యస్యాశ్చ రోమశే జఙ్ఘే గుల్ఫౌ యస్యాస్తథోన్నతౌ । గణ్డయోః కూపరౌ యస్యా హసంత్యాస్తాం న చోద్వహేత్ ॥ ౩,౧౦.
ఎవరికి కాళ్లపై ఎక్కువ రోమాలు ఉంటాయో, మడమలు ఎక్కువగా ఉబ్బి ఉంటాయో, చెంపలు లోపలికి ఉన్నవారో, ఎక్కువగా నవ్వే వారిని పెండ్లి చేసుకోవద్దు.
నాతిరూక్షచ్ఛవిం పాడుకరజామరుణేక్షణామ్ । ఆపీన హస్తపాదాం చ నకన్యాముద్వహేద్బుధః ॥ ౩,౧౦.
ఒక జ్ఞాని మితిమీరిన గట్టిత్వచు, పావురం కన్నులా ఎర్ర కళ్ళు, లేదా బలమైన చేతులు, పాదాలు ఉన్న యువతిని పెండ్లి చేసుకోరాదు.
న వామనాం నాతిదీర్ఘాం నోద్వహేత్సంహతభ్రువమ్ । న చాతి చ్ఛిద్రదశనాం న కరాలముఖీం నరః ॥ ౩,౧౦.
ఎక్కువగా చిన్నదైన లేదా పొడవైనవారిని, కలిసిపోయిన కనుబొమ్మలు ఉన్నవారిని, దంతాలు విరిగిపోయినవారిని, లేదా ముఖం వికృతంగా ఉన్నవారిని పెండ్లి చేసుకోవద్దు.
పఞ్చమీం మాతృపక్షాచ్చ పితృపక్షాచ్చ సప్తమీమ్ । గృహస్థశ్చోద్వహేత్కన్యాం న్యాయేన విధినా నృప ॥ ౩,౧౦.
ఒక గృహస్థుడు తల్లి వంశంలో ఐదవ తరంలో, తండ్రి వంశంలో ఏడవ తరంలో ఉన్న యువతిని, న్యాయంగా, విధిగా పెండ్లి చేసుకోవాలి, ఓ రాజా!
బ్రాహ్మో దైవస్తథైవార్షః ప్రాజాపత్యస్తథాసురః । గాన్ధర్వరాక్షయౌ చాన్యౌ పైశాచశ్చాష్టమో మతః ॥ ౩,౧౦.
బ్రాహ్మ, దైవ, ఆర్ష, ప్రాజాపత్య, ఆసుర, గాంధర్వ, రాక్షస, పైశాచ — ఇవే ఎనిమిది రకాల వివాహాలు అని పరిగణించబడతాయి.
ఏతేషాం యస్య యో ధర్మో వర్మస్యోక్తో మహర్షిభిః । కుర్వీత దారగ్రహణం తేనాన్యం పరివర్జయేత్ ॥ ౩,౧౦.
ఈ వివాహాలలో, మహర్షులు తన వర్ణానికి ఏది చెప్పారో, అదే విధంగా భార్యను స్వీకరించాలి. మిగతావన్నీ నివారించాలి.
సధర్మచారిణీం ప్రాప్య గార్హస్థ్యం సహితస్తయా । సముద్వహేద్దదాత్యేతత్సమ్యగూఢం మహాఫలమ్ ॥ ౩,౧౦.
ఒకరు తన ధర్మానికి అనుగుణంగా ఉండే భార్యను పొందిన తర్వాత, ఆమెతో కలిసి గృహస్థాశ్రమంలో ప్రవేశించాలి. ఈ రహస్యమైన కలయిక మహత్తర ఫలితాన్ని ఇస్తుంది.
పరాశార ఉవాచ । ఇత్యాహ భగవానౌర్వః సగరాయ మహాత్మనే । సదాచారీన్ పురా సమ్యాఙ్ మైత్రేయ! పరిపృచ్ఛతే
పరాశరుడు ఇలా అన్నాడు: మహాత్ముడైన సాగరుడికి, మంచి ఆచారాలు గూర్చి సరిగ్గా అడిగినప్పుడు, భగవంతుడైన ఔర్వుడు ఇలా ఉపదేశించాడు, ఓ మైత్రేయ!
మయాప్యేతదశేషేణా కథితం భవతే ద్రిజ । సముల్లఙూ ధ్య సదాచారం కశ్విన్నాప్రోతి శోభనమ్
ఓ ద్విజుడు! నీకు నేను కూడా ఈ ఉత్తమ ఆచారాన్ని పూర్తిగా వివరించాను. దాన్ని అనుసరించి ఎవరికి శ్రేయస్సు లభించదు చెప్పు?
మైత్రేయ ఉవాచ । షణఢాపబిద్ధప్రముఖా విదితా భగవన । మయా । ఉదక్యాద్యాశ్వ యే సర్వే నగ్రామిచ్ఛామి వేదితు మ్
మైత్రేయుడు అన్నాడు: భగవంతుడా! షణ్మతాలు మొదలైనవన్నీ, ఉదాక్యులు మొదలైనవారు నాకు తెలుసు. కానీ నాగ్రులు గురించి తెలుసుకోవాలని నాకు ఆసక్తి ఉంది.
కో నగ్రః కిం సమాచారో నగ్రసంజ్ఞాం నరో లభేత్ । నగ్రస్వరూపమిచ్ఛామి యథావద్ గదితం త్వయా । (శ్రోతు ధర్మభృతా శ్రేష్ఠ! న హ్మస్త్యవిదితం తవ)
నాగ్రుడు ఎవరు? ఆయన ఆచారం ఏమిటి? నాగ్రుడు అనే పేరు మనిషికి ఎలా వస్తుంది? నాగ్రుని స్వరూపాన్ని నీవు యథావిధిగా వివరించు. ధర్మాన్ని బాగా తెలిసినవాడవు కదా, నీకు తెలియని విషయం లేదు.
పరాశర ఉవాచ । ఋగూయజుః సామరాంజ్ఞయం త్రయో వర్ణావృతిర్ద్రిజ । ఏతాముజ్ఝతి యో మోహాత్ స నగ్రః పాతకీ స్మృతః
పరాశరుడు ఇలా అన్నాడు: ఋగ్వేదం, యజుర్వేదం, సామవేదం ఆజ్ఞలను, మూడు వర్ణాలకు చెందినవాడు మోహంతో వదిలిపెడితే, అతడిని నాగ్రుడు, పాపాత్ముడు అంటారు.
త్రయీ సమస్తవర్ణానాం ద్రిజ !సంవరణం యతః । నగ్రో భవత్యుజ్ఝితాయామతస్తస్యాం న సంశయః
ఓ ద్విజుడా! మూడు వేదాలు అన్ని వర్ణాలకు రక్షణగా ఉంటాయి. వాటిని వదిలిపెట్టినవాడు నాగ్రుడవుతాడు — ఇందులో ఎలాంటి సందేహం లేదు.
ఇదఞ్చ శ్రూయతామన్యద భీష్మాయ సుమహాత్మనే । కథయామాస ధర్మజ్ఞో వసిష్ఠోఽస్మత్పితామహః
ఇంకా ఒక కథ విను. మన పితామహుడైన వసిష్ఠుడు, ధర్మాన్ని బాగా తెలిసినవాడు, భీష్మ మహాత్ముడికి ఈ విషయాన్ని వివరించాడు.
మయాపి తస్య గదతః శ్రుతమేతమన్హాత్మనః । నగ్రసమ్బన్ధి మైత్రేయ ! యత్ పృష్టోఽహమిహ త్వయా
మైత్రేయా! నీవు నన్ను అడిగిన నగర సంబంధ విషయాన్ని, ఆ మహాత్ముడు మాట్లాడినప్పుడు నేనూ విన్నాను.
దేవాసురమభూదూ యుద్ధ దివ్యమవ్దం పురా ద్రిజ । తస్మిన్ పరాజితా దేవా దైత్యైర్హ్రాదపురోగమైః
ఓ ద్విజా! ఒకప్పుడు దేవతలు, అసురులు మధ్య స్వర్గీయ యుద్ధం జరిగింది. ఆ యుద్ధంలో హ్రాదుడు ముందుండి నడిపించిన దైత్యులు దేవతలను ఓడించారు.
క్షీరోదస్యోత్తరం కూలం గత్వాతప్యన్త వై తపః । విష్ణోరారాధనార్థాయ జగుశ్చైమం స్తవం తదా
దేవతలు పాల సముద్రం ఉత్తర తీరానికి వెళ్లి, విష్ణువును ఆరాధించేందుకు కఠోర తపస్సు చేశారు. అప్పుడు వారు ఈ స్తోత్రాన్ని పఠించారు.
ఆరధనాయ లోకానాం విష్ణోరీశస్య యాం గిరమ్ । వక్ష్యామో భగవానద్యస్తయా విష్ణుః ప్రసీదతు
ప్రపంచాల పాలకుడైన విష్ణువు ప్రసన్నుడవ్వడానికి ఏ మాటలు చెప్పాలో భగవంతుడు ఈ రోజు చెప్పబోతున్నాడు. ఆ మాటల ద్వారా విష్ణువు ప్రసన్నుడవాలని మనం కోరుకుందాం.
యతో భూతాన్యశేషాణి ప్రసూతాని మహాత్మనః । యస్మిశ్వ లయమేష్యన్తి కస్తం స్తోతుమిహేశ్వరః
అన్ని జీవులు యావత్తూ ఎవరి నుండి పుట్టి, ఎవరిలో లయమవుతాయో, ఆ పరమేశ్వరుణ్ని ఈ లోకంలో ఎవరు స్తుతించగలరు?
తథాప్యారతివిద్వసధ్వస్తవీర్యా భవార్థినః । త్వాం స్తోష్యామస్తవోక్తీనాం యాథార్థ్యనైవ గోచరే
అయినా, మేము మాయతో బలహీనులైనా, మోక్షాన్ని కోరే వారు అయినందున, నీ గుణాలను ఎంతవరకు గ్రహించగలమో అంతవరకే నిన్ను స్తుతించబోతున్నాము.
త్వముర్వీ సలిలం వహ్నిర్వాయురాకాశమేవ చ । సమస్తమన్తః కరణం ప్రధానం తత్పరః పుమాన్
నీవే భూమి, నీరు, అగ్ని, గాలి, ఆకాశం. అంతరంగికరణములు, మూలప్రకృతి, వాటిని మించిపోయిన పరపురుషుడూ నీవే.
ఏకం తవైతదూ భూతాత్మన్ ! మూర్త్తామూర్త్తమయం వపుః
సర్వభూతాత్మా! నీ రూపం కనిపించేది, కనిపించనిది రెండింటితో కూడి ఒకటే.
తత్రేశ!తవ యత్పూర్వం త్వన్నాభికమలోద్భవమ్ । రూపం విశ్వోపకారాయ తస్మై బ్రహ్మాత్మనే నమః
ప్రభూ! నీ నాభికమలంలో పుట్టిన ఆ రూపం జగత్తుకు మేలు చేయడానికి ఉద్భవించింది. ఆ బ్రహ్మస్వరూపానికి నా నమస్కారం.
శక్రార్క-రుద్ర-వస్వశివ-మరుత్సోమాదిభేదవత్ । వయమేయత్ స్వరూపం యత్ తస్మై దేవాత్మనే నమః
ఇంద్రుడు, సూర్యుడు, రుద్రుడు, వసువులు, అశ్వినులు, మరుత్లు, సోముడు మొదలైనవారిగా నీవు ఎలా ప్రబింబిస్తావో, అలాగే మేము కూడా. ఆ దివ్యాత్మ స్వరూపానికి నమస్కారం.
దమ్భప్రాయమసమ్బోధి తితిక్షా-దమవర్జితమ్ । యద్రూపం తవ గోవిన్ద ! తస్మై దైత్యాత్మనే నమః
గోవిందా! మాయ, అజ్ఞానం, సహనం, నియమం లేని నీ దైత్యరూపానికి నమస్కారం.
నాతిజ్ఞానవహా యస్మిన్ నాడయః స్తిమితతేజసి । శబ్దాదిలోభి యత్తస్మై తుబ్యం యక్షాత్మనే నమః
నీ జ్ఞానం ఎక్కువగా లేక, ఇంద్రియాలు మాంద్యంగా ఉండి, శబ్దాది విషయాలకు ఆశపడే యక్షరూపానికి నమస్కారం.
క్రౌర్యమాయామయం ఘోరం యచ్చ రూపం తవాసితమ్ । నిశాచరాత్మనే తస్మై నమస్తే పూరుషోత్తమ
పూరుషోత్తమా! మాయతో కూడిన, భయంకరమైన, క్రూరమైన, చీకటి నిశాచారరూపానికి నమస్కారం.
స్వర్గస్థర్ధామసద్ధర్మ-ఫలోపకరణాం తవ । ధర్మాఖ్యఞ్చ తథా రూపం నమస్తస్మై జనార్దన
జనార్దనా! స్వర్గంలో స్థితమైన, ధర్మానికి నిలయమైన, పుణ్యఫలాలను ప్రసాదించే నీ ధర్మరూపానికి నమస్కారం.
హర్షప్రాయమసంసర్గిగతిమద్ గమనాదిషు । సిద్ధాఖ్యం తవ యద్రూపం తస్మై సిద్ధాత్మనే నమః
సంతోషంగా, అసక్తిగా, స్వేచ్ఛగా సంచరించే నీ సిద్ధరూపానికి నమస్కారం.
అతితిక్షాధనం క్రూ రముపభోగమయం హరే । ద్రిజిహ్వ తవ యద్రపూం తస్మై నాగాత్మనే నమః
హరే! అపారమైన సహనం, ఉగ్రత, అనుభవాలకు ఆసక్తి, చీలిన నాలుక కలిగిన నీ నాగరూపానికి నమస్కారం.