આકાશે નવ મહિના સુધી સૂર્યના કિરણોને như ગર્ભ ધારણ કર્યું હતું, હવે તે સમુદ્રોના રસને પીધા પછી વરસાદના અમૃતને જન્મ આપે છે. આકાશમાં વાદળોની પાંખી પાંખી પગથિયાંઓ જેવી શ્રેણીઓથી સજ્જ છે, અને સૂર્ય કુટજ તથા અર્જુનના ફૂલોની વણજારથી પોતાને શોભિત કરે છે. સાંજના પ્રકાશથી જન્મેલા લાલ અને પીળા પડછાયાવાળા વાદળના પટમાં ચમકતા ચીરાઓ સાથે આકાશ એવા લાગે છે જાણે ઘા વાગીને પટ્ટી બાંધેલી હોય. હળવા પવનની મધુર શ્વાસ સાથે, સાંજના ચંદન રંગથી રંગાયેલું અને વાદળોથી ધૂંધળું થયેલું આકાશ પ્રેમમાં પડેલા મનુષ્યની જેમ ઝગમગે છે. પૃથ્વી, જે તાપથી બળેલી હતી અને હવે તાજા પાણીથી ભીંજાઈ છે, દુઃખી સ્ત્રીની જેમ રડતી હોય તેમ લાગે છે. વાદળોના પેટમાંથી મુક્ત થયેલી પવન, કપૂર જેવી ઠંડી અને કેતકાના સુગંધથી ભરી, હાથમાં ભરીને પી શકાય એવી લાગે છે. આ પર્વતને જો, જ્યાં અર્જુન વૃક્ષો ફૂલેલા છે, કેતકાની સુગંધથી મહેકે છે, અને ઝરણાઓથી અભિષેક થાય છે—સુગ્રીવ શાંત થઈને રાજ્યાભિષેક પામ્યો હોય તેમ લાગે છે. પર્વતો કાળાં વાદળોના ચામથી ઢંકાયેલા, ઝરણાની પવિત્ર જ્ઞાનવાળી માળાથી શોભિત, અને ગુફાઓમાં પવનથી ગુંજતા, જાણે યજ્ઞપુરૂષ વેદમંત્રોનું પાઠ કરતા હોય. આકાશે સોનાની વીજળીના ચમકારાથી જાણે ચાબુક વાગી હોય, અને અંદરથી ગર્જનાથી ધ્રુજતું હોય, દુઃખથી કંપતું લાગે છે. વીજળી કાળાં વાદળોમાં ચમકે છે, મને એવી લાગે છે જાણે સિતા, તપસ્વિણી, રાવણની ગોદમાં કંપતી હોય. જે દિશાઓ પ્રેમીઓ માટે પ્રિય હતી, હવે વાદળોથી ઢંકાઈ ગઈ છે, ચાંદ અને તારાઓ ગુમ થઈ ગયા છે. સોમિત્રિ, પર્વતની ઢાળીઓ પર કુટજ વૃક્ષો ફૂલેલા છે—કેટલાંક તો વરસાદની તરસ અને વિયોગથી રડતા હોય તેમ, મારા પોતાના દુઃખ અને કામનાને પ્રગટ કરે છે. આજે ધૂળ બેસી ગઈ છે, પવન શાંત છે, તાપ ઓછો થયો છે; રાજાઓના પ્રવાસો અટક્યા છે, મુસાફરો પોતાના વતન તરફ ફરી રહ્યા છે. ચક્રવાક પક્ષીઓ પણ પોતાના સરોવર તરફ જવા ઉત્સુક છે અને પોતાના સાથી સાથે જોડાઈ ગયા છે; વારંવાર વરસાદથી ધોઈ ગયેલા રસ્તાઓ પર હવે રથો ચાલતા નથી. વાદળોથી છવાયેલા આકાશે ક્યાંક તેજસ્વી, ક્યાંક અંધકારમય દેખાય છે; ક્યાંક પર્વતો દ્વારા ઢંકાયેલું, જાણે મહાસાગરની શાંત સપાટી હોય તેમ લાગે છે. પર્વતની ઝરણાઓ, સરજ અને કદંબના ફૂલો સાથે વહેતી, ખનિજોથી લાલ રંગી, મોરના ટહુકા સાથે ઝડપથી વહે છે. પાકા જાંબુ ફળ રસથી ભરપૂર છે, મધમાખીઓથી ઘેરાયેલી છે, અને લોકો તેને આનંદથી ભોગવે છે; પવનથી હલાયેલા, રંગબેરંગી, સંપૂર્ણ પાકેલા કેરીઓ જમીન પર પડી જાય છે. વાદળો વીજળીના ધ્વજ અને બગલાની માળાથી શોભિત, મહાન પર્વતોના શિખરો જેવા દેખાય છે, અને મદમસ્ત હાથીઓની જેમ ગર્જના કરે છે. વનોમાં, ઘાસના મેદાનો વરસાદથી તાજા થઈ ગયા છે, મોરો આનંદથી નૃત્ય કરે છે, અને વરસાદી વાદળો પસાર થયા પછી બપોરે વન વધુ સુંદર લાગે છે. પાણીથી ભરેલા વાદળો, બગલાની ટહૂકથી ગુંજતા, વારંવાર પર્વતના શિખરો પર આરામ કરે છે, પછી આગળ વધે છે. બગલાઓની પંક્તિ, વાદળ સુધી પહોંચવા ઉત્સુક અને આનંદિત, પવનમાં ઉડતી સફેદ કમળમાળ જેવી લાગે છે, જે તેજસ્વી આકાશમાં લટકતી હોય. પૃથ્વી નવી લીલી ઘાસ, કૂંપળો અને ઇન્દ્રગોપા કીટના લાલ રંગથી શોભાયમાન છે, જાણે લાકથી રંગાયેલા ઓઢણીમાં સ્ત્રી, તોતા જેવી લીલાશથી સ્પર્શાયેલી. કેશ્વને ધીરે ધીરે ઊંઘ આવે છે; નદી ઝડપથી સમુદ્ર તરફ ધસી જાય છે; આનંદિત બગલો વાદળ શોધે છે; અને પ્રેમથી પરિપૂર્ણ સ્ત્રી પોતાના પ્રિયજન પાસે જાય છે. વનના કિનારે મોરો ભવ્ય નૃત્ય કરે છે; કદંબ વૃક્ષોની શાખાઓ ફૂલી છે; વાછરડાં જેવી ઇચ્છાવાળા વળંદો ઉભા થયા છે; અને પૃથ્વી આનંદદાયક ખેતરોથી શોભાયમાન છે. નદીઓ વહે છે, વાદળો વરસે છે, મદમસ્ત હાથીઓ ગર્જે છે, અને વનકાંઠો ઝગમગે છે; બધાં વિચારે છે, નૃત્ય કરે છે, આરામ મેળવે છે—જ્યારે મોર અને વાંદરા પોતાના પ્રિયજન વિના તરસે છે. વરસાદની બૂંદોથી પીડાતા, કદંબની ડાળીઓ પર ચોંટેલા મધમાખીઓ તાજા ફૂલોમાંથી મધ ઝડપથી એકત્ર કરે છે અને ધીરે ધીરે પોતાની મદતા છોડે છે. જાંબુ વૃક્ષોની ડાળીઓ રસીલા, પાકેલા ફળોથી લદાયેલી છે, જે લાલ ગુલાલના ઢગલા જેવા લાગે છે અને મધમાખીઓથી સૂંઘાય છે. વાદળો વીજળીના ધ્વજથી શોભાયમાન, ઊંડા અને ગર્જનાથી ગુંજતા, યુદ્ધ માટે તત્પર હાથીઓ જેવા લાગે છે. એક મહાન હાથી, પર્વતો અને વનોમાં પોતાની પંથ પર ચાલતો, વાદળોની ગર્જના સાંભળી, યુદ્ધ માટે ઉત્સુક છતાં એના પ્રત્યાધ્વનિથી ડરી, મદમાં પાછો ફરી જાય છે. કેટલાંક વનકાંઠા મધમાખીના ઝુંડથી જાણે ગીત ગાતા હોય, કેટલાંક સ્થાનો પર નીલકંઠ મોરો નૃત્ય કરે છે, ક્યાંક હાથીના મદથી મસ્ત હોય એવું લાગે છે—આ વનો અનેક રૂપે જીવંત છે. વનભૂમિ કદંબ, સાળ, અર્જુનના કૂંપળોથી ભરપૂર છે, મધમય પાણીથી છલકાય છે, જાણે તાવરાની જમીન હોય, જ્યાં મદમસ્ત મોરો વરસાદથી નૃત્ય કરે છે અને ટહુકા કરે છે. પાણી, મોતીની માળાની જેમ શુદ્ધ અને સ્વચ્છ, પાંદડાના કપમાં ભરાય છે, અને તરસેલા, ફિક્કા રંગના પક્ષીઓ તેને ભગવાનના દાન સમાન આનંદથી પી જાય છે. મધમાખીના મીઠા રણકાર, વાંદરાની લયબદ્ધ ટહૂક અને વાદળમાં ગર્જન ધ્વનિ સાથે વનમાં જાણે સંગીતનો આરંભ થયો હોય તેમ લાગે છે. વનમાં, મોરો ક્યારેક નૃત્ય કરે છે, ક્યારેક ઉંચી ટહૂક કરે છે, તો ક્યારેક ઝાડ પર પોતાના રત્નમય પૂંછ સાથે બેઠો હોય છે—જાણે સંગીત જ જન્મ્યું હોય. વાદળના ધ્વનિથી જાગેલા વાંદરો, લાંબા સમયથી પકડેલી ઊંઘ છોડીને, અનેક સ્વરૂપે, અવાજે અને રીતે ટહૂક કરે છે, તાજા વરસાદથી ઉદ્દીપિત થઈને. નદીઓ, જેમાં શેતરડાં આશ્રય લે છે, તેમને વહેંચી નાખે છે, કિનારો સાફ કરે છે અને નવા વરસાદથી ફૂલેલી, ઝડપથી પોતાના સમુદ્ર સ્વામી તરફ ધસી જાય છે. નીલાં પર્વતો પર, નીલા વાદળો નવા પાણીથી ભરેલા જાણે ચોંટેલા હોય; જંગલોમાં, જ્યાં આગે બળી હતી, ત્યાં વાદળો જાણે આગ હોય તેમ લાગે છે; પર્વતો પર તેઓ પર્વત જેવા જ સ્થિર લાગે છે. હાથીઓ સુગંધિત કદંબ અને અર્જુનના ફૂલોવાળા આનંદદાયક વનમાં ફરે છે, જ્યાં મોરો મદમાં ટહુકે છે અને ઘાસ ઇન્દ્રગોપા કીટોથી ઘેરાયેલી છે. મધમાખીઓ આનંદિત થઈ, નવા વરસાદથી ફૂલનાં રેશમ તૂટેલા કમળ છોડીને તાજા કદંબ ફૂલોનું મધ પીવા જાય છે. મહાન હાથીઓ મદમસ્ત છે, ગાયો આનંદિત છે, વનમાં સિંહો વધુ શક્તિશાળી છે, પર્વતો સુંદર છે, રાજાઓ આરામ કરે છે, અને ઇન્દ્ર સ્વયં વાદળો સાથે રમે છે. આ રીતે, વરસાદની ઋતુએ સમગ્ર પૃથ્વી, આકાશ, પર્વતો અને વનને નવા જીવન, આનંદ અને શોભાથી ભરપૂર કરી દીધા છે.