పితా చాస్యాచింతయదయమతీతబాల్యః సుబుద్ధిమాన్ భవిష్యతీతి
తన కుమారుడు బాల్యం దాటి మంచి బుద్ధి కలిగి మారతాడని తండ్రి ఆశించాడు.
అథ తత్రాపి చ వయస్యతీతే అసచ్చరితమేనం పితా తత్యాజ
కానీ బాల్యం దాటి కూడా అతడు మారకపోవడంతో, చెడు ప్రవర్తన వల్ల తండ్రి అతన్ని వదిలేశాడు.
తాన్యపి షష్టిః పుత్రసహస్రాణ్యసమంజసచరితమేవానుచక్రుః
అరవై వేల మంది కుమారులు కూడా అసమంజసుని ప్రవర్తనను అనుసరించారు.
తతశ్చాసమంజసచరితానుకారిభిస్సాగరైరపధ్వస్తయజ్ఞైసన్మార్గే జగతి దేవాస్సకలవిద్యామయమసంస్పృష్టమశ్షోదోషైర్భగవతః పురుషోత్తమస్యాంశభూత కపిలం ప్రణమ్య తదర్థమూచుః
అసమంజసుని ప్రవర్తనను అనుసరించిన సగర కుమారులు యజ్ఞాలను భంగం చేశారని, దైవ గుణాలతో, సమస్త విద్యలు తెలిసిన దేవతలు, ఎలాంటి దోషం లేని వారు, భగవంతుని అంసుడైన కపిలుని వందించి, ఆ విషయాన్ని చెప్పేందుకు వచ్చారు.
భగవన్నేభిస్సగరతనయైరసమంజసచరితమనుగమ్యతే
ప్రభూ! సగరుని కుమారులు అసమంజసుని ప్రవర్తనను అనుసరిస్తున్నారు.
కథమేభిరసద్వృత్తమనుసరద్భిర్జగద్భవిష్యతీతి
వీరు ఇలా చెడు ప్రవర్తనను అనుసరిస్తే, ఈ లోకం ఎలా నిలబడగలదు?
అత్యార్త్త జగత్పరిత్రాణాయ చ భగవతోత్ర శరీరగ్రహణమిత్యాకర్ణ్య భగవానాహాల్పైరైవ దినైర్వినంక్ష్యన్తీతి
ఈ లోకానికి ఎంతో బాధ కలిగినప్పుడు భగవంతుడు అవతారం తీసుకుని రక్షిస్తాడని విని, భగవంతుడు ఇలా అన్నాడు: 'కొద్ది రోజుల్లో వాళ్ళు నశించిపోతారు.'
అత్రాంతరే చ సగరో హయమేధమారభత
ఇంతలో సాగరుడు అశ్వమేధయాగాన్ని ప్రారంభించాడు.
తస్య చ పుత్రైరధిష్ఠితమస్యాశ్వం కోప్యపహృత్య భువో బిలం ప్రవివేశ
ఆ యాగానికి సాగరుని కుమారులు గుర్రాన్ని కాపాడుతుండగా, ఎవరో దొంగిలించి భూమిలోని బిలంలోకి తీసుకెళ్లారు.
తతస్తత్తనయాశ్చాశ్వఖురగతినిర్వంధేనావనీమేకైకో యోజనం చఖ్నుః
దాంతో, ఆ కుమారులు గుర్రం అడుగుల జాడను అనుసరిస్తూ ఒక్కొక్కరు ఒక యోజనం పొడవున భూమిని త్రవ్వారు.
పాతాలే చాశ్వం పరిభ్రమంతం తమవనీపతితనయాస్తే దదృశుః
పాతాళంలో, సాగరుని కుమారులు ఆ గుర్రాన్ని తిరుగుతూ చూడగలిగారు.
నాతిదూరేఽవస్థితం చ భగవంతమపఘనే శరత్కాలేర్కమివ తేజోభిరవనతమూర్ద్ధమధశ్చాశ్షోదిశశ్చోద్భాసయమానం హయహర్త్తారం కపిలర్షిమపశ్యన్
దాని దగ్గరలోనే, శరదృతువులోని సూర్యుడిలా ప్రకాశిస్తూ, తలవంచి, అన్ని దిక్కులను వెలిగిస్తూ ఉన్న గుర్రం దొంగను—అంటే కపిలమహర్షిని—వారు చూశారు.
తతశ్చోద్యతాయుధా దురాత్మానోఽయమస్మదపకారీ యజ్ఞవిఘ్నకారీ హన్యతాం హయహర్త్తా హన్యతామిత్యవోచన్నభ్యధావంశ్చ
అప్పుడు, ఆ దుష్టులు ఆయుధాలు ఎత్తుకుని, 'ఇతడు మనకు హాని చేశాడు, యజ్ఞాన్ని అడ్డగించాడు, గుర్రం దొంగను చంపాలి!' అని అరుస్తూ పరుగెత్తారు.
తతస్తేనాపి భగవతా కించిదీషత్పరివర్త్తితలోచనేనావలోకితాస్స్వశరీరసముత్థేనాఽగ్నినా-దహ్యమానా వినేశుః
అయితే, భగవంతుడు కాస్త వంపుతో చూపుతానే, ఆయన శరీరం నుంచి వచ్చిన అగ్నిలో వాళ్ళు కాలిపోయారు.
సగరోప్యవగమ్యాశ్వానుసారి తత్పుత్రబలమశ్షఓం పరమర్షిణా కపిలేన తేజసా దగ్ధం తతఓంశుమంతమసమంజసపుత్రమశ్వానయనాయ యుయోజ
సాగరుడు తన కుమారులు గుర్రాన్ని వెంబడిస్తూ కపిలమహర్షి తేజంతో నాశనం అయిపోయారని గ్రహించి, గుర్రాన్ని తీసుకురావడానికి తన మనవడు అంశుమంతుని పంపాడు.
స తు సగరతనయఖాతమార్గేణ కపిలముపగమ్య భక్తినమ్రస్తదా తృష్టావ
అంశుమంతుడు సాగరుని కుమారులు త్రవ్విన మార్గంలో వెళ్లి, భక్తితో వినయంగా కపిలుని ఎదుట నిలబడ్డాడు.
అథైనం భగవానాహ
అప్పుడు భగవంతుడు ఆయనతో మాటలాడాడు.
గచ్ఛైనం పితామహాయాశ్వం ప్రాపయ వరం వృణీష్వ చ పుత్రక పౌత్రాశ్చ తే స్వర్గాద్గంగాం భువమానేష్యన్త ఇతి
'వెళ్లి గుర్రాన్ని నీ తాతకు తీసుకెళ్ళు. ఒక వరం కోరుకో. నీ వంశస్థులు స్వర్గం నుంచి గంగను భూమికి తీసుకొస్తారు.'
అథాంశుమానపి స్వర్యాతానాం బ్రహ్మదండహతానామస్మత్పితౄణామస్వర్గయోగ్యానాం స్వర్గప్రాప్తికరం వరమస్మాకం ప్రయచ్ఛేతి ప్రత్యాహ
అంశుమంతుడు ఇలా అడిగాడు: 'బ్రహ్మదండంతో నాశనం అయినా, స్వర్గానికి అర్హులు కాని మా పితృదేవతలు స్వర్గాన్ని పొందేలా ఒక వరం దయచేయండి.'
తదాకర్ణ్య తం చ భగవానాహ ఉక్తమేవైతన్మయాద్య పౌత్రస్తే త్రిదివాద్గంగాం భువమానయిష్యతీతి
అది విని భగవంతుడు అన్నాడు: 'ఇది నేను ముందే చెప్పాను—నీ మనవడు స్వర్గం నుంచి గంగను భూమికి తీసుకొస్తాడు.'
తదంభసా చ సంస్పృష్టేష్వస్థిభస్మసు ఏతే చ స్వర్గమారోక్ష్యన్తి
ఆ నీళ్లు వారి ఎముకలు, బూడిదను తాకినప్పుడు, వారు స్వర్గానికి చేరుకుంటారు.
భగవద్విష్ణుపాదాంగుష్ఠనిర్గతస్య హి జలస్యైతన్మాహాత్మ్యమ్
భగవంతుడు విష్ణువు పాదాంగుళి నుంచి వచ్చిన ఆ నీటికి ఇదే గొప్పతనం.
యన్న కేవలమభిసంధిపూర్వకం స్నానాద్యుపభోగేషూపకారకమనభిసాంధితమప్యస్యాం ప్రేతప్రాణస్యాస్థిచర్మస్నాయుకేశాద్యుపస్పృష్టం శరీరజమపి పతితం సద్యశ్శరీరిణం స్వర్గం నయతీత్యుక్తః ప్రణమ్య భవగతేఽశ్వమాదాయ పితామహయజ్ఞమాజగామ్
ఈ జలంలో ఉద్దేశపూర్వకంగా స్నానం చేయడం వల్లే కాదు, అనుకోకుండా మృతదేహంలోని ఎముక, చర్మం, నరాలు, జుట్టు లేదా ఏదైనా తాకినా, వెంటనే ఆ ప్రాణికి స్వర్గప్రాప్తి కలుగుతుందని చెబుతారు. అప్పుడు అంజలి చేసి, అంశుమంతుడు గుర్రాన్ని తీసుకుని తన తాత యజ్ఞానికి వెళ్ళాడు.
సగరోప్యశ్వమాసాద్య తం యజ్ఞం సమాపయామాస
సాగరుడు గుర్రాన్ని తిరిగి పొందాక, ఆ యాగాన్ని పూర్తిచేశాడు.
సాగరం చాత్మజప్రీత్యా పుత్రత్వే కల్పితవాన్
తన కుమారుడిపై ఉన్న ప్రేమతో, సముద్రాన్ని తన సంతానంగా భావించాడు.
తస్యాంశుమతో దిలీపః పుత్రోభవత్
అంశుమంతునికి దిలీపుడు కుమారుడిగా జన్మించాడు.
దిలీపస్య భగీరథః యోఽసౌ గంగాం స్వర్గాదిహానీయ భాగీరథీసంజ్ఞాం చకార
దిలీపుని కుమారుడు భగీరథుడు. అతడు గంగా నదిని స్వర్గం నుండి భూమికి తీసుకొచ్చి, ఆమెకు భగీరథి అనే పేరు పెట్టాడు.
భగీరథాత్సుహోత్రస్సుహోత్రాచ్ఛ్రుతః తస్యాపి నాభాగః తతఓంబరీషః తత్పుత్రస్సింధుద్వీపః సింధుద్వీపాదయుతాయుః
భగీరథుని నుండి సుహోత్రుడు, సుహోత్రుని నుండి శ్రుతుడు, అతనికి నాభాగుడు, నాభాగుని కుమారుడు అంబరీషుడు, అంబరీషునికి సింధుద్వీపుడు, సింధుద్వీపునికి అయుతాయువు పుట్టారు.
తత్పుత్రశ్చ ఋతుపర్ణః యోఽసౌ నలసహాయోక్షహృదయజ్ఞోభూత్
అయుతాయువు కుమారుడు ఋతుపర్ణుడు. అతడు నలునికి స్నేహితుడిగా ఉండి, అశ్వమేధయాగంలో నిపుణుడిగా ప్రసిద్ధి చెందాడు.
ఋతుపర్ణపుత్రస్సర్వకామః
ఋతుపర్ణుని కుమారుడు సర్వకాముడు.