కో నగ్రః కిం సమాచారో నగ్రసంజ్ఞాం నరో లభేత్ । నగ్రస్వరూపమిచ్ఛామి యథావద్ గదితం త్వయా । (శ్రోతు ధర్మభృతా శ్రేష్ఠ! న హ్మస్త్యవిదితం తవ)
నాగ్రుడు ఎవరు? ఆయన ఆచారం ఏమిటి? నాగ్రుడు అనే పేరు మనిషికి ఎలా వస్తుంది? నాగ్రుని స్వరూపాన్ని నీవు యథావిధిగా వివరించు. ధర్మాన్ని బాగా తెలిసినవాడవు కదా, నీకు తెలియని విషయం లేదు.
పరాశర ఉవాచ । ఋగూయజుః సామరాంజ్ఞయం త్రయో వర్ణావృతిర్ద్రిజ । ఏతాముజ్ఝతి యో మోహాత్ స నగ్రః పాతకీ స్మృతః
పరాశరుడు ఇలా అన్నాడు: ఋగ్వేదం, యజుర్వేదం, సామవేదం ఆజ్ఞలను, మూడు వర్ణాలకు చెందినవాడు మోహంతో వదిలిపెడితే, అతడిని నాగ్రుడు, పాపాత్ముడు అంటారు.
త్రయీ సమస్తవర్ణానాం ద్రిజ !సంవరణం యతః । నగ్రో భవత్యుజ్ఝితాయామతస్తస్యాం న సంశయః
ఓ ద్విజుడా! మూడు వేదాలు అన్ని వర్ణాలకు రక్షణగా ఉంటాయి. వాటిని వదిలిపెట్టినవాడు నాగ్రుడవుతాడు — ఇందులో ఎలాంటి సందేహం లేదు.
ఇదఞ్చ శ్రూయతామన్యద భీష్మాయ సుమహాత్మనే । కథయామాస ధర్మజ్ఞో వసిష్ఠోఽస్మత్పితామహః
ఇంకా ఒక కథ విను. మన పితామహుడైన వసిష్ఠుడు, ధర్మాన్ని బాగా తెలిసినవాడు, భీష్మ మహాత్ముడికి ఈ విషయాన్ని వివరించాడు.
మయాపి తస్య గదతః శ్రుతమేతమన్హాత్మనః । నగ్రసమ్బన్ధి మైత్రేయ ! యత్ పృష్టోఽహమిహ త్వయా
మైత్రేయా! నీవు నన్ను అడిగిన నగర సంబంధ విషయాన్ని, ఆ మహాత్ముడు మాట్లాడినప్పుడు నేనూ విన్నాను.
దేవాసురమభూదూ యుద్ధ దివ్యమవ్దం పురా ద్రిజ । తస్మిన్ పరాజితా దేవా దైత్యైర్హ్రాదపురోగమైః
ఓ ద్విజా! ఒకప్పుడు దేవతలు, అసురులు మధ్య స్వర్గీయ యుద్ధం జరిగింది. ఆ యుద్ధంలో హ్రాదుడు ముందుండి నడిపించిన దైత్యులు దేవతలను ఓడించారు.
క్షీరోదస్యోత్తరం కూలం గత్వాతప్యన్త వై తపః । విష్ణోరారాధనార్థాయ జగుశ్చైమం స్తవం తదా
దేవతలు పాల సముద్రం ఉత్తర తీరానికి వెళ్లి, విష్ణువును ఆరాధించేందుకు కఠోర తపస్సు చేశారు. అప్పుడు వారు ఈ స్తోత్రాన్ని పఠించారు.
ఆరధనాయ లోకానాం విష్ణోరీశస్య యాం గిరమ్ । వక్ష్యామో భగవానద్యస్తయా విష్ణుః ప్రసీదతు
ప్రపంచాల పాలకుడైన విష్ణువు ప్రసన్నుడవ్వడానికి ఏ మాటలు చెప్పాలో భగవంతుడు ఈ రోజు చెప్పబోతున్నాడు. ఆ మాటల ద్వారా విష్ణువు ప్రసన్నుడవాలని మనం కోరుకుందాం.
యతో భూతాన్యశేషాణి ప్రసూతాని మహాత్మనః । యస్మిశ్వ లయమేష్యన్తి కస్తం స్తోతుమిహేశ్వరః
అన్ని జీవులు యావత్తూ ఎవరి నుండి పుట్టి, ఎవరిలో లయమవుతాయో, ఆ పరమేశ్వరుణ్ని ఈ లోకంలో ఎవరు స్తుతించగలరు?
తథాప్యారతివిద్వసధ్వస్తవీర్యా భవార్థినః । త్వాం స్తోష్యామస్తవోక్తీనాం యాథార్థ్యనైవ గోచరే
అయినా, మేము మాయతో బలహీనులైనా, మోక్షాన్ని కోరే వారు అయినందున, నీ గుణాలను ఎంతవరకు గ్రహించగలమో అంతవరకే నిన్ను స్తుతించబోతున్నాము.
త్వముర్వీ సలిలం వహ్నిర్వాయురాకాశమేవ చ । సమస్తమన్తః కరణం ప్రధానం తత్పరః పుమాన్
నీవే భూమి, నీరు, అగ్ని, గాలి, ఆకాశం. అంతరంగికరణములు, మూలప్రకృతి, వాటిని మించిపోయిన పరపురుషుడూ నీవే.
ఏకం తవైతదూ భూతాత్మన్ ! మూర్త్తామూర్త్తమయం వపుః
సర్వభూతాత్మా! నీ రూపం కనిపించేది, కనిపించనిది రెండింటితో కూడి ఒకటే.
తత్రేశ!తవ యత్పూర్వం త్వన్నాభికమలోద్భవమ్ । రూపం విశ్వోపకారాయ తస్మై బ్రహ్మాత్మనే నమః
ప్రభూ! నీ నాభికమలంలో పుట్టిన ఆ రూపం జగత్తుకు మేలు చేయడానికి ఉద్భవించింది. ఆ బ్రహ్మస్వరూపానికి నా నమస్కారం.
శక్రార్క-రుద్ర-వస్వశివ-మరుత్సోమాదిభేదవత్ । వయమేయత్ స్వరూపం యత్ తస్మై దేవాత్మనే నమః
ఇంద్రుడు, సూర్యుడు, రుద్రుడు, వసువులు, అశ్వినులు, మరుత్లు, సోముడు మొదలైనవారిగా నీవు ఎలా ప్రబింబిస్తావో, అలాగే మేము కూడా. ఆ దివ్యాత్మ స్వరూపానికి నమస్కారం.
దమ్భప్రాయమసమ్బోధి తితిక్షా-దమవర్జితమ్ । యద్రూపం తవ గోవిన్ద ! తస్మై దైత్యాత్మనే నమః
గోవిందా! మాయ, అజ్ఞానం, సహనం, నియమం లేని నీ దైత్యరూపానికి నమస్కారం.
నాతిజ్ఞానవహా యస్మిన్ నాడయః స్తిమితతేజసి । శబ్దాదిలోభి యత్తస్మై తుబ్యం యక్షాత్మనే నమః
నీ జ్ఞానం ఎక్కువగా లేక, ఇంద్రియాలు మాంద్యంగా ఉండి, శబ్దాది విషయాలకు ఆశపడే యక్షరూపానికి నమస్కారం.
క్రౌర్యమాయామయం ఘోరం యచ్చ రూపం తవాసితమ్ । నిశాచరాత్మనే తస్మై నమస్తే పూరుషోత్తమ
పూరుషోత్తమా! మాయతో కూడిన, భయంకరమైన, క్రూరమైన, చీకటి నిశాచారరూపానికి నమస్కారం.
స్వర్గస్థర్ధామసద్ధర్మ-ఫలోపకరణాం తవ । ధర్మాఖ్యఞ్చ తథా రూపం నమస్తస్మై జనార్దన
జనార్దనా! స్వర్గంలో స్థితమైన, ధర్మానికి నిలయమైన, పుణ్యఫలాలను ప్రసాదించే నీ ధర్మరూపానికి నమస్కారం.
హర్షప్రాయమసంసర్గిగతిమద్ గమనాదిషు । సిద్ధాఖ్యం తవ యద్రూపం తస్మై సిద్ధాత్మనే నమః
సంతోషంగా, అసక్తిగా, స్వేచ్ఛగా సంచరించే నీ సిద్ధరూపానికి నమస్కారం.
అతితిక్షాధనం క్రూ రముపభోగమయం హరే । ద్రిజిహ్వ తవ యద్రపూం తస్మై నాగాత్మనే నమః
హరే! అపారమైన సహనం, ఉగ్రత, అనుభవాలకు ఆసక్తి, చీలిన నాలుక కలిగిన నీ నాగరూపానికి నమస్కారం.
అవబోధి చ యచ్ఛాన్తమదోషమపకల్మషమ్ । ఋషిరూపాత్మనే తస్మై విష్ణో రూపాయ!తే నమః
విష్ణో! జ్ఞానంతో, శాంతంగా, దోషరహితంగా, పాపం లేని ఋషిరూపానికి నీకు నమస్కారం.
భక్షయత్యథ కల్పాన్తే భూతాని యదావరితమ్ । త్వద్రూపం పుణ్డరీకాక్ష!తస్మై కాలాత్మనే నమః
పుండరీకాక్షా! కల్పాంతంలో ఆవృతమైన భూతాలను భక్షించే నీ కాలరూపానికి నమస్కారం.
సమ్భక్ష్య సర్వభూతాని దేవాదీన్యవిశేషతః । నృత్యత్యన్తే చ యద్రూపం తస్మై రుద్రాత్మనే నమః
ఏ దేవతలైనా, ఇతర ప్రాణులైనా తేడా లేకుండా అన్నిటినీ మింగి, ఆ చివరలో అదే రూపంలో నాట్యం చేసే ఆ రుద్రాత్మకు నమస్కారం.
ప్రవృత్త్యా రజసో యచ్చ కర్మణాం కారకాత్మకమ్ । జనార్దన! నమస్తసమై త్వద్రూపాయ నరాత్మనే
జనార్దనా! రజోగుణంతో జరిగే అన్ని క్రియలకు కారణమైన నీ ఆ మనుష్యాత్మరూపానికి నమస్కారం.
అష్టావింశదూవధోపేతం యద్రూపం తామసం తవా । ఉన్మార్గగామి సర్వాత్మన్ తస్మై ! పశ్వాత్మనే నమః
సర్వవ్యాపకుడా! నీకు చెందిన, ఎనిమిది మరియు ఇరవై రూపాలతో కూడిన, తామస స్వభావముతో, మార్గం తప్పిపోయిన, పశువుల ఆత్మ అయిన ఆ రూపానికి నమస్కారం.
యజ్ఞాఙ్గబూతం యద్రూపం జగతః సిద్ధిసాధనమ్ । వృక్షాతిదూభేది తస్మై ముఖ్యాత్మనే నమః
యజ్ఞానికి భాగమైన, జగత్తుకు సిద్ధిని కలిగించే, చెట్లు మొదలైన వాటిని విడగొట్టే ఆ ప్రధానాత్మరూపానికి నమస్కారం.
తిర్యఙూ మానుషదేవాది వ్యోమశబ్దాదికఞ్చ యత్ । రూపం తవాదేః సర్వస్య తస్మై సర్వాత్మనే నమః
తిర్యక్కు, మనుషులకు, దేవతలకు, ఆకాశానికి, శబ్దానికి మొదలైన అన్నిటికీ ఆది అయిన నీ ఆ సర్వాత్మరూపానికి నమస్కారం.
ప్రధానబుద్ధయాదిమయాదశేషాదూ యదన్యదస్మాత్ పరమం పరాత్మన్ । రూపం తవాద్యం న యదన్యతుల్యం తస్మై నమః కారణకారణాయ
ప్రధానం, బుద్ధి మొదలైన వాటి కంటే భిన్నమైన, ఇతర దేనికీ సమానంగా లేని, కారణాలకు కారణమైన నీ ఆ ఆదిరూపానికి నమస్కారం.
శుక్లాదిదీర్ఘాదిఘనాదిహీన మగోచరే యచ్చ విశేషణానామ్ । సుద్ధాతిసుద్ధ పరమర్షిదృశ్యం రూపాయ తస్మై భగవన్ । నతాః స్మః
ప్రభూ! తెలుపు, పొడవు, ఘనత్వం వంటి లక్షణాలన్నీ లేని, గుణాలకు అందని, పరమ ఋషులు దర్శించే, అతి పవిత్రమైన నీ ఆ స్వరూపానికి మేము నమస్కరిస్తున్నాము.
యన్నః శరీరేషు యదన్యదేహే ష్వశేషజన్తుష్వజమవ్యయం యత్ । యస్మాచ్చ నాన్యదూవ్యతిరిక్తమస్తి బ్రహ్మస్వరూపాయ నతాః స్మ తస్మై
మన శరీరాల్లో, ఇతర శరీరాల్లో, అన్ని జంతువుల్లో ఉండే, జన్మించని, నశించని, దాని తప్ప మరొకటి లేని బ్రహ్మస్వరూపానికి మేము నమస్కరిస్తున్నాము.