારૂના મંડપ જેવું ઝળહળે છે, મયૂર વરસાદથી મદમાં નૃત્ય કરે છે. પાણી, દારૂના દાણાની જેમ, પાંદડાની કપમાં ભરાઈ, પંખીઓ જેનાં પાંખ ફિક્કી થઈ ગઈ છે, ઉત્સાહથી પી લે છે—જાણે દેવોના દેવ દ્વારા આપેલી ભેટ છે. મધમાખીઓના મધુર અવાજ, વાંદરાના લયબદ્ધ બોલ, વાદળની ગર્જન, વનમાં સંગીતનું મહોત્સવ સર્જે છે. વનમાં મયૂર ક્યારેક નૃત્ય કરે છે, ક્યારેક ઉંચી અવાજે બોલે છે, ક્યારેક વૃક્ષ પર પોતાના ઝવેરાતી પાંખ સાથે બેસે છે—જાણે સંગીત જ જન્મી ગયું છે. વાદળના અવાજથી જાગેલા વાંદરા, લાંબા આરામ છોડીને, નવી વરસાદના ઝાપટાથી, અનેક રૂપે, અવાજે, બોલે છે. નદીઓ, જેમાં શેલડ્રેક પક્ષીઓ આશ્રય લે છે, તેમના કિનારા સાફ કરે છે, અને નવા વરસાદથી ફૂલેલા, ઝડપથી સાગર તરફ દોડી જાય છે. નીલ પર્વતો પર, નીલ વાદળો નવા પાણીથી ભરાયેલા, જોડાયેલા દેખાય છે; વન, અગ્નિથી દઝાયેલા, વાદળો જાણે અગ્નિ જેવા; પર્વતો પર, વાદળો જાણે પર્વત જ છે. હાથીઓ, કદંબ અને અર્જુનના સુગંધિત ફૂલોવાળા વનમાં ફરતા, મયૂર મદમાં બોલે છે, ઘાસ ઇન્દ્રગોપથી ભરેલું છે. મધમાખીઓ, ઉત્સાહિત, વરસાદથી ફૂલોની શંખો તૂટી ગયેલી કમળ છોડીને, તાજા કદંબ ફૂલોની શંખોમાં મધ પીવે છે. મહાન હાથીઓ મદમાં છે, ગાય ખુશ છે, સિંહ વનમાં વધુ શક્તિશાળી છે, પર્વતો સુંદર છે, રાજાઓ આરામમાં છે, અને ઇન્દ્ર વાદળ સાથે રમે છે. વાદળો, સાગરથી ઉદભવેલા, ગર્જનથી ગુંજતા, આકાશમાં પાણીથી ભરાયેલા, નદીઓ, તળાવો, સરોવર, અને આખી પૃથ્વી લઈ જાય છે. મહાન વરસાદ, ધોધથી પડે છે, પવન વધુ તેજ થાય છે, નદીઓ કિનારા ગુમાવી, વહે છે, પાણી લઈ જાય છે. મહાન પર્વતો, જાણે મનુષ્યમાં રાજા, વાદળના જળથી અભિષેક પામે છે, પવન અને ઇન્દ્ર દ્વારા, પોતાનું રૂપ અને તેજ દર્શાવે છે. આકાશ, વાદળથી ઢંકાયેલું, તારાઓ કે સૂર્ય દેખાતા નથી; પૃથ્વી, નવા જળથી તૃપ્ત, અંધકારથી ઢંકાયેલી, દિશાઓ અદૃશ્ય છે. પર્વતના મહાન શિખરો, ધોધથી ધોઈ ગયેલા, વધુ ઝળહળે છે, વિશાળ ધોધો દાણાની માળાની જેમ લટકે છે. મહાન પર્વતના ધોધો, પથ્થર પર ધડધડતા, મયૂરના અવાજથી ગુંજતા, ગુફામાં માળા જેવી દેખાય છે. ધોધો, ઝડપથી પડતા, પર્વતના શિખર અને ઢાળને ધોઈ નાખે છે; દાણાની માળા જેવું, ગુફાના ખાડામાં સંગ્રહાય છે. પાણીના ધોધ, દરેક દિશામાં, જાણે સ્વર્ગની સ્ત્રીઓની દાણાની માળા, પ્રેમમાં વિખેરાયેલી, તેવા દેખાય છે. પંખીઓ બેસી જાય છે, કમળ બંધ થઈ જાય છે, અને ચમેલી ફૂલો ખીલે છે—એથી જાણાય છે કે સૂર્ય અસ્ત થઈ ગયો છે. આ રીતે, રામ અને લક્ષ્મણ, પ્રકૃતિના અદભૂત રૂપ, વર્ષા અને વનના સંગીત, અને સીતાની યાદમાં, દરેક દ્રશ્યમાં જીવન અને વિરહના ભાવ અનુભવે છે.