శతక్రతురపీన్ద్రత్వం తకార । స్వర్యాతే చ రజౌ నారదర్షిచోదితా రాజసూతాః శతక్రతుమాత్మపితృపుత్రమాచారాదూ రాజ్యం యాచితవన్తః ।। ౪-౯-
శతక్రతువు అయిన ఇంద్రుడు తన పదవిలోనే ఉన్నాడు. రాజి స్వర్గానికి వెళ్లిన తరువాత, నారద మహర్షి సూచనతో, రాజి కుమారులు, సంప్రదాయం ప్రకారం, తమ తండ్రి మిత్రుడైన, కుమారుడైన ఇంద్రుని దగ్గర రాజ్యం కోరారు.
అప్రదానే చావజిత్యేన్ద్రమతిబలినః స్వయమిన్ద్రత్వం చక్రః । తతశ్వ బహుతిథే కాలే వ్యతీతే బృహస్పతిమేకాన్తే దృష్ట్వాపహ్టతత్రైలోక్యయజ్ఞభాగః శతక్రతురాహ ।। ౪-౯-
ఇంద్రుడు రాజ్యం ఇవ్వకపోవడంతో, రాజి కుమారులు బలవంతులు కావడంతో ఇంద్రుని ఓడించి తామే ఇంద్రులయ్యారు. చాలా కాలం తర్వాత, బృహస్పతి, ఒంటరిగా ఉన్న, త్రిలోక యజ్ఞఫలాన్ని కోల్పోయిన ఇంద్రుని చూసి ఇలా అన్నాడు.
వదరీఫలమాత్రమప్యర్హసి మమ ఆప్యాయనాయ పురో డాశఖణడం దాతుమిత్యుక్తో బృహస్పతిరూచే, --యద్యవం పూర్వమేవ త్వయాహం చోదితః స్యాం, తన్మయా త్వదర్థం కిమకర్త్తవ్యమితి ।। ౪-౯-
ఇంద్రుడు, "నాకు కనీసం వడరిఫలం పరిమాణంలో అయినా యజ్ఞపు ప్రసాదాన్ని ఇచ్చి పోషించు" అన్నాడు. బృహస్పతి, "నువ్వు ముందే అడిగుంటే, నీ కోసం నేను ఏం చేయకుండా ఉండేవాడిని?" అని అన్నాడు.
యతి-యయాతి-సంయాతి-అయాతి-వియతి-కృతిసంజ్ఞా నహుషస్య షట్ పుత్రా మహాబల పరాక్రమా బభూవుః । యతిస్తు రాజ్యం నైచ్ఛత్ । యయాతిస్తు భూబృదభవత్, ఉశనసశ్వ దుహితరం దేవయానీం శర్మ్మిష్ఠాఞ్చ వార్షపర్వ్వణీముపయేమే ।। ౪-౧౦ -
నహుషునికి యతి, యయాతి, సంయాతి, అయాతి, వియాతి, కృతి అనే ఆరు మంది మహాబలశాలి కుమారులు పుట్టారు. యతి రాజ్యం కోరలేదు. యయాతి భూమిని పాలించాడు. ఉశనసుని కుమార్తె దేవయానిని, వృషపర్వుని కుమార్తె శర్మిష్ఠను పెండ్లి చేసుకున్నాడు.
కావ్యశాపాచ్చ అకాలేనైవ యయాతిర్జరామవాప ।। ౪-౧౦-
కావ్యుని శాపం వల్ల యయాతికి కాలానికి మించి వృద్ధాప్యం వచ్చింది.
ప్రసన్నశుక్రవచనాజ్వ జరాం సంకామయితుం జ్యేష్ఠం పుత్రం యదుమువాచ,--త్వన్మాతా మహశాపాదియమకాలేనైవ జరా మాముపస్థితా । తానహం తస్యైవానుగ్రహాదూ భవతః సఞ్చ రాయామ్యేకం వర్షసహస్త్రమ్, త తృప్తోఽస్మి విషయేషు, త్వదూయసా విషయానహ భోక్తుమిచ్ఛామి ।। ౪-౧౦-
నాత్ర భవతా ప్రత్యాఖ్యానం కర్త్తవ్యమిత్యుక్తః స నైచ్ఛత్ తాం జరామాదాతుమ । తఞ్చపి పితా శశాప,--త్వత ప్రసూతిర్న రాజ్యార్హా భవిష్యతీతి ।। ౪-౧౦-
"నువ్వు తిరస్కరించకూడదు" అని చెప్పినా, యదు ఆ వృద్ధాప్యాన్ని తీసుకోవాలని ఇష్టపడలేదు. అందుకే తండ్రి, "నీ వల్ల నీ సంతానం రాజ్యం పొందదు" అని శపించాడు.
విశ్వాచ్యా సహోపభోగం భుక్త్వా కామానామన్త మవాప్స్యామీత్యనుదినం తన్మనస్కో బభూవ ।। ౪-౧౦-
విశ్వాచితో కలిసి అనేక సుఖాలను అనుభవిస్తూ, "ఈ కోరికలకు చివర చేరుకుంటాను" అనే ఆలోచనతో రోజూ మనసు నిండిపోయింది.
అనుదినఞ్చ ఉపభోగతశ్వ కామానతీవ రమ్యాన్ మేనే ।। ౪-౧౦-
ప్రతి రోజూ అనుభవంతో ఆ సుఖాలు మరింత మధురంగా అనిపించేవి.
న జాతు కామః కామానాముపభోగేన శామ్యతి । హవిషా కృష్ణవర్త్మేవ భూయ ఏవాభివర్ద్ధతే ।। ౪-౧౦-
కోరికలు అనుభవంతో ఎప్పుడూ తృప్తి చెందవు; నెయ్యి పోసిన అగ్నిలా అవి మరింత పెరుగుతాయి.
యత్ పృథివ్యాం వ్రీహియవం హిరణ్యం పశవః స్త్రియః । ఏకస్యాపి న పర్య్యాప్తం తదిత్యతితృషం త్యజేత్ ।। ౪-౧౦-
ఈ భూమిపై ఉన్న అన్నం, బార్లీ, బంగారం, పశువులు, స్త్రీలు అన్నీ కలిపినా ఒక్క మనిషికి కూడా సరిపోవు; అందుకే అధిక తృష్ణను వదిలేయాలి.
యదా న కురుతే భావం సర్వ్వభూతేషు పాపకమ్ । సమదృష్టేస్తదా పుసః సర్వ్వా ఏవ సుఖా దిశః ।। ౪-౧౦-
ఎవరిపట్లా చెడు భావన లేకుండా, అందరినీ సమంగా చూసే మనిషికి అన్ని దిశలూ సుఖదాయకంగా మారతాయి.
యా దుస్త్యజా దుర్మ్మతిభిర్యా న జీర్య్యతి జీర్య్యతః । తాం తృష్ణాం సన్త్యజన్ ప్రాజ్ఞః సుఖేనైవాభిపూర్య్యతే ।। ౪-౧౦-
తప్పు ఆలోచనలు ఉన్నవారికి వదిలేయడం కష్టమైన, శరీరం వృద్ధాప్యంలోకి వెళ్లినా వృద్ధాప్యం చెందని ఆ తృష్ణను వదిలేస్తే, జ్ఞానులు సులభంగా తృప్తి చెందుతారు.
జీర్య్యన్తి జీర్య్యతః కేశా దన్తా జీర్య్యన్తి జీర్య్యతః । ధనాశా జీవితాశా చ జీర్య్యతోఽపి న జీర్య్యతి ।। ౪-౧౦-
మనిషి వృద్ధాప్యంలోకి వెళ్లినప్పుడు అతని జుట్టు, పళ్లూ వృద్ధాప్యం చెందుతాయి, కానీ ధనాస, ప్రాణాసలు మాత్రం వృద్ధాప్యం చెందవు.
పూర్ణాం వర్షసహస్త్రం మే విషయాసక్తచేతసః । తథాప్యనుదినం తృష్ణా మమైతేష్వేవ జాయతే ।। ౪-౧౦-
నాకు వెయ్యేళ్లు పూర్తయ్యినా, ఇష్టాలపై మనసు పెట్టుకున్నప్పుడు, రోజుకో రోజు ఈ కోరికలు మరింత పెరుగుతూనే ఉన్నాయి.
తస్మదితామహం త్యక్త్వా బ్రహ్మణ్యాధాయ మానసమ్ । నిర్ద్రన్ద్రో నిర్మ్మమో భూత్వా చరిష్యామి మృగైః సహ ।। ౪-౧౦-
అందుకే ఈ తృష్ణను వదిలేసి, మనసును పరమాత్మలో స్థిరపరిచి, మమకారం లేకుండా, స్వంతం అనే భావన లేకుండా, జంతువులతో కలిసి అడవిలో తిరుగుతాను.
పూరోః సకాశాదాదాయ జరాం దత్త్వా చ యౌవనమ్ । రాజ్యేఽభిషిచ్య పూరుఞ్చ ప్రయయౌ తపసే వనమ్ ।। ౪-౧౦-
పురువద్ద నుండి వృద్ధాప్యాన్ని తీసుకుని, యవ్వనాన్ని ఇచ్చి, పురును రాజుగా అభిషేకించి, తపస్సుకోసం అడవికి వెళ్లాడు.
దిశి దక్షిణపూర్వ్వంస్యాం తుర్వ్వసుం ప్రత్యథాదిశత్ । ప్రతీచ్యాఞ్చ తథా ద్రు హ్యు దక్షిణాపథతో యదుమ్ ।। ౪-౧౦-
తూర్పు దక్షిణ దిశను తుర్వసుకు, పడమర దిశను ద్రహ్యుకు, దక్షిణ దారిని యదుకు అప్పగించాడు.
ఉదీచ్యాఞ్చ తథైవానుం కృత్వా మణడలినో నృపాన్ । సర్వ్వపృథ్వీపతిం పూరు సోఽభిషిచ్య వనం యయౌ ।। ౪-౧౦-
ఉత్తర దిశను అనువుకు అప్పగించి, వారందరినీ ప్రాంతాధిపతులుగా చేసి, పురును భూమి పైన రాజుగా అభిషేకించి, తానే అడవికి వెళ్లాడు.
శ్రీపరాశర ఉవాచ క్రోష్టోస్తు యదుపుత్రస్యాత్మజో ధ్వజినీవాన్ ॥ ౪,౧౨.
శ్రీ పరాశరుడు ఇలా అన్నాడు: యదువు కుమారుడు క్రోష్టువు కుమారుడు ధ్వజినీవాన్.
తతశ్చ స్వాతిః తతో రుశఙ్కుః రుశఙ్కోశ్చిత్రరథః ॥ ౪,౧౨.
ఆయనకు స్వాతి, స్వాతికి రుషంకు, రుషంకుకు చిత్రరథుడు పుట్టారు.
తత్తనయః శశిబిన్దుః చతుర్దశమహారత్నేశశ్చక్రవర్త్యభవత్ ॥ ౪,౧౨.
ఆయన కుమారుడు శశిబిందువు. అతడు పద్నాలుగు గొప్ప ధన సంపదలకు అధిపతిగా, చక్రవర్తిగా అయ్యాడు.
తస్య చ శతసహస్రం పత్నీ నామభవత్ ॥ ౪,౧౨.
అతనికి లక్ష మంది భార్యలు ఉండేవారు.
దశలక్షసంఖ్యాశ్చ పుత్రాః ॥ ౪,౧౨.
అతని కుమారులు కూడా పది లక్షలు ఉన్నారు.
తేషాం చ పృథుశ్రవాః పృథుకర్మా పృథుకీర్తిః పృథుయశాః పృథుజయః పృథుదానః షట్పుత్రాః ప్రధానాః ॥ ౪,౧౨.
వారిలో పృథుశ్రవా, పృథుకర్మా, పృథుకీర్తి, పృథుయశా, పృథుజయ, పృథుదాన అనే ఆరు మంది కుమారులు ముఖ్యులు.
పృథుశ్రవసశ్చ పుత్రః పృథుతమః ॥ ౪,౧౨.
పృథుశ్రవాకు పృథుతమ అనే కుమారుడు జన్మించాడు.
తస్మాదుశనా యో వాజిమేధానాం శతమాజహార ॥ ౪,౧౨.
అతనివలన ఉశనా అనే వాడు పుట్టాడు; వాడు వంద అశ్వమేధ యాగాలు నిర్వహించాడు.
తస్య చ శితపుర్నామ పుత్రోఽభవత్ ॥ ౪,౧౨.
ఆ ఉశనాకు శితపూర్ణ అనే కుమారుడు జన్మించాడు.
స్వల్పైరేవాహోభిస్త్వాం నిజం పదం ప్రాపయిష్యామి ఇత్యభిధాయ తేషామను దినాభిచారికం బుద్ధిమోహాయ శక్రస్య చ తేజోవృద్ధయే జుహావ । తే చాపి తేన బుద్ధిమోహేనాభిభూయమానా బ్రహ్మద్రిషో ధర్మ్మత్యాగినో వేదవాదపరాఙూముఖా బభూవుః తతశ్వ తానపేతధర్మ్మా చారాన్ ఇన్ద్రో జఘాన పురోహితాప్యాయితతేజాశ్వ త్రిదివమాక్రామత్ । ఏతదిన్ద్రస్య స్వపదచ్యవనారోహణాం శ్రుత్వా పురుషః స్వపదభ్రశం దౌరాత్మ్యం వా న చాప్నోతి । రమ్భస్త్వనపత్యోఽభవత్ । క్షత్రవృద్ధసుతః ప్రతిక్షత్త్రః, తతూపుత్రః సఞ్జయః, తతశ్వ విజయః, తస్మాజ్వ యజ్ఞకృత్, తస్య హర్షవర్ద్ధనః, హర్షవర్ద్ధనసుతః సహదేవః, తస్మాదదీనః, తస్య జయసేనః, తతశ్వ సంహుతిః, తత పుత్రః, క్షంత్రధర్మ్మాః, ఇత్యేతే క్షత్రవృద్ధస్య । అతో నహుషవంశం వక్ష్యామి ఇతి ।। ౪-౯-
"కొన్ని రోజుల్లోనే నిన్ను నీ స్థానానికి తిరిగి తీసుకెళ్తాను" అని చెప్పి, రాజి కుమారుల మనస్సు మాయ చేయడానికి, ఇంద్రుని తేజస్సు పెంచడానికి బృహస్పతి హోమం చేశాడు. ఆ మాయ వల్ల రాజి కుమారులు ధర్మాన్ని వదిలి, వేదాలను పట్టించుకోకుండా పోయారు. అప్పుడు ఇంద్రుడు, తన తేజస్సుతో, వారిని సంహరించి, తిరిగి స్వర్గానికి వెళ్లాడు. ఇంద్రుని పతనం, తిరిగి స్థానం పొందడం విని, మానవుడు ఎలాంటి దుర్గతి, దుష్టత్వాన్ని పొందడు. రంభకు సంతానం లేదు. క్షత్రవృద్ధునికి ప్రతిక్షత్రుడు, అతనికి సంజయుడు, సంజయునికి విజయుడు, విజయునికి యజ్ఞకృత్, యజ్ఞకృతునికి హర్షవర్ధనుడు, హర్షవర్ధనునికి సహదేవుడు, సహదేవునికి అదీనుడు, అదీనునికి జయసేనుడు, జయసేనునికి సంహుతి, సంహుతికి క్షత్రధర్ముడు—ఇవాళ్లు క్షత్రవృద్ధుని వంశస్థులు. ఇప్పుడు నహుష వంశాన్ని వివరించబోతున్నాను.
శుక్రుని అనుగ్రహంతో యయాతి తన వృద్ధాప్యాన్ని తొలగించుకోవాలని ఆశించాడు. తన పెద్ద కుమారుడు యదుని పిలిచి, "నీ తల్లి శాపం వల్ల నాకు ముందే వృద్ధాప్యం వచ్చింది. ఆమె అనుగ్రహంతో ఈ వృద్ధాప్యాన్ని నీకు ఒక వేల సంవత్సరాలు ఇస్తాను. నేను ఇంద్రియ సుఖాల్లో తృప్తి పొందిన తర్వాత నీ యవ్వనాన్ని అనుభవించాలనుకుంటున్నాను" అన్నాడు.
అనన్తరఞ్చ ద్రహ్యు తుర్వసుమనుఞ్చ పృథివీపతిర్జరా గ్రహణార్థం స్వయౌవనప్రదానాయ చ చోదయామాస । తైరప్యేకకైశ్యేన ప్రత్యాఖ్యాతస్తాంశ్వ శశాప । అథ శమ్మిష్ఠాతనయ మశేషకనీయాంసం పూరు తథైవాహ, స వాతిప్రవణ మతిః ప్రణమ్య పితరం సబహుమానో మహాన్ ప్రసాదోఽయమస్మాకమిత్యుదారమభిధాయ జరాం ప్రతిజగ్రాహ । స్వకీయఞ్చ యౌవనం పిత్రే దదౌ । సోఽపి చ నవం యౌవన మాసాద్య ధర్మ్మావిరోధేన యథాకామం యథాకాలోపపన్న యథోతూసాహం విషయం చచార । సమ్యక ప్రజాపాలన మకరోత్ ।। ౪-౧౦-
అనంతరం భూమిపతి అయిన రాజు తన యవ్వనాన్ని ఇచ్చి, తన వృద్ధాప్యాన్ని స్వీకరించేందుకు ద్రహ్యు, తుర్వసు, అను అనే తన కుమారులను కోరాడు. కానీ వారు ముగ్గురూ ఒక్కొక్కరుగా తిరస్కరించగా, వారిని శపించాడు. ఆ తరువాత శర్మిష్ఠకు పుట్టిన చిన్న కుమారుడు పురు వద్దకు వెళ్లి అదే విధంగా చెప్పాడు. తండ్రిపట్ల అపారమైన భక్తి కలిగిన పురు, వినయంగా నమస్కరించి, "ఇది మాకు గొప్ప అనుగ్రహం" అని చెప్పి, ఆనందంగా వృద్ధాప్యాన్ని స్వీకరించాడు. తన యవ్వనాన్ని తండ్రికి ఇచ్చాడు. తండ్రి కొత్త యవ్వనం పొంది, ధర్మానికి విరుద్ధం కాకుండా, కాలానుగుణంగా, తన శక్తికి తగినట్టు, కావలసిన సుఖాలను అనుభవిస్తూ, ప్రజలను మంచిగా పాలించాడు.