લક્ષ્મણ, તું જે કંઈ બોલ્યો છે, તે ભક્તિ, સ્નેહ અને શુભેચ્છાથી ભરપૂર છે, અને તારો સત્ય અને પરાક્રમથી સંયુક્ત સ્વભાવ પણ સ્પષ્ટ છે. તારા મૈત્રીપૂર્ણ અને સાચા શબ્દો મને ખૂબ જ ગમ્યા છે. જે દુઃખ મનુષ્યના બધા પ્રયાસોને નિષ્ફળ બનાવે છે, તે હું હવે છોડું છું; તારા અખંડિત ઉત્સાહ અને પરાક્રમ માટે હું તને ઉત્સાહિત કરું છું. તું જેમ કહ્યું છે તેમ, હું હવે શરદ ઋતુની રાહ જોઈશ, સુગ્રીવ અને નદીઓનું અનુગ્રહ મેળવવાનો પ્રયત્ન કરીશ. એક વીર પુરુષે જે સહાય મેળવેલી હોય, તેનું પ્રતિફળ આપવું જરૂરી છે; અહિત અને અહિતકર્તવ્ય મહાન વ્યક્તિઓના મનને નાશ કરે છે. આ વાતને ધ્યાનમાં રાખીને, લક્ષ્મણે હાથ જોડીને રામના શબ્દોનું માન આપ્યું અને પોતાની શુભ ઇચ્છા વ્યક્ત કરી. તેણે કહ્યું, “હે રાજન, તમે જે ઇચ્છો છો, તે બધું જલ્દી પૂર્ણ થશે; વાનર પણ તમારી વાત પ્રમાણે જ વર્તશે. હવે શરદ ઋતુની રાહ જુઓ, આ વરસાદ સહન કરો અને દુશ્મનને જીતવા માટે ધીરજ રાખો.” “તમારો ક્રોધ સંયમમાં રાખો, આ ચાર મહિના મારી સાથે અહીં આ સિંહોથી ભરેલી પર્વત પર વિતાવો, દુશ્મનના વિનાશ માટે તૈયાર રહો.” આમ, કિશ્કિંધા કાંડના વૈભવી વાલ્મીકી રામાયણના અઠ્ઠાવીસમા અધ્યાયમાં હવે આગળની વાત સાંભળો. પછી, વાલીનું વધ કરીને અને સુગ્રીવને રાજગાદી પર બેસાડી, રામ માલ્યવત પર્વતની ઢાળ પર રહેતા લક્ષ્મણને બોલ્યા, “હવે એ સમય આવી ગયો છે, વરસાદની ઋતુ આવી પહોંચી છે; જુઓ, આકાશ મેઘોથી ઢંકાઈ ગયું છે, જે પર્વત જેટલા વિશાળ લાગે છે.” “આકાશ, જાણે નવ મહિના સુધી સૂર્યની કિરણોને ગર્ભમાં ધારણ કર્યા પછી, હવે સમુદ્રના રસને પીધા બાદ વરસાદના અમૃતને જન્મ આપે છે. જાણે સૂર્ય આકાશમાં મેઘોની પાંખીઓ વડે ચડીને કુટજ અને અર્જુનના પુષ્પોના હારથી સજ્જ થઈ રહ્યો હોય.” “સાંજના તેજથી જન્મેલી લાલ અને પીળી ધારાઓ અને મેઘોના પડછાયાથી બનેલી ચમકતી પટ્ટીઓથી આકાશ જાણે ઘા લાગેલા અને પટ્ટી બાંધેલા દર્દી જેવું લાગે છે. હળવા પવનથી થોડી આશ્વાસન પામતું, સાંજના ચંદન રંગથી રંગાયેલું અને મેઘોથી ધૂંધળું થયેલું આકાશ, જાણે પ્રેમમાં વિહ્વળ આત્મા જેવું લાગે છે.” “પૃથ્વી, જે તાપથી દાઝી ગઈ હતી, હવે તાજા વરસાદથી ભીંજાઈને જાણે દુઃખી સ્ત્રી જેવી રડી રહી હોય એમ લાગે છે. મેઘોના પેટમાંથી છૂટી આવેલા પવન, કેતકીની સુગંધથી ભરપૂર અને કપૂર જેટલા ઠંડા છે, જેને હાથથી પી શકાય એટલા મીઠા લાગે છે.” “આ પર્વત જુઓ, જ્યાં અર્જુનના વૃક્ષો પુષ્પોથી ભરી ગયા છે, કેતકીની સુગંધથી મહેકે છે, અને ઝરણાઓથી સ્નાન પામે છે—જાણે સુગ્રીવ શાંત અને રાજાભિષેક પામ્યો હોય એમ લાગે છે.” “પર્વતો, કાળાં મેઘોના ચામડાં પહેરીને અને ઝરણાઓના યજ્ઞોપવીતથી સજ્જ થઈ, તેમની ગુફાઓ પવનથી ભરાઈ ગઈ છે—જાણે કોઈ પુરોહિત વૈદિક મંત્રો ઉચ્ચારી રહ્યાં હોય એમ લાગે છે.” “આકાશ, સોનાની વીજળીના ચાબુકથી પડઘાઈને અને અંદરથી ગર્જનાથી ગુંજી ઊઠે છે, જાણે દુઃખમાં કંપતું હોય. વીજળી, કાળા મેઘોમાં ઝળહળતી, મને એવી લાગે છે, જાણે સિતા, વનવાસી વસ્ત્રમાં, રાવણની ગોદમાં ડરીને કંપી રહી હોય.” “જે દિશાઓ પ્રેમીઓ માટે પ્રિય હતી, તે હવે મેઘોથી ઢંકાઈ ગઈ છે, તેમનું ચાંદ અને તારાં ગુમ થઈ ગયાં છે. સૌમિત્રિ, પર્વતની ઢાળ પર કુટજના વૃક્ષો પુષ્પોથી ખીલી ઉઠ્યાં છે—કેટલાક વરસાદની રાહમાં આંખોમાં આંસુ લઈને ઉભા છે, જાણે મારી પોતાની વ્યથા અને તરસને ઉકેલે છે.” “આજે ધૂળ બેસી ગઈ છે, પવન મૃદુ છે, તીવ્ર તાપ ઓગળી ગયો છે; રાજાઓના પ્રવાસ અટકી ગયા છે, અને મુસાફરો પોતાના ઘરે પાછા ફરવા લાગ્યા છે.” “ચક્રવાક પક્ષીઓ પણ પોતાના સરોવરો તરફ જવા આતુર છે અને પોતાના સંગાથી જોડાઈ ગયા છે; સતત વરસાદથી ધોવાયેલા રસ્તાઓ પર હવે રથો ચાલતા નથી.” “આકાશ, ક્યાંક મેઘોથી છવાયેલું, ક્યાંક ખાલી, ક્યાંક પર્વતોથી ઢંકાયું છે—જાણે વિશાળ સમુદ્રની શાંતિ જેવી અસર આપે છે.” “પર્વતની ઝરણાઓ, સરજ અને કદંબના પુષ્પોથી ભરી, ખનિજથી લાલ રંગાઈને, મયૂરના કલરવ સાથે ઝડપથી વહે છે.” “પાકા જાંબુનું રસાળ ફળ, મધમાખીઓથી ઘેરાયેલું, આનંદથી ચાખવામાં આવે છે; પવનથી હલનારી, અનેક રંગોની અને પૂર્ણપક્વ કેરીઓ જમીન પર પડતી રહે છે.” “મેઘો વીજળીના ધ્વજ અને બગલાની માળા પહેરી, મહાન પર્વતોની ચોટી જેમ દેખાય છે; તેઓ ગર્જનાથી ગુંજી ઊઠે છે, જાણે યુદ્ધ માટે તૈયાર થયેલા ઉન્મત્ત હાથીઓ હોય.” “વન પ્રદેશો, વરસાદથી તાજા થયેલા ઘાસથી ભરપૂર અને મયૂરના નૃત્યથી જીવંત, વિશેષ રૂપે તેજસ્વી લાગે છે, ખાસ કરીને બપોર પછી જ્યારે મેઘો વિસરાઈ જાય છે.” “મેઘો, પાણીથી ભરાયેલા અને બગલાના કલરવથી ગુંજી ઉઠેલા, વારંવાર ઊંચા પર્વતોની ચોટી પર આરામ લે છે અને પછી આગળ વધે છે.” “બગલાની એક લાઈને, મેઘોને સ્પર્શ કરવા ઉત્સુક અને આનંદિત, જાણે તેજસ્વી આકાશમાં પવનથી લહેરાતી શ્વેત કમળમાળાની જેમ લાગે છે.” “પૃથ્વી, તાજી લીલી ઘાસ અને નવી કૂંપળોથી સજ્જ, ઇન્દ્રગોપના લાલ રંગથી રંગાઈને, જાણે લાલ રંગના ઓઢણા પહેરેલી અને તોતાની ઝાંખી છાંયાથી સ્પર્શાયેલી સ્ત્રી જેવી તેજવંત લાગે છે.” “કેશવને ધીમે ધીમે ઊંઘ આવતી હોય, નદી ઝડપથી સમુદ્ર તરફ ધસી રહી હોય, આનંદિત બગલો મેઘ શોધે છે, અને પ્રેમમાં તૃપ્ત સ્ત્રી પોતાના પ્રિયજન પાસે જાય છે.” “વનના કિનારે મયૂર સુંદર નૃત્ય કરે છે, કદંબના વૃક્ષો ફૂલી ઉઠ્યા છે, સાઢાંની ઇચ્છા ગાયોની જેમ ઉદ્ભવતી હોય છે, અને પૃથ્વી આનંદદાયક પાકના ખેતરોથી શોભાયમાન થાય છે.” “નદીઓ વહે છે, મેઘો વરસે છે, ઉન્મત્ત હાથીઓ ગર્જે છે, વનકિનારા તેજસ્વી બને છે; તેઓ વિચાર કરે છે, નૃત્ય કરે છે, આરામ કરે છે—પણ મયૂર અને વાનર પોતાના પ્રિયજનથી વિયોગમાં તરસે છે.” “વરસાદના ટીપાંઓથી પીડાઈ, કદંબના ડાળીઓ પર ચોંટેલા મધમાખીઓ, નવી ખીલી ફૂલોમાંથી ઘા ઘા કરીને મધ પીધા પછી ધીમે ધીમે પોતાની ઉન્મત્તતા છોડે છે.” “જાંબુના વૃક્ષોની ડાળીઓ, રસીલા અને લાલ રંગના પાકા ફળોથી લદાઈ ગઈ છે, જાણે લાલ ચૂરણીના ઢગલા હોય, અને મધમાખીઓની ટોળીઓ તેને ચૂસી રહી હોય એમ લાગે છે.” “મેઘો, વીજળીના ધ્વજોથી સજ્જ અને ઊંડા ગર્જનાથી ગુંજી ઊઠેલા, જાણે યુદ્ધ માટે આતુર હાથીઓ જેવા તેજ આપે છે.” “મહાન હાથી, પર્વતો અને વનોમાં પોતાની પંથ પર ચાલે છે, અને જ્યારે મેઘોની ગર્જના સાંભળે છે, ત્યારે યુદ્ધ માટે ઉત્સુક હોવા છતાં એના પડઘાથી ડરીને ઉન્મત્ત થઈ પાછો વળી જાય છે.” “કેટલાક સ્થળોએ વનકિનારા જાણે મધમાખીઓની ટોળી દ્વારા ગીત ગાઈ રહ્યા હોય, ક્યાંક નિલકંઠ મયૂરના નૃત્યથી જીવંત લાગે છે, ક્યાંક મહારાજ હાથીઓની ઉન્મત્તતાથી ભરપૂર—આ વન અનેક પ્રકારના જીવનથી સજ્જ છે.” આ રીતે રામ અને લક્ષ્મણ પર્વતની ઢાળ પર વરસાદની ઋતુનો અનુભવ કરતાં, પ્રકૃતિના સૌંદર્ય અને પોતાના અંતરમાં ઉદ્ભવતા ભાવોને અનુભવે છે, અને રાહ જોતા રહે છે કે શરદ ઋતુ આવે, Sugriva અને વાનરો સાથે મળીને પોતાના ધ્યેયની Siddhi તરફ આગળ વધે.