పరమార్థోఽయమత్యర్థం పరమార్థో న చాప్యయమ్ కార్యమేతదకార్య్యఞ్చ నైతదేవం స్పుటం త్విదమ్ । దిగ్వాససామయం ధర్మో ధర్మోఽయం బహువాససామ్
ఇది పరమార్థం, అయినా పరమార్థం కాదు; ఇది కర్తవ్యం, అయినా కర్తవ్యం కాదు—ఇక్కడ ఏదీ స్పష్టంగా లేదు. దుస్తులు లేనివారి ధర్మం ఒకటి, అనేక దుస్తులు ధరిస్తువారి ధర్మం మరొకటి.
ఇత్యనైకాన్తవాదఞ్చ మాయామోహేన నైకధా । తేన దర్శయతా దైత్యాః స్వధర్మాంస్త్యాజితా ద్రిజ
ఇలా అనేక విధాలుగా సందేహపూరితంగా చెప్పి, ఆ మాయా మోహం దైత్యులను వారి స్వధర్మం వదిలిపెట్టేలా చేసింది, ద్విజుడా.
అర్హతేమం మహాధర్మం మాయామోహేన తే యతః । ప్రోక్తాస్తమాశ్రితా ధర్మమార్హతాస్తేన తేఽభవన్
ఆ మాయా మోహం ఈ మహా ధర్మాన్ని ప్రకటించినందున, వారు ఆ ధర్మాన్ని స్వీకరించి, దాని అనుసరణలోకి వచ్చారు.
త్రయీధర్మసముత్సర్గ మాయామోహేన తేఽసురాః । కారితాస్తన్మయా హ్మాసంస్తతోఽన్యే తత్ప్రబోధితాః
మాయా మోహం వల్ల ఆ అసురులు త్రయీధర్మాన్ని వదిలిపెట్టారు; నేనూ వారిలా అయ్యాను, మరికొందరిని వారు జాగృతం చేశారు.
తైరప్యన్యే పరే తైశ్వ తైరప్యన్యే పరే చ తైః । అల్పైరహోభిః సన్తయక్తా తైర్దైత్యైః ప్రాయశస్త్రయీ
వారివల్ల మరికొందరు, వారివల్ల ఇంకొందరు, అలా కొద్ది రోజుల్లోనే చాలా మంది దైత్యులు త్రయీ వేద మార్గాన్ని వదిలిపెట్టారు.
పునశ్వ రక్తామ్బరధృఙూ మాయామోహోఽజితేక్షిణః । అన్యానాహాసురాన్ గత్వా మృద్ధల్పమధురాక్షరమ్
తర్వాత మళ్లీ ఎర్ర వస్త్రాలు ధరించి, ఆ మాయా మోహం, ఎవరూ జయించలేని వాడు, మరికొంతమంది అసురుల దగ్గరకు వెళ్లి, మృదువుగా, మధురంగా మాట్లాడాడు.
స్వర్గార్థం యది వో వాఞ్ఛా నిర్వాణార్థమథాసురాః । తదలం పశుఘాతాదిదుష్టధర్మైర్నిబోధత
మీరు స్వర్గాన్ని కోరుకుంటే గానీ, మోక్షాన్ని ఆశిస్తే గానీ, ఇక ఈ పశుహత్య వంటి దుష్టధర్మాలు చాలయ్యాయి—వినండి.
విజ్ఞానమయమేవైతదశేషమవగచ్ఛత । బుధ్యధ్వం మే వచః సమ్యగూ బుధైరేవముదీరితమ్
ఇది అంతా జ్ఞానమే అని తెలుసుకోండి. నా మాటలు బాగా వినండి, ఎందుకంటే ఇవే జ్ఞానులు చెప్పినవి.
జగదేతదనాధారం భ్రాన్తిజ్ఞానార్థతత్పరమ్ । రాగాదిదుష్టమత్యర్థం భ్రామ్యతే భవసఙ్కటే
ఈ లోకం నిజమైన ఆధారం లేకుండా, అపోహలు, తప్పు జ్ఞానంలో మునిగి, రాగాది దోషాలతో పూర్తిగా కలుషితమై, జన్మ మరణాల కష్టాలలో తిరుగుతూ ఉంటుంది.
ఏవం బుధ్యత బుధ్యధ్వం బుధ్యతైవమితీరయన్ । మాయామోహః స దైతేయాన్ ధర్మమత్యాజయన్నజమ్
‘తెలుసుకోండి! మేలుకోండి! ఈ విధంగా గ్రహించండి!’ అని పలుకుతూ, ఆ మాయా మోహం దైత్యులను జన్మలేని ధర్మాన్ని వదిలిపెట్టేలా చేసింది.
నానాప్రకారవచనం స తేషాం యుక్తియోజితమ్ । తథా తథా చ తదూధర్మం తత్యజుస్తే యథా యథా
ఆయన వారికి అనేక విధాలుగా, వివిధ తర్కాలతో మాట్లాడగా, ఆయన చెప్పిన విధానాన్ని బట్టి వారు తమ ధర్మాన్ని అలాగే వదిలారు.
తేఽప్యన్యేషాం తథైవోచురన్యైరన్యే తథోదితాః । మైభేయ ! తత్యజుర్ధర్మం వేదస్మృత్యుదితం పరమ్
వారు మళ్ళీ ఇదే మాటలను ఇతరులకు చెప్పారు, మరికొందరు కూడా అదే విధంగా అనుసరించారు. మైభేయా! ఇలా వారు వేదాలు, స్మృతుల ద్వారా చెప్పిన పరమధర్మాన్ని వదిలిపెట్టారు.
అన్యానప్యన్యపాషణడప్రకారైర్బహుభిర్ద్రిజ । దైతేయాన్ మోహయామాస మాయామోహోఽతిమోహకృత్
ఓ ద్విజుడు! ఆ మాయా మోహం, అనేక రకాల తప్పుడు మతబోధలతో దైత్యులను పూర్తిగా మాయలో పడేసింది.
స్వల్పేనైవ హి కాలేన మాయామోహేన తేఽసురాః । మోహితాస్తత్యజుః సర్వాం త్రయీమార్గాశ్రితాం కథామ్
చాలా తక్కువ సమయంలోనే, ఆ మాయా మోహ ప్రభావంతో, ఆ అసురులు మాయలో పడి, త్రయీ మార్గాన్ని ఆధారంగా చేసుకున్న ఉపదేశాన్ని పూర్తిగా వదిలిపెట్టారు.
కేచిదూవినిన్దాం వేదానాం దేవానామపరే ద్రిజ । యజ్ఞకర్మసలాపస్య తథాన్యే చ ద్రిజన్మనామ్
కొంతమంది వేదాలను నిందించసాగారు, మరికొందరు దేవతలను, ఇంకొందరు యజ్ఞకర్మలను, ద్విజుల వంశాన్ని కూడా అపహాస్యం చేశారు.
నైతదూయుక్తిసహం వాక్యం హింసా ధర్మాయ నేష్యతే । హవీంష్యనలదగ్ధాని ఫలాయేత్యర్భకోదితమ
తప్పు తర్కంతో కూడిన మాటలు ధర్మానికి అనుకూలం కావు; అగ్నిలో వేసిన హవిస్సు ఫలం ఇస్తుందని పిల్లలు అనడమే తప్ప మరొకటి కాదు.
యజ్ఞైరనేకైర్దేవత్వమవాప్యేన్ద్రణ భుజ్యతే । శమ్యాది యది చేత్కాష్ఠం తదూరం పత్రభుక్ పశు
అనేక యజ్ఞాలతో దేవత్వాన్ని పొందగలిగితే, ఇంద్రుడు అనుభవించగలిగితే, కట్టను కాల్చితే దాని ఆకులు తినే జంతువు కూడా అదే ఫలం పొందాలి కదా.
నిహతస్య పశోర్యజ్ఞ స్వర్గప్రాత్పిర్యదీష్యతే । స్వపితా యజమానేన కిన్ను తస్మాన్న హన్యతే
పశువు బలిచేసి యజ్ఞం చేస్తే స్వర్గం లభిస్తుందని అంటారు. అలా అయితే, యజమాని తండ్రి నిద్రపోతే, అతడిని కూడా చంపాలి కదా?
తృత్పయే జాయతే పుసో భుక్తమన్యేన చేత్తతః । కుర్యాచ్ఛ్రాద్ధ శ్రద్ధయాన్నం న వహేయుః ప్రవాసినః
ఇతరులు తిన్న ఆహారంతో తృప్తి కలుగుతుందని అయితే, శ్రద్ధలో భక్తితో అన్నం పెట్టినా, ప్రయాణికులు దాన్ని తీసుకెళ్ళరు కదా.
జనశ్రద్ధ యమిత్యేతదవగమ్య తతో వచః । ఉపేక్ష్య శ్రేయసే వాక్యం రోచతాం యన్మయేరితమ్
ప్రజలు విశ్వాసంతోనే నడుచుకుంటారు కనుక, ఎవరో కల్పించి చెప్పిన, వినడానికి ముచ్చటైన మాటలు మంచికోసం అన్నా, వాటిని పట్టించుకోకూడదు.
న హ్మాప్తవాదా నభసో నిపతన్తి మహాసురాః । యుక్తిమద్ వచనం గ్రాహ్మ మయాన్యేశ్వ భవద్రిధైః
మహాసురులారా! నిజమైన మాటలు ఆకాశం నుండి పడవు; తర్కంతో కూడిన మాటలు నేనైనా, మీలాంటి వారైనా చెప్పినవే ఆమోదించాలి.
మాయామోహేన తే దైత్యాః ప్రకారైర్బహుభిస్తథా । వ్యుత్థాపితా యథా నైషాం త్రయీం కశ్విదరోచయత్
ఇలా అనేక మార్గాల్లో మాయా మోహంతో ఆ దైత్యులు తప్పుదారి పట్టిపోయారు, ఎవరికీ త్రయీ మార్గంలో ఆసక్తి మిగలలేదు.
ఇత్థమున్మార్గయాతేషు తేషు దైత్యేషు తేఽమరాః । ఉద్యోగం పరమం కృత్వా యుద్ధాయ సముపస్థితాః
దైత్యులు ఇలా మార్గం తప్పినప్పుడు, దేవతలు పరాకాష్ట ప్రయత్నంతో యుద్ధానికి సిద్ధమయ్యారు.
తతో దేవాసురం యుద్ధ పునరేవాభవద్ ద్రిజ । హతాశ్వ తేఽసురా దేవైః సన్మార్గపరిపన్థినః
తర్వాత, ఓ ద్విజుడా! మళ్ళీ దేవతలు, అసురుల మధ్య యుద్ధం జరిగింది. ధర్మ మార్గాన్ని అడ్డుకున్న అసురులను దేవతలు సంహరించారు.
స్వధర్మకవచస్తషామభూదూ యః ప్రథమం ద్రియ । తేన రక్షాభవత్ పూర్వం నేశుర్నష్టే చ తత్ర తే
వారిలో ఎవరు ముందుగా తన స్వధర్మాన్ని కవచంలా ధరించాడో, ఓ ద్విజుడా! అతని వల్ల ముందు రక్షణ లభించింది; అతడు నశించిన తర్వాత వారు గెలవలేకపోయారు.
తతో మైత్రేయ! తన్మార్గవర్త్తినో యేఽభవఞ్జనాః । నగ్రాస్తే తైర్యతస్త్యక్తం త్రయీసంవరణాం వృథా
అందువల్ల, మైత్రేయా! ఆ మార్గంలో ఉన్నవారిని, వృథాగా త్రయీ నియమాలను వదిలిన వారు ఎలాంటి హాని చేయలేకపోయారు.
బ్రహ్మచారీ గృహస్థస్వ వానప్రస్థస్తథాశ్రమాః । పరిబ్రాడూ వా చతుర్థోఽత్ర పఞ్చమో నోపపద్యతే
బ్రహ్మచారి, గృహస్థుడు, వానప్రస్థుడు, పరివ్రాజకుడు — ఇవే నాలుగు ఆశ్రమాలు. ఐదవది ఏదీ లేదు.
యస్తు సన్త్యజ్య గార్హస్థ్యం వానప్రస్థో న జాయతే । పరివ్రాడూ వాపి మైత్రేయ! స న్గ్రః పాపకృన్నరః
ఓ మైత్రేయ! గృహస్థాశ్రమాన్ని వదిలి, వానప్రస్థుడిగా లేదా పరివ్రాజకుడిగా మారని వాడు పాపాత్ముడవుతాడు.
నిత్యానాం కర్మణాం విప్ర! తస్య హానిరహర్నిశమ్ । అకుర్వన్ విహితం కర్మ శక్తః పతతి తద్దినే
ఓ బ్రాహ్మణా! నిత్యకర్మలు చేయకపోతే ప్రతిరోజూ హాని కలుగుతుంది. చేయగలిగినప్పుడు ఆ కర్మలను వదిలిపెడితే, అదే రోజున పతనం జరుగుతుంది.
ప్రాయశ్విత్తేన మహతా శుద్ధిమాప్రోత్యనాపది । పక్షం నిత్యక్రియాహానేః కర్త్తా మైత్రేయ! మానవః
ఓ మైత్రేయ! నిత్యకర్మలు చేయకపోతే, ఎలాంటి అపద లేకపోయినా, గొప్ప ప్రాయశ్చిత్తం చేసి పవిత్రతను పొందాలి.