గుణత్రయమయం హ్యతద్బ్రహ్యన్ శక్తిత్రయం మహత్ । యోఽతియాతి సా యాత్యేవ పరం నావర్తతే పునః ॥ ౧,౭.
మూడు గుణాలతో కూడిన మూడు శక్తులను, మహత్తత్త్వాన్ని దాటి పోయినవాడు, పరమాన్ని పొందుతాడు. అతడు ఇక మళ్లీ జన్మించడు.
శ్రీపారశర ఉవాచ కథితస్తామసః సర్గో బ్రహ్మణస్తే మహామునే । రుద్రసర్గం ప్రవక్ష్యామి తన్మే నిగదతః శృణు ॥ ౧,౮.
శ్రీపరాశరుడు ఇలా అన్నాడు: మహామునీ, తామస సృష్టిని మీకు వివరించాను. ఇప్పుడు రుద్రుని సృష్టిని చెబుతాను, దయచేసి శ్రద్ధగా వినండి.
కల్పాదావాత్మనస్తుల్యం సుతం ప్రధ్యాయతస్తతః । ప్రాదురాసీత్ప్రభోరఙ్కే కుమారో నీలలోహితః ॥ ౧,౮.
కల్పారంభంలో బ్రహ్మ తనలాంటి కుమారుడిని ఆలోచిస్తూ ఉండగా, ప్రభువు మడిలో నీలం, ఎరుపు రంగులతో కూడిన బాలుడు ప్రత్యక్షమయ్యాడు.
రురోద సుస్వరం సోథ ప్రాద్రవద్ది జసత్తమ । కిం త్వం రోదిషి తం బ్రహ్మ రుదన్తం ప్రత్యువాచ హ ॥ ౧,౮.
ఆ బాలుడు స్పష్టమైన స్వరంతో ఏడ్చాడు, పరుగెత్తాడు. మునిశ్రేష్ఠా! బ్రహ్మ అతడిని, 'నీవెందుకు ఏడుస్తున్నావు?' అని అడిగాడు.
నామ దేహీతి తం సోఽథ ప్రత్యువాచ ప్రజాపతిః । రుద్రస్త్వం దేవనామ్నాసి మారో దీర్ధైర్యమావహ । ఏవముక్తః పునః సోఽథ సప్తకృత్వో రురోద వై ॥ ౧,౮.
అప్పుడు ప్రజాపతి అతనితో, 'నీ పేరు దేహం కావాలి' అన్నాడు. దేవతలలో నీవు రుద్రుడవు, ఓ సంహారకా! స్థైర్యాన్ని చూపు. ఇలా అన్న తర్వాత, అతడు మరోసారి ఏడుసార్లు ఏడ్చాడు.
తతోన్యాని దదౌ తస్మై సప్త నామాని వై ప్రభుః । స్థానాని చైషామష్టానాం పత్నీః పుత్రాంశ్చ స ప్రభుః ॥ ౧,౮.
ఆ తరువాత ప్రభువు అతనికి ఇంకొన్ని ఏడు పేర్లు, వాటి స్థలాలు, భార్యలు, కుమారులను కూడా ఇచ్చాడు.
భవం శర్వమథేశానం తథా పశుపతిం ద్విజ । భీమముగ్రం మహాదేవమువాచ స పితామహః ॥ ౧,౮.
ఓ ద్విజా! పితామహుడు అతనికి భవ, శర్వ, ఈశాన, పశుపతి, భీమ, ఉగ్ర, మహాదేవుడు అనే పేర్లు పెట్టాడు.
చక్రే నామాన్యథైతాని స్థానాన్యేషాం చకార సః । సూర్యో జలం మహీ వాయుర్వహ్నిరాకాశమేవ చ । దీక్షితో బ్రహ్మణః సోమ ఇత్యేతాస్తనవః క్రమాత్ ॥ ౧,౮.
ఆ పేర్లను, వాటి స్థలాలను కూడా నిర్ణయించాడు: సూర్యుడు, జలం, భూమి, వాయువు, అగ్ని, ఆకాశం, బ్రహ్మణుని దీక్షితుడు, సోముడు—ఇవి వరుసగా అతని రూపాలు.
సువర్చలా తథైవోషా వికేశీ చాపరా శివా । స్వాహా దిశస్తథా దీక్షా రోహిణీ చ యథాక్రమమ్ ॥ ౧,౮.
సువర్చల, ఉషా, వికేశి, శివ అనే మరోకరు, స్వాహా, దిక్కులు, దీక్ష, రోహిణి — ఇవన్నీ తగిన క్రమంలో ఉన్నారు.
సూర్యాదీనాం ద్విజశ్రేష్ఠ రుద్రాద్యైర్నామభిః సహ । పత్న్యః స్మృతా మహాభాగ తదపత్యాని మే శృణు ॥ ౧,౮.
సూర్యుడు మొదలైన దేవతలకు, రుద్రుడు మొదలైనవారికి ఉన్న భార్యలు ప్రసిద్ధులయ్యారు, మహాభాగుడా! ఇప్పుడు వాటి సంతానాన్ని విను.
ఏషాం సూతిప్రసూతిభ్యామిదమాపూరితం జగత్ ॥ ౧,౮.
వాళ్ల కలయికలతో, పుట్టుకలతో ఈ లోకమంతా నిండిపోయింది.
శనైశ్చరస్తథా శుక్రో లోహితాఙ్గో మనోజవః । స్కన్దః సర్గోఽథ సన్తానో బుధశ్చానుక్రమాత్సుతాః ॥ ౧,౮.
శనైశ్చరుడు, శుక్రుడు, లోహితాంగుడు, మనోజవుడు, స్కందుడు, సర్గ, సంతానుడు, బుధుడు — వీరే వారి కుమారులు.
ఏవంప్రకారో రుద్రోఽసౌ సతీం భార్యామనిన్దితామ్ । ఉపయేమే దుహితరం రక్షస్యైవ ప్రజాపతేః ॥ ౧,౮.
ఇలా రుద్రుడు, అపరాధలేని సతీదేవిని, రాక్షసుడైన దక్షుడి కుమార్తెను భార్యగా చేసుకున్నాడు.
దక్షకోపాచ్చ తత్యాజ స సతీ స్వకలేవరమ్ । హిమవద్దుహిత సాభూన్మేనాయాం ద్విజసత్తమ ॥ ౧,౮.
దక్షుని కోపంతో సతీ తన శరీరాన్ని వదిలేసింది. ఆమే, ఉత్తమ బ్రాహ్మణుడా, తర్వాత హిమవంతుడు, మేనాదేవికి కుమార్తెగా పుట్టింది.
ఉపయేమే పునశ్చోమామనన్యాం భగవాన్హరః ॥ ౧,౮.
తర్వాత భగవంతుడు హరుడు, మరలా ఎవరికీ సమానురాలైన పార్వతిని భార్యగా చేసుకున్నాడు.
దేవౌ ధాతృవిధాతారౌ భృగోః ఖ్యాతిరసూయత । శ్రియం చ దేవదేవస్య పత్నీ నారాయణస్య యా ॥ ౧,౮.
భృగువు భార్య అయిన ఖ్యాతి, ధాతృ, విధాతృ అనే ఇద్దరు దేవతలను, అలాగే దేవదేవుడైన నారాయణుని భార్య అయిన శ్రీదేవిని ప్రసవించింది.
శ్రీమైత్రేయ ఉవాచ క్షీరాబ్ధౌ శ్రీః సముత్పన్నా శ్రూయతేఽమృతమన్థనే । భృగోః ఖ్యాత్యాం సముత్పన్నేత్యేతదాహ కథం భవాత్ ॥ ౧,౮.
శ్రీమైత్రేయుడు ఇలా అడిగాడు: 'పాలు సముద్రాన్ని మథించినప్పుడు శ్రీదేవి పుట్టిందని వినిపిస్తుంది. కానీ మీరు భృగువు కుమార్తె అయిన ఖ్యాతి నుంచి పుట్టిందని చెప్పారు. ఇది ఎలా జరిగింది?'
శ్రీపరాశర ఉవాచ నిత్యైవైషా జగన్మాతా విష్ణోః శ్రీరనపాయిని । యథా సర్వగతో విష్ణుస్తథైవేయం ద్విజోత్తమ ॥ ౧,౮.
శ్రీపరాశరుడు ఇలా చెప్పాడు: 'ఈమె ఎప్పటికీ జగత్తుకు తల్లి, విష్ణువుకు ఎప్పుడూ విడిపోని శ్రీదేవి. విష్ణువు ఎలా అన్నిచోట్ల ఉన్నాడో, ఈమె కూడా అలాగే అన్నిచోట్ల ఉన్నది, బ్రాహ్మణశ్రేష్ఠుడా.'
అర్థో విష్ణురియం వాణీ నీతిరేషా నయో హరిః । బోధో విష్ణురియం బుద్ధిర్ధర్మోఽసౌ సత్క్రియా త్వియమ్ ॥ ౧,౮.
అర్థం విష్ణువు, మాట ఈమె; నీతి ఈమె, మార్గదర్శకుడు హరి; జ్ఞానం విష్ణువు, బుద్ధి ఈమె; ధర్మం ఆయన, మంచి కార్యం ఈమె.
స్త్రష్టా విష్ణురియం సృష్టిః శ్రీర్భూమిర్భూధరో హరిః । సన్తోషో భగవాల్లఙ్క్ష్మీస్తుష్టిర్మైత్రేయ శాశ్వతీ ॥ ౧,౮.
సృష్టికర్త విష్ణువు, సృష్టి శ్రీదేవి; భూమి ఈమె, భూమిని మోయువాడు హరి; సంతృప్తి భగవంతుడు, ఐశ్వర్యం లక్ష్మీదేవి, తృప్తి, మైత్రేయా, శాశ్వతమైనది.
ఇచ్ఛా శ్రీర్భగవాన్కామో యజ్ఞోఽసౌ దక్షిణా త్వియమ్ । ఆజ్యాహుతిరసౌ దేవీ పురోడాశో జనార్దనః ॥ ౧,౮.
ఇష్టము శ్రీదేవి, భగవంతుడు కాముడు; యజ్ఞం ఆయన, దక్షిణ ఈమె; నెయ్యి పోసే క్రియ దేవి, పూర్ణాహుతి జనార్దనుడు.
పత్నీశాలా మునే లక్ష్మీః ప్రాగ్వంశౌ మధుసూదనః । చితిర్లక్ష్మీర్హరిర్యూప ఇధ్మా శ్రీర్భగవాన్కుశః ॥ ౧,౮.
మునీశ్వరా, ఇంటి యజమానురాలు లక్ష్మీదేవి; తూర్పు వంశం మధుసూదనుడు; యజ్ఞవేదిక లక్ష్మీ, హరి యజ్ఞస్తంభం; ఇంధనం శ్రీదేవి, కుశగ్రాస్ భగవంతుడు.
సామాస్వరూపీ భగవానుద్గీతిః కమలాలయా । స్వాహా లక్ష్మీర్జగన్నాథో వాసుదేవో హుతా శనః ॥ ౧,౮.
భగవంతుడు సామవేద స్వరూపుడు, ఉద్గీతం కమలంలో నివసించే ఆమె; స్వాహా లక్ష్మీ, జగన్నాథుడు వాసుదేవుడు, హుతం అర్పణం.
శఙ్కరో భగవాఞ్ఛౌరిర్గౌరీలక్ష్మీర్ద్విజోత్తమ । మైత్రేయ కేశవః సూర్యస్తత్ప్రభా కమలాలయా ॥ ౧,౮.
శంకరుడు భగవంతుడు, శౌరి గౌరీలక్ష్మి, బ్రాహ్మణశ్రేష్ఠుడా; మైత్రేయా, కేశవుడు సూర్యుడు, ఆయన తేజస్సు కమలంలో నివసించే ఆమె.
విష్ణుః పితృగణః పద్మా స్వధా శాశ్వతపుష్టిదా । ద్యౌః శ్రీః సర్వాత్మకో విష్ణురవకాశోతివిస్తరః ॥ ౧,౮.
విష్ణువు పితృదేవతలు, పద్మా స్వధా, శాశ్వత పోషణనిచ్చే ఆమె; ఆకాశం శ్రీదేవి, విష్ణువు అన్నిటికి ఆత్మ, అపారమైనవాడు.
శశాఙ్కః శ్రీధరః కాన్తిః శ్రీస్తథైవానపాయినీ । ధృతిర్లక్ష్మీర్జగచ్చేష్టా వాయుః సర్వత్రగో హరిః ॥ ౧,౮.
చంద్రుడు శ్రీధరుడు, ప్రకాశం శ్రీదేవి, ఎప్పుడూ విడిపోని ఆమె; స్థిరత్వం లక్ష్మీ, లోకచలనం వాయువు, హరి అన్నిచోట్ల ఉన్నవాడు.
జలధిర్ద్విజగోవిన్దస్తద్వేలా శ్రీర్మహామునే । లక్ష్మీస్వరూపమిన్ద్రాణీ దేవేన్ద్రో మధుసూదనః ॥ ౧,౮.
ఓ మహామునీ, సముద్రం ద్విజుడు, ఆ తీరము గోవిందుడు, లక్ష్మీ స్వరూపమే, ఇంద్రాణి దేవత, దేవేంద్రుడు మధుసూదనుడు.
యమశ్చక్రధరః సాక్షాద్ధూమోర్ణా కమలాలయా । ఋద్ధిః శ్రీః శ్రీధరో దేవః స్వయమేవ ధనేశ్వరః ॥ ౧,౮.
యముడు చక్రధారి స్వయంగా, ధూమోర్ణా కమలాలయ, ఋద్ధి అనగా శ్రీ, శ్రీధరుడు దేవుడు, ధనేశ్వరుడు కూడా ఆయనే.
గౌరీ లక్ష్మీమంహాబాగా కేశవో వరుణః స్వయమ్ । శ్రీర్దేవసేనా విప్రేన్ద్ర దేవసేనాపతిర్హరిః ॥ ౧,౮.
గౌరీ అనగా మహాభాగ్యవంతురాలు లక్ష్మీ, కేశవుడు స్వయంగా వరుణుడు, శ్రీ అనగా దేవసేన, హరి దేవసేనాపతి.
అవష్టంభో గదాపాణిః శక్తిర్లక్ష్మీర్ద్విజోత్తమ । కాష్ఠా లక్ష్మీర్నిమేషోఽసౌ ముహూర్తోఽసౌ కలా త్వియమ్ ॥ ౧,౮.
అవష్టంభుడు గదాపాణి, శక్తి అనగా లక్ష్మీ, ఓ ఉత్తమ బ్రాహ్మణా, కాష్ఠ కూడా లక్ష్మీ, నిమిషం ఆయనే, ముహూర్తం ఆయనే, ఇది కాలమే.