ఇతిహాసపురాణే చ తథా వ్యాకరణం ప్రభో । మీమాంసా న్యాయశాస్త్రం చ ధర్మశాస్త్రాణ్యధోక్షజ ॥ ౫,౧.
ప్రభూ! నీవే ఇతిహాసాలు, పురాణాలు, వ్యాకరణం; నీవే మీమాంస, న్యాయశాస్త్రం, ధర్మశాస్త్రాలు, ఓ అధోక్షజా!
ఆత్మాఽత్మదేహగుణవద్విచారాచారి యద్వచ । తదప్యాద్యపతే నాన్యదధ్యాత్మాత్మస్వరూపవత్ ॥ ౫,౧.
ఆదిపతీ! ఆత్మ, దాని శరీరం, లక్షణాల గురించి చెప్పినదంతా కూడా, నిజంగా ఆత్మస్వరూపమే తప్ప వేరేదేమీ కాదు.
త్వమవ్యక్తమనిర్దేశ్యమచిన్త్యానామవర్మవత్ । అపాణిపాదరూపం చ శుద్ధం నిత్యం పరాత్పరమ్ ॥ ౫,౧.
నీవు అవ్యక్తమైనవాడు, వర్ణించలేనివాడు, ఊహించలేనివాడు, రక్షణ లేకపోయినవాడు; చేతులు, కాళ్లు లేని రూపంలో, శుద్ధుడవు, నిత్యుడవు, పరమపరుడవు.
శృణోష్యకర్ణః పరిపశ్యసి త్వమచక్షురూపో బహురూపరూపః । అపాదహస్తో జవనో గ్రహీతా త్వం వేత్సి సర్వం చ సర్వవేద్యః ॥ ౫,౧.
నీవు చెవులు లేకుండానే వింటావు, కళ్ళు లేకుండానే చూస్తావు; అనేక రూపాలవాడవు, రూపం లేనివాడవు; కాళ్లు, చేతులు లేకపోయినా వేగంగా కదిలి, పట్టుకుంటావు; నీవు అన్నింటినీ తెలుసు, అందరికీ తెలిసినవాడవు.
అణోరణీయాం సమసత్స్వరూపం త్వాం పశ్యతో జ్ఞాననివృత్తిరగ్ర్యా । ధీరస్య ధీరస్య బిభర్తి నాన్యద్వరేణ్యరూపాత్పరతః పరాత్మన్ ॥ ౫,౧.
అతి సూక్ష్మమైనవాడవైన నీవు, అన్నింటిలోనూ నిజమైన స్వరూపంగా ఉన్నావు; నిన్ను చూస్తే, శ్రేష్ఠమైన జ్ఞానం కలుగుతుంది; ధీరులకు, నీ అత్యుత్తమ రూపం తప్ప వేరే దేనికీ స్థానం లేదు, పరమాత్మా!
త్వం విశ్వనాభిర్భువనస్య గోప్తా సర్వాణి భూతాని తవాన్తరాణి । యద్భూతభవ్యం యదణోరణీయః పుమాంస్త్వమేకః ప్రకృతేః పరస్తాత్ ॥ ౫,౧.
నీవే విశ్వానికి ఆధారం, లోకాలకు రక్షకుడు; అన్ని జీవులు నీలోనే ఉన్నాయి. గతంలో ఏది ఉన్నా, భవిష్యత్తులో ఏది ఉన్నా, అతి సూక్ష్ముడవైన నీవే ప్రకృతికి అతీతుడవు.
ఏకశ్చతుర్ధా భగవాన్హుతాశో వర్చోవిభూతం జగతో దదాసి । త్వం విశ్వతశ్చక్షురనన్తమూర్తే త్రేధా పదం త్వం నిదధాసి ధాతః ॥ ౫,౧.
ఏకైక భగవంతుడు నీవు, నలుగురుగా అవతరించి, హవిస్సును స్వీకరించే అగ్నివైనవాడు; నీవు జగత్తుకు కాంతి, వైభవాన్ని ప్రసాదిస్తావు. అనంతమైన రూపాలతో, అన్ని వైపులా కళ్ళతో, సృష్టికర్తవైన నీవు మూడు అడుగులు స్థాపించావు.
యథాగ్నిరేకో బహుధా సమిధ్యతే వికారభేదైరవికారరూపః । తథా భవాన్సర్వగతైకరూపీ రూపాణ్యశేషాణ్యనుపుష్యతీశ ॥ ౫,౧.
ఎలా ఒక్కటి అయిన అగ్ని, మార్పులు వచ్చినా తన స్వరూపాన్ని మార్చుకోకుండా అనేక రూపాల్లో వెలిగిపోతుందో, అలాగే నీవు, ఓ ప్రభూ! అన్ని చోట్లా ఒకే స్వరూపంతో ఉండి, అన్ని రూపాలను ప్రదర్శిస్తావు.
ఏకం తవాగ్ర్యం పరమం పదం యత్పశ్యన్తి త్వాం సూరయో జ్ఞానదృశ్యమ్ । త్వత్తో నాన్యత్కిఞ్చిదస్తి స్వరూపం యద్వా భూతం యచ్చ భవ్యం పరాత్మన్ ॥ ౫,౧.
నీ ఒక్క పరమ పదాన్ని, జ్ఞానదృష్టితో మునులు దర్శిస్తారు; పరాత్మా! నీవు తప్ప వేరే నిజమైన స్వరూపం లేదు, గతమో భవిష్యత్తో ఏదీ లేదు.
వ్యక్తావ్యక్తస్వరూపస్త్వం సమష్టివ్యష్టిరూపవాన్ । సర్వజ్ఞఃసర్వనిత్సర్వశక్తిజ్ఞానబలర్ధిమాన్ ॥ ౫,౧.
నీవు వ్యక్తమైనదిగా, అవ్యక్తమైనదిగా, సమష్టి, వ్యష్టి రూపాలుగా ఉన్నవాడు; సర్వజ్ఞుడు, అన్నింటిలోనూ వ్యాపించినవాడు, సమస్త శక్తి, జ్ఞానం, బలము, ఐశ్వర్యం కలవాడు.
అన్యూనశ్చాప్యవృద్ధిశ్చ స్వాధీనో నాదిమాన్వశీ । క్లమతన్ద్రీ భయక్రోధకామాదిభిరసంయుతః ॥ ౫,౧.
నీవు ఎప్పుడూ తగ్గిపోని, పెరగని, స్వతంత్రుడవు, ఆదిలేని వాడు, పరిపూర్ణుడవు; అలసట, మాంద్యం, భయం, కోపం, కామాది లోపాలు నీవు ఎప్పుడూ కలగని వాడు.
నిరవద్యః పరః ప్రాప్తేర్నిరధిష్ఠోఽక్షరః క్రమః । సర్వేశ్వరః పరాధారో ధామ్నాం ధామాత్మకోఽక్షయః ॥ ౫,౧.
నీవు నిందలేని వాడు, పరముడు, అందరికీ అందని వాడు, స్థిరత లేని వాడు, అక్షరమైన క్రమం; సర్వేశ్వరుడు, పరమాధారం, ధామాల ధామస్వరూపుడు, నశించని వాడు.
సకలావరణానీతనిరాలంబనభావన । మహావిభూతిసంస్థాన నమస్తే పురుషోత్తమ ॥ ౫,౧.
సర్వమైన ఆవరణలు లేని ధ్యానం కలిగి, అపారమైన వైభవంతో ఉన్న పరమపురుషా, నీకు నా నమస్కారాలు.
నాకారణాత్కారణాద్వా కారణాకారణాన్న చ । శరీరగ్రహణం వాపి ధర్మత్రాణాయ కేవలమ్ ॥ ౫,౧.
కారణంతో గానీ, కారణం లేక గానీ, కారణం-అకారణం కలిపి గానీ, శరీరాన్ని ఎప్పుడూ స్వీకరించరు; అది కేవలం ధర్మాన్ని కాపాడటానికే జరుగుతుంది.
శ్రీపరాశర ఉవాచ ఇత్యేవం సంస్తవం శ్రుత్వా మనసా భగవానజః । బ్రహ్మాణమాహ ప్రీతేన విశ్వరూపం ప్రకాశయన్ ॥ ౫,౧.
శ్రీ పరాశరుడు ఇలా అన్నాడు: ఈ స్తోత్రాన్ని విని, జన్మరహితుడు అయిన భగవంతుడు తన విశ్వరూపాన్ని చూపిస్తూ, హర్షంతో బ్రహ్మను ఉద్దేశించి ఇలా అన్నాడు.
శ్రీభగవానువాచ భోభో బ్రహ్మంస్త్వయా మత్తఃసహ దేవైర్యదిష్యతే । తదుచ్యతామశేషం చ సిద్ధమేవావధార్యతామ్ ॥ ౫,౧.
శ్రీ భగవంతుడు ఇలా అన్నాడు: ఓ బ్రహ్మా! నువ్వు, దేవతలు నాతో ఏదైనా కోరుకుంటే, అది పూర్తిగా చెప్పు. అది ఇప్పటికే నెరవేరినదిగా తెలుసుకో.
శ్రీపరాశర ఉవాచ తతో బ్రహ్మా హరేర్దివ్య విశ్విరూపమవేక్ష్య తత్ । తుష్టావ భూయో దేవేషు సాధ్వసావనతాత్మసు ॥ ౫,౧.
శ్రీ పరాశరుడు ఇలా అన్నాడు: ఆ తరువాత, హరిదేవుని దివ్యమైన విశ్వరూపాన్ని చూసిన బ్రహ్మ, భయభక్తులతో ఉన్న దేవతల మధ్య మరలా స్తుతించాడు.
బ్రహ్మోవాచ నమో నమస్తేస్తు సహస్రకృత్వఃసహస్రబాహో బహువక్త్రపాద । నమోనమస్తే జగతః ప్రవృత్తివినాశసంస్థానకరాప్రమేయ ॥ ౫,౧.
బ్రహ్మ ఇలా అన్నాడు: సహస్రసార్లు నీకు నమస్కారం, సహస్రబాహువుతో, అనేక ముఖాలు, పాదాలు కలవాడవు. జగత్తుకు సృష్టి, లయం, స్థితి కలిగించేవాడవు, అపరిమితుడవు, నీకు నా వందనాలు.
సూక్ష్మాతిసూక్ష్మాతిబృహత్ప్రమామ గరీయసామప్యతిగౌరవాత్మన్ । ప్రధానబుద్ధీన్ద్రియవత్ప్రధానమూలాత్పరాత్మన్భగవన్ప్రసీద ॥ ౫,౧.
అత్యంత సూక్ష్మమైనవాడవు, అపరిమితంగా విస్తరించినవాడవు, ఎంత భారమైనదైనా దాటి ఉన్నవాడవు, ప్రకృతి, బుద్ధి, ఇంద్రియాల మూలాన్ని దాటి ఉన్న పరమాత్మా, భగవంతుడా, దయచూపు.
ఏషా మహీ దేవ మహీప్రసూతైర్మహాసురైః పీడితశైలబన్ధా । పరాయణం త్వాం జగతాముపైతి భారావతారార్థమపారసార ॥ ౫,౧.
దేవా! ఈ భూమి, పర్వతాలతో బంధించబడి, భూమిలో పుట్టిన మహాసురుల చేత బాధపడుతూ, లోకాల ఆశ్రయమైన నిన్ను, భారం తీయాలని ఆశ్రయిస్తోంది. ఓ అగాధుడా!
ఏతే వయం వృత్రరిపుస్తథాయం నాసత్యదస్త్రౌ వరుణస్తథైవ । ఇమే చ రుద్రా వసవఃససూర్యాఃసమీరణాగ్నిప్రసుఖాస్తథాన్యే ॥ ౫,౧.
మేమందరం ఇక్కడ ఉన్నాం — వృత్రుని శత్రువు ఇంద్రుడు, అశ్వినీదేవతలు, వరుణుడు, రుద్రులు, వసువులు, సూర్యులు, వాయువు, అగ్ని, సుఖాన్ని ఇచ్చే ఇతర దేవతలు.
సురాఃసమస్తాఃసురనాథకార్యమేభిర్మయా యచ్చ తదీశ సర్వామ్ । ఆజ్ఞాపయాజ్ఞాం పరిపాలయన్తస్తవైవ తిష్ఠామ సదాస్తదోషాః ॥ ౫,౧.
సర్వదేవతలు, దేవతల అధిపతివైన ప్రభూ! నీ ఆజ్ఞకు ఎప్పుడూ సిద్ధంగా ఉన్నారు. నువ్వు ఏ పని అప్పగించినా, మేము నీ సేవలో ఉండి, దాన్ని నెరవేర్చుతాము.
శ్రీపరాశర ఉవాచ ఏవం సంస్తూయమానస్తు భగవాన్పరమేశ్వరః । ఉజ్జహారాత్మనః కేశౌ సితకృష్ణౌ మహామునే ॥ ౫,౧.
శ్రీ పరాశరుడు ఇలా అన్నాడు: ఇలాంటి స్తుతులతో పరమేశ్వరుడు సంతోషించి, తనలోనుంచి ఒక తెలుపు, ఒక నలుపు జుట్టు తీయగా, మహర్షీ!
ఉవాచ చ సురానేతౌ మత్కేశౌ వసుధాతలే । అవతీర్య భువో భారక్లేశహానిం కరిష్యతః ॥ ౫,౧.
ఆయన దేవతలకు ఇలా అన్నాడు: నా ఈ రెండు జుట్టులు భూమిపై అవతరించి, భూభారం తీయటానికి సహాయపడతాయి.
సురాశ్చ సకలాఃస్వాంశైరవతీర్య మహీతలే । కుర్వన్తు యుద్ధమున్మత్తైః పూర్వోత్పన్నైర్మహాసురైః ॥ ౫,౧.
అందరు దేవతలు తమ తమ అంశాలతో భూమిపై అవతరించి, పూర్వం పుట్టిన పిచ్చి మహాసురులతో యుద్ధం చేయాలి.
తతః క్షయమశేషాస్తే దైతేయా ధరమీతలే । ప్రయాస్యన్తి న సందేహో మద్దృపాతవిచూర్ణితాః ॥ ౫,౧.
అప్పుడు, భూమిపై ఉన్న ఆ దైత్యులు పూర్తిగా నాశనం అవుతారు. నా అవతారంతో వారు నిస్సందేహంగా నశిస్తారు.
వసుదేవస్య యా పత్నీ దేవకీ దేవతోపమా । తత్రాయమష్టమో గర్భో మత్కేశో భవితా సురాః ॥ ౫,౧.
వసుదేవుని భార్య అయిన దేవతలకు సమానమైన దేవకికి, ఎనిమిదవ గర్భంగా నా జుట్టు అవతరిస్తుంది, ఓ దేవతలారా!
అవతీర్య చ తత్రాయం కంసం ఘాతయితా భువి । కాలనేమీం సముద్భూతమిత్యుక్త్వాన్తర్దధే హరిః ॥ ౫,౧.
అక్కడ అవతరించి, భూమిపై కంసుని, తిరిగి పుట్టిన కాలనేమిని సంహరిస్తాడు. ఇలా చెప్పి హరిదేవుడు అంతర్ధానమయ్యాడు.
అదృశ్యాయ తతస్తస్మై ప్రణిపత్య మహామునే । మేరుపృష్ఠం సురా జగ్మురవతేరుశ్చ భూతలే ॥ ౫,౧.
తర్వాత, దేవతలు అతనికి కనిపించకుండా, మహర్షికి నమస్కరించి, మేరు శిఖరానికి వెళ్లి, అక్కడి నుండి భూమిపై అవతరించారు.
కంసాయ చాష్టమో గర్భో దేవక్యా ధరణీధరః । భవిష్యతీత్యాచ చక్షే భగవాన్నారదో మునిః ॥ ౫,౧.
మరియు నారదుడు, ముని, కంసునికి ఇలా ప్రకటించాడు: దేవకికి ఎనిమిదవ గర్భంగా భూమిని మోయువాడు జన్మిస్తాడు.