ధ్రువ ఉవాచ భూమిరాపోనలో వాయుః ఖం మనో బుద్ధిరేవ చ । భూతాదిరాది ప్రకృతిర్యస్య రూపం నతోస్మి తమ్ ॥ ౧,౧౨.
భూమి, నీరు, అగ్ని, గాలి, ఆకాశం, మనస్సు, బుద్ధి, భూతాది, ప్రకృతి — ఇవన్నీ రూపంగా ఉన్నవాడైన నీకు నేను నమస్కరిస్తున్నాను.
శుద్ధః సూక్ష్మోఖిలవ్యాపీ ప్రధానాత్పరతః పుమాన్ । యస్య రూపం నమస్తస్మై పురుషాయ గుణాత్మనే ॥ ౧,౧౨.
పరిశుద్ధుడు, సూక్ష్ముడు, అన్నింటినీ వ్యాపించినవాడు, ప్రాధానిక ప్రకృతిని మించిపోయిన పరమాత్మ, గుణముల స్వరూపుడైన ఆ పురుషునికి నేను నమస్కరిస్తున్నాను.
భూతాదీనాం సమస్తానాం గన్ధాదీనాం చ శాశ్వతః । బుధ్యాదీనాం ప్రధానస్య పురుషస్య చ యః పరః ॥ ౧,౧౨.
భూతములు, వాటి లక్షణాలు, బుద్ధి, ప్రాధానిక ప్రకృతి, పురుషుడు — వీటన్నింటిలో నిత్యుడైనవాడు, వీటన్నింటిని మించిపోయినవాడు ఆయనే.
తం బ్రహ్మభూతమాత్మానమశేషజగతః పతిమ్ । ప్రపద్యే శరణం శుద్ధం త్వద్రూపం పరమేశ్వర ॥ ౧,౧౨.
బ్రహ్మస్వరూపుడవైన, సమస్త జగత్తుకు అధిపతివైన, శుద్ధమైన రూపముగల పరమేశ్వరా, నీ ఆశ్రయాన్ని నేను కోరుతున్నాను.
బృహత్త్వాద్బృంహణత్వాచ్చ యద్రూపం బ్రహ్మసంజ్ఞితమ్ । తస్మై నమస్తే సర్వాత్మన్యోగిచిన్త్యావికారిణే ॥ ౧,౧౨.
ఎంత విస్తారంగా, ఎంత పెరుగుదలతో ఉన్నదో ఆ రూపమే బ్రహ్మ అని పిలవబడుతుంది. అందులోని అన్ని జీవుల అంతరాత్మ అయినా, యోగులు ధ్యానించగలిగే, ఎప్పటికీ మారని ఆ స్వరూపానికి నా నమస్సులు.
సహస్రశీర్షా పురుషః సహస్రాక్షః సహస్రపాత్ । సర్వవ్యాపీ భువః స్పర్శాదత్యతిష్ఠద్దశాఙ్గులమ్ ॥ ౧,౧౨.
పురుషుడు వెయ్యి తలలు, వెయ్యి కళ్ళు, వెయ్యి కాళ్లు కలవాడు. అన్నింటినీ వ్యాపించి, భూమిని తాకి, దాని పైన పది వేల్ల పరిమాణం వరకు విస్తరించి ఉన్నాడు.
యద్భూతం యచ్చ వై భవ్యం పురూషోత్తమ తద్భవాన్ । త్వత్తౌ విరాట్స్వరాట్సమ్రాట్త్వత్తశ్చప్యధిపూరుషః ॥ ౧,౧౨.
పరమ పురుషా! గతంలో ఉన్నది, భవిష్యత్తులో ఉండబోయింది అన్నీ నీవే. నీ నుండి విరాట్, స్వరాట్, సమ్రాట్, ఇంకా పరమాధిపతి ఉద్భవించారు.
అత్యరిచ్యత సోధశ్చ తిర్యగూర్ధ్వం చ వై భువః । త్వత్తో విశ్వమిదం జాతం త్వత్తౌ భూతం భవిష్యతి ॥ ౧,౧౨.
నీవు భూమిని అన్ని దిశల్లో, అడ్డంగా, పైకి, క్రిందకి మించి నిలబెట్టావు. ఈ విశ్వం నీ నుండి పుట్టింది, భవిష్యత్తులో కూడా నీ నుండే ఉద్భవిస్తుంది.
త్వద్రూపధారిణశ్చాన్తః సర్వభూతమిదం జగత్ । త్వత్తో యజ్ఞః సర్వహుతః పృషదాజ్యం పశుర్ద్విధా ॥ ౧,౧౨.
ఈ జగత్తులోని అన్ని జీవులు నీలోనే నివసిస్తున్నాయి, నీవే అన్ని రూపాలు ధరించేవాడివి. నీవు యజ్ఞాన్ని, హోమంలో ఉపయోగించే పదార్థాలను, నెయ్యిని, రెండు విధాలైన పశువులను కలిగించేవాడివి.
త్వత్తో ఋచోథ సామాని త్వత్తశ్ఛన్దాంసి జజ్ఞిరే । త్వత్తో యజూంష్యజాయన్త త్వత్తోశ్వాశ్చైకతో దతః ॥ ౧,౧౨.
నీ నుండి ఋగ్వేదం, సామవేదం జన్మించాయి; నీ నుండే ఛందస్సులు పుట్టాయి. నీ నుండే యజుర్వేద మంత్రాలు, ఒకేసారి గుర్రాలు కూడా ప్రసాదించబడ్డాయి.
గావస్త్వత్తః సముద్భూతాస్త్వ త్తోజా అవయో మృగాః । త్వమన్ముఖాద్బ్రాహ్మణా బాహ్వోస్త్వత్తో క్షత్రమజాయత ॥ ౧,౧౨.
నీ నుండి ఆవులు, బలము, పక్షులు, అడవి జంతువులు పుట్టాయి. నీ నోటినుండి బ్రాహ్మణులు, నీ భుజాల నుండి క్షత్రియులు జన్మించారు.
వైశ్వాస్తవోరుజాః శూద్రాస్తవ పద్భ్యాం సముద్గతాః । ఆక్ష్ణోః సూర్యోఽనిలః ప్రాణాచ్చన్ద్రమా మనసస్తవ ॥ ౧,౧౨.
నీ తొడల నుండి వైశ్యులు, నీ పాదాల నుండి శూద్రులు ఉద్భవించారు. నీ కళ్ళ నుండి సూర్యుడు, శ్వాస నుండి వాయువు, మనసు నుండి చంద్రుడు పుట్టారు.
ప్రాణోన్తః ముషిరాజ్జాతో ముఖాదగ్నిరజాయత । నాభితో గగనం ద్యౌశ్చ శిరసః సమవర్తత ॥ ౧,౧౨.
నీ ప్రాణం నుండి ప్రాణవాయువు, నోటినుండి అగ్ని పుట్టింది. నాభి నుండి ఆకాశం, తల నుండి స్వర్గం ఏర్పడింది.
దిశః శ్రోత్రాత్క్షితిః పద్భ్యాం త్వత్తః సర్వమభూదిదిమ్ ॥ ౧,౧౨.
నీ చెవుల నుండి దిశలు, పాదాల నుండి భూమి పుట్టాయి. నీ నుండే అన్నీ ఉద్భవించాయి.
న్యగ్రోధః సుమహానల్పే యథా బీజే వ్యవస్థితః । సంయమే విస్వమఖిలం బీజభూతే తథాత్వాయి ॥ ౧,౧౨.
ఎలా పెద్ద వటవృక్షం చిన్న విత్తనంలో దాగి ఉంటుందో, అలాగే ఈ మొత్తం విశ్వం కూడా విత్తనంగా నీవులోనే నిగూఢంగా ఉంది.
బీజాదఙ్కురసమ్భూతే న్యగ్రోధస్తు సముత్థితః । విస్తారం చ యథా యాతి త్వత్తః సృష్టౌ తథా జగత్ ॥ ౧,౧౨.
విత్తనం నుండి మొలక పుట్టి, దాని నుండి వటవృక్షం పెరిగి విస్తరించేదిగా, సృష్టిలో ఈ జగత్తు కూడా నీ నుండి విస్తరించిపోతుంది.
యథా హి కదలీ నాన్యా త్వక్పత్రాదపి దృస్యతే । ఏవం విశ్వస్య నాన్యస్త్వం త్వస్థయీశ్వర దృశ్యేత ॥ ౧,౧౨.
ఎలా అరటి చెట్టులో పొరలు, ఆకులు తప్ప వేరే భాగం కనిపించదో, అలాగే స్థిరమైన ప్రభూ! ఈ విశ్వంలో నీవు తప్ప వేరెవ్వరూ కనిపించరు.
హ్లాదినీ సంధినీ సంవిత్త్వయ్యేకా సర్వసంస్థితౌ । హ్లాదతాపకరీ మిశ్రా త్వయి నో గుణవర్జితే ॥ ౧,౧౨.
ఆనందం, ఐక్యత, జ్ఞానం — ఇవన్నీ నీలో ఒకటిగా ఉన్నాయి. సుఖం, దుఃఖం, వాటి మిశ్రమం కూడా నీవు నిగ్రహించినవే, నీవు అన్ని లక్షణాలనుండి అతీతుడవు.
పృథగ్భూతైకభూతాయ భూతభూతాయ తే నమః । ప్రభూతభూతభూతాయ తుభ్యం భూతాత్మనే నమః ॥ ౧,౧౨.
ప్రత్యేకంగా ఉన్నవాడవు, ఒక్కటిగా ఉన్నవాడవు, అన్ని భూతాల ఆత్మవు. అనేక భూతాల మూలమైన నీకు నా నమస్సులు. అన్ని భూతాల ఆత్మ అయిన నీకు నమస్సులు.
వ్యక్తం ప్రధానపురుషౌ విరాట్సమ్రాట్స్వరాట్తథా । విభావ్యతేన్తఃకరణే పురుషేష్వక్షయో భవాన్ ॥ ౧,౧౨.
వికసించినది, ప్రాధాన్యం, పురుషుడు, విరాట్, సమ్రాట్, స్వరాట్ — ఇవన్నీ మనస్సులో గ్రహించబడతాయి. కానీ నీవు అన్నీ జీవుల్లో అక్షయుడవు.
సర్వస్మిన్సర్వభూతస్త్వం సర్వః సర్వస్వరూపధృక్ । సర్వం త్వత్తస్తతశ్చ త్వం నమః సర్వాత్మనేఽస్తు తే ॥ ౧,౧౨.
ప్రభూ! నీవు ప్రతిదానిలో, అన్ని జీవుల్లో ఉన్నవాడవు. అన్ని రూపాలు ధరించేవాడవు. అన్నీ నీ నుండి పుట్టి, మళ్లీ నీలో కలిసిపోతాయి. అన్ని జీవాల ఆత్మ అయిన నీకు నమస్సులు.
సర్వాత్మకోసి సర్వేశ సర్వభూతస్థితో యతః । కథయామి తతః కిం తే సర్వం వేత్సి హృతి స్థితమ్ ॥ ౧,౧౨.
నీవే అన్ని జీవాల ఆత్మ, అన్ని లోకాలకు అధిపతి, ప్రతి భూతంలో నివసించేవాడవు. మరి నీకు ఇంకేమి చెప్పాలి? హృదయంలో దాగి ఉన్నదంతా నీవే తెలుసు.
సర్వాత్మన్సర్వభూతేశ సర్వసత్త్వసముద్భవ । సర్వభూతో భవాన్వేత్తి సర్వసత్త్వమనోరథమ్ ॥ ౧,౧౨.
ప్రభూ! నీవే అందరికీ ఆత్మ, సమస్త జీవుల అధిపతి, అన్ని ప్రాణుల మూలకారణం. నీవు ప్రతి జీవిలో ఉన్నావు, వారి మనసులోని కోరికలు అన్నీ నీకు తెలుసు.
యో మే మనోరథో నాథ సఫలః స త్వయా కృతః । తపశ్చ తప్తం సఫలం యద్దృష్టోఽసి జగత్పతే ॥ ౧,౧౨.
ప్రభూ! నేను కోరుకున్న కోరికను నీవు నెరవేర్చావు. నేను చేసిన తపస్సు ఫలించింది, ఎందుకంటే నిన్ను దర్శించాను, జగత్తు పాలకా!
శ్రీభగవానువాచ తపసస్తత్ఫలం యద్దృష్టోఽహం త్వయా ధ్రువ । మదృర్శనం హి విఫలం రాజపుత్ర న జాయతే ॥ ౧,౧౨.
శ్రీమహావిష్ణువు ఇలా అన్నారు — ధ్రువా! నీవు చేసిన తపస్సుకు ఫలితంగా నన్ను దర్శించావు. రాజకుమారా! నన్ను దర్శించడం ఎప్పుడూ వ్యర్థం కాదు.
వరం వరయ తస్మాత్త్వం యథాభిమతమాత్మనః । సర్వం సంపద్యతే పుంసాం మయి దృష్టిపథం గతే ॥ ౧,౧౨.
కాబట్టి, నీకు నచ్చిన వరం కోరుకో. ఎవరు నా దృష్టిలో పడతారో, వారికి అన్నీ సాధ్యమే.
ధ్రువ ఉవాచ భగవన్భూతభవ్యేశ సర్వస్యాస్తే భవాన్ హృది । కిమజ్ఞాతం తవ బ్రహ్మన్మనసా యన్మయేక్షితమ్ ॥ ౧,౧౨.
ధ్రువుడు ఇలా అన్నాడు — భగవంతుడా! భూత, భవిష్యత్తు అధిపతీ! నీవు అందరి హృదయాల్లో ఉంటావు. నేను మనసులో ఏం ఆలోచించినా, అది నీకు తెలియనిదేముంది?
తథాపి తుభ్యం దేవేశ కథయిష్యామి యన్మయా । ప్రార్థ్యతే దుర్వినీతేన హృదయేనాతిదుర్లభమ్ ॥ ౧,౧౨.
అయినా దేవతల అధిపతీ! నా హృదయం పక్కదారి పట్టినా, దుర్లభమైనదైనా, నేను కోరుకున్నది నీకు చెప్పుతాను.
కిం వా సర్వజగత్స్త్రష్టః ప్రసన్నే త్వయి దుర్లభమ్ । త్వత్ప్రసాదఫలం భుఙ్క్తే త్రైలోక్యం మఘ వానపి ॥ ౧,౧౨.
ప్రభూ! నీవు ప్రసన్నుడైతే ఈ లోకాల్లో సాధించలేనిది ఏదైనా ఉందా? నీ అనుగ్రహంతో ఇంద్రుడే కూడ త్రిలోకాన్ని అనుభవిస్తున్నాడు.
నైతద్రాజాసనం యోగ్యమజాతస్య మమోదరాత్ । ఇతి గర్వదవోచన్మాం సపత్నీమాతురుచ్చకైః ॥ ౧,౧౨.
ఈ రాజాసనం నా గర్భంలో పుట్టనివాడికి యోగ్యం కాదని, నా సతీమాత గర్వంగా, పెద్దగా చెప్పింది.