అవ్యక్తేనావృతో బ్రహ్మాంస్తైః సర్వోః సహితో మహాన్ । ఏభిరావరణైరణ్డం సప్తభిః ప్రాకృతైర్వృతమ్ । నారికేలఫలస్యాన్తర్బీజం బాహ్మదలైరివ
అవ్యక్తమైనదానితో బ్రహ్మ, మహత్తత్త్వంతో పాటు సమస్తమూ చుట్టబడి ఉంది. ఈ బ్రహ్మాండాన్ని ఏడు ప్రకృతికవచాలు కప్పుకున్నాయి. ఇది కొబ్బరికాయలోని గింజను బయట పొరలు చుట్టినట్లే ఉంటుంది.
జుషన రజో గుణం తత్ర స్వయం విశ్వేశ్వరో హరిః । బ్రహ్మా భూత్వాస్య జగతో విసృష్టౌ సమ్ప్రవర్త్తతే
అక్కడ విశ్వేశ్వరుడు అయిన హరి, రాజోగుణాన్ని ఆనందిస్తూ, తానే బ్రహ్మగా మారి ఈ లోక సృష్టిని ప్రారంభిస్తాడు.
సృష్టం చ పాత్యనుయుగం యావత్కల్పవికల్పనా । సత్త్వభృద్భగవాన్విష్ణురప్రమేయపరాక్రమః
సృష్టి చేసిన తర్వాత, యుగాలంతా, కల్పాంతం వరకు, అపారమైన శక్తిగల సత్త్వగుణాన్ని ధరించిన భగవంతుడు విష్ణువు ఆ సృష్టిని కాపాడుతాడు.
తమోద్రేకీ చా కల్పాన్తే రుద్రరూపీ జనార్దనః । మైత్రేయాఖిలభూతాని భక్షయత్యతిదారుణః
కల్పాంతంలో, అంధకారం పెరిగినప్పుడు జనార్దనుడు రుద్రరూపాన్ని ధరించి, మైత్రేయా! భయంకరంగా సమస్త భూతాలను తనలో లయముచేస్తాడు.
భక్షయిత్వా చ భూతాని జగత్యేకార్ణవీకృతే । నాగపర్యంకశయనే శేతే చ పరమేశ్వరః
అన్ని భూతాలను తనలో లయంచేసిన తరువాత, లోకం ఒక్క సముద్రంగా మారినప్పుడు, పరమేశ్వరుడు నాగపర్యంకంపై విశ్రాంతి తీసుకుంటాడు.
ప్రబుద్ధశ్చ పునః సృష్టిం కరోతి బ్రహ్మరూపధృక్
ఆయన మళ్లీ మేల్కొన్నప్పుడు, బ్రహ్మరూపాన్ని ధరించి సృష్టిని తిరిగి ప్రారంభిస్తాడు.
సృష్టిస్థిత్యన్తకరణీం బ్రహ్మవిష్ణుశివాత్మికామ్ । స సంజ్ఞాం యాతి భగవానేక ఏవ జనార్దనః
సృష్టి, స్థితి, లయకార్యాలను నిర్వహించేవాడిగా బ్రహ్మ, విష్ణు, శివుడు అనే పేర్లతో పిలవబడే జనార్దనుడు ఒక్కడే.
స్త్రష్టా సృజతి చాత్మానం విష్ణుః పాల్యంచ పాతి చ । ఉపసంహ్రియతే చాన్తే సంహర్తా చ స్వయం ప్రభుః
ఆయనే సృష్టికర్తగా తనను తానే సృష్టిస్తాడు; విష్ణువుగా కాపాడతాడు; అంతలో చివరికి, ప్రభువుగా సమస్తాన్ని తనలో లయంచేస్తాడు.
పృథివ్యాపస్తథా తేజో వాయురాకాశ ఏవ చ ।. సర్వోన్ద్రియాన్తః కరణం పురుషాఖ్యం హి యజ్జగత్
ఈ లోకం భూమి, నీరు, అగ్ని, గాలి, ఆకాశం, అన్ని ఇంద్రియాలు, అంతఃకరణం కలిగి ఉన్న పురుషుని రూపంలో ఉంది.
స ఏవ సర్వభూతాత్మా విశ్వరూపో యతోఽవ్యయః । సర్గాదికం తు తస్యైవ భూతస్థముపకారకమ్
ఆయనే సమస్త భూతాలకు అంతర్యామి, అవినాశి, విశ్వరూపుడు. సృష్టి మొదలైనవి ఆయనలోనే ఉండి, ఆయన్ని సేవించేవిగా ఉంటాయి.
స ఏవ సృజ్యః స చ సర్గకర్తా స ఏవ పాత్యత్తి చ పాల్యతే చ । బ్రహ్మాద్యవస్థాభిరశేషమూర్తి ర్విష్ణుర్వరిష్ఠో వరదో వరేణ్యః
ఆయనే సృష్టి, సృష్టికర్త, కాపాడేవాడు, కాపాడబడేది, లయంచేసేవాడు; బ్రహ్మ మొదలైన అన్ని రూపాలతో ఉన్న, శ్రేష్ఠుడు, వరప్రదాత అయిన విష్ణువు.
శ్రీమైత్రేయ ఉవాచ నిర్గుణస్యాప్రమేయస్య శుద్ధస్యాప్యమలాత్మనః । కథం సర్గాదికర్తృత్వం బ్రహ్మణోఽభ్యుపగమ్యతే
శ్రీమైత్రేయుడు ఇలా అడిగాడు: గుణరహితుడు, అపరిమితుడు, పవిత్రుడు, మలినతలేని బ్రహ్మకు సృష్టి మొదలైన కార్యాలు ఎలా అంటగట్టబడ్డాయి?
శ్రీపరాశర ఉవాచ శక్తయః సర్వభావానామచిన్త్యజ్ఞానగోచరాః । యతోఽతో బ్రహ్మణస్తాస్తు సర్గాద్యా భావశక్తయః । భవన్తి తపతాం శ్రేష్ఠ పావకస్య యథోష్ణతా
శ్రీపరాశరుడు ఇలా చెప్పాడు: సమస్త భూతాలకు ఉన్న శక్తులు మనకు అందని విధంగా ఉంటాయి. అలాగే బ్రహ్మునికి సృష్టి మొదలైన శక్తులు ఆయన నుండి ఉద్భవిస్తాయి. ఇది, తాపసుల్లో శ్రేష్ఠుడా, అగ్నికి వేడి స్వభావంగా ఉన్నట్టు.
తన్నిబోధ యథా సర్గే భగవాన్సమ్ప్రవర్త్తతే । నారాయణాఖ్యో భగవాన్బ్రహ్మ లోకపితామహః
ఇప్పుడు, లోకాల పితామహుడైన నారాయణుడు సృష్టిలో ఎలా ప్రవేశిస్తాడో విను.
ఉప్తన్నః ప్రోచ్యతే విద్వన్నిత్యమేవోపచారతః
పండితుడా, ఆయన జన్మించాడని ఎప్పుడూ అంటారు కానీ అది ఉపమానంగా మాత్రమే.
నిజేన తస్య మానేన ఆయుర్వర్షశతం స్మృతమ్ । తత్పరాఖ్యం తదర్ద్ధ చ పరార్ద్ధమభిధీయతే
ఆయన స్వీయ ప్రమాణం ప్రకారం, ఆయన ఆయువు వంద సంవత్సరాలు అని చెప్పబడింది. దానిని పరా అంటారు. దాని అర్ధాన్ని పరార్ధం అంటారు.
కాలస్వరూపం విష్ణోశ్చ యన్మయోక్తం తవానఘ । తేన తస్య నిబోధ త్వం పరిమాణోపపాదనమ్
పాపరహితుడా, నేను నీకు చెప్పిన విష్ణువు యొక్క కాలస్వరూపాన్ని బట్టి, ఆయన కాల పరిమాణాన్ని ఇప్పుడు తెలుసుకో.
అన్యేషాం చైవ జన్తూనాం చరాణామచరాశ్చ యే । భూభూభృత్సాగరాదీనామశేషాణాం చ సత్తమ
అలాగే, భూమి, పర్వతాలు, సముద్రాలు సహా, జంతువులు, చరాచరములన్నింటికీ ఇదే విధంగా వర్తిస్తుంది, ఓ శ్రేష్ఠుడా.
కాష్ఠా పత్ర్చదశాఖ్యాతా నిమేషా మునిసత్తమ । కాష్ఠా పత్ర్చదశాఖ్యాతా నిమేషా మనిసత్తమ । కాష్ఠా త్రింశత్కలా త్రింశత్కలా మౌహూర్తికో విధిః
ఓ మునిశ్రేష్ఠా, పదిహేను నిమిషాలు కలిపితే ఒక కాష్ఠం అవుతుంది. అలాంటి ముప్పై కాష్ఠాలు కలిపితే ఒక కలా అవుతుంది. ముప్పై కలాలు కలిపితే ఒక ముహూర్తం అవుతుందని నిబంధన.
తావత్సంఖ్యైరహోరాత్రం ముహూర్తైర్మానుషం స్మృతమ్ । అహోరాత్రాణి తావానిత మాసః పక్షద్వయాత్మకః
అలాంటి ముహూర్తాల సంఖ్యతో మనుషుల రోజు-రాత్రి లెక్కించబడుతుంది. అటువంటి రోజు-రాత్రులు కలిపితే రెండు పక్షాలతో కూడిన ఒక నెల అవుతుంది.
తైః షడ్భిరయనం వర్ష ద్వేఽయనేం దక్షిణోత్తరే । అయనం దక్షిణం రాత్రిర్దేవానాముత్తరం దినమ్
ఆరు నెలలు కలిపితే ఒక సంవత్సరం అవుతుంది. ఆ సంవత్సరంలో దక్షిణాయనం, ఉత్తరాయనం ఉంటాయి. దక్షిణాయనం దేవతలకు రాత్రిలా, ఉత్తరాయనం వాళ్లకు పగలిలా ఉంటుంది.
దివ్యైర్వర్షసహస్త్రైస్తు కృతత్రేతదిసంజ్ఞితమ్ । చతుర్యుగం ద్వాదశభిస్తద్విభాగం నిబోధ మే
వెయ్యి దివ్య సంవత్సరాలు కలిపితే కృతయుగం, త్రేతాయుగం మొదలైన నాలుగు యుగాలు అవుతాయి. ఆ నాలుగు యుగాల విభాగాన్ని పన్నెండు భాగాలుగా తెలుసుకో.
చత్వారి త్రీణి ద్వై చైకం కృతాదిషు యథాక్రమమ్ । దివ్యాబ్దానాం సహస్త్రాణి యుగేష్వాహుః పురావిదః
కృతయుగానికి నాలుగు, త్రేతాయుగానికి మూడు, ద్వాపరయుగానికి రెండు, కలియుగానికి ఒకటి — ఇలా క్రమంగా, పురాతన జ్ఞానులు ప్రతి యుగానికి దివ్య సంవత్సరాల వేల సంఖ్యను చెప్పారు.
తత్ప్రమాణైః శతైః సన్ధ్యా పూర్వా తత్రాభిధీయతే । సన్ధ్యాంశశ్చైవ తత్తుల్యో యుగస్యానన్తరో హి సః
ఆ యుగాల సంఖ్యలో వందలతో ముందుగా సంధ్యా కాలాన్ని వివరించారు. అలాగే యుగం తరువాత వచ్చే సంధ్యాంశం కూడా అంతే సమానంగా ఉంటుంది.
సన్ధ్యాసధ్యాంశయోరన్తర్యః కాలో మునిసత్తమ । యుగాఖ్యః స తు విజ్ఞేయః కృతత్రేతాదిసంజ్ఞితః
ఓ మునిశ్రేష్ఠా, సంధ్యా మరియు సంధ్యాంశం మధ్యలో ఉండే కాలాన్ని యుగం అంటారు. వాటికి కృత, త్రేత, ద్వాపర, కలి అనే పేర్లు ఉంటాయి.
కృతం త్రేతా ద్వారరశ్చ కలిశ్చైవ చతుర్యుగమ్ । ప్రోచ్యతే తస్తహస్త్ర చ బ్రహ్మణో దివసం మునే
కృత, త్రేత, ద్వాపర, కలి — ఇవే నాలుగు యుగాలు. ఇలాంటి వెయ్యు యుగాలు కలిపితే బ్రహ్మదేవుని ఒక రోజు అవుతుంది, ఓ మునీంద్రా.
బ్రహ్మణో దివసే బ్రహ్మన్మనవస్తు చతుర్దశ । భవన్తి పరిమాణం చ తేషాం కాలకృతం శ్రృణు
ఓ బ్రాహ్మణా, బ్రహ్మదేవుని ఒక రోజులో పద్నాలుగు మనువులు ఉంటారు. వాళ్ల కాలపరిమాణాన్ని ఇప్పుడు విను.
సప్తర్షయః సురాః శక్రో మనుస్తత్సూనవో నృపాః । ఏకకాలే హి సృజ్యన్తే సంహ్రియన్తే చ పూర్వవత్
సప్తర్షులు, దేవతలు, ఇంద్రుడు, మనువు, మనువు కుమారులైన రాజులు — వీరందరిని ఒకేసారి సృష్టించి, మునుపటిలాగే ఒకేసారి లయమవుతారు.
చతుర్యగుణాం సంఖ్యాతా సాధికా హ్రోకాసప్తతిః । మన్వన్తరం మనోః కాలః సురాదీనాం చ సత్తమ
నలభై ఒక్కటి యుగాలు, కొద్దిగా మించి, నాలుగు రెట్లు కలిపితే మన్వంతర కాలం అవుతుంది, ఓ ఉత్తముడా. ఇది మనువు, దేవతల కాలపరిమాణం.
అష్టౌ శత సహస్త్రాణి దివ్యయాం సంఖ్యయా స్మృతమ్ । ద్విపత్రచాశత్తథాన్యాని సహస్త్రాణ్యధికాని తు
ఎనిమిది లక్షల డెబ్బై రెండు వేల దివ్య సంవత్సరాలు అని గుర్తించాలి. అలాగే రెండింతలు, మరికొన్ని వేల సంవత్సరాలు కూడా ఉంటాయి.