మోక్షాశ్రమం యశ్చరతే యథోక్తం శుచిస్సుఖం కల్పితబుద్ధియుక్తః । అనింధనం జ్యోతిరివ ప్రశాంతస్స బ్రహ్మలోకం శ్రయతే ద్విజాతిః
యథావిధిగా మోక్ష మార్గాన్ని అనుసరించి, పవిత్రంగా, సంతృప్తిగా, స్థిరమైన మనస్సుతో ఉండే ద్విజుడు, ఇంధనం లేని దీపంలా ప్రశాంతంగా బ్రహ్మలోకాన్ని చేరుతాడు.
సగర ఉవాచ కథితం చాతురాశ్రమ్యం చాతుర్వర్ణ్యక్రియాస్తథా । పుంసః క్రియామహం శ్రోతుమిచ్ఛామి ద్విజసత్తమ ॥ ౩,౧౦.
సగరుడు ఇలా అడిగాడు: నాలుగు ఆశ్రమాల కర్తవ్యాలు, నాలుగు వర్ణాల క్రియలు వివరించబడినవి. ఇప్పుడు, మానవుడు చేయవలసిన కర్మలు గురించి వినాలని నాకు ఆసక్తి ఉంది, ద్విజులలో శ్రేష్ఠుడా!
నిత్యనైమిత్తికాః కామ్యాః క్రియాః పుంసామశేషతః । సమాఖ్యాహి భృగుశ్రేష్ఠ సర్వజ్ఞో హ్యసి మే మతః ॥ ౩,౧౦.
భృగువంశంలో శ్రేష్ఠుడా! మానవులు చేయవలసిన నిత్య, నైమిత్తిక, కామ్య కర్మలను పూర్తిగా వివరించు. నిన్ను నేను సర్వజ్ఞుడిగా భావిస్తున్నాను.
ఔర్వ ఉవాచ యదేతదుక్తం భవతా నిత్యనైమిత్తికాశ్రయమ్ । తదహం కథయిష్యామి శృణుష్వైకమనా మమ ॥ ౩,౧౦.
ఔర్వుడు ఇలా అన్నాడు: నువ్వు అడిగిన నిత్య, నైమిత్తిక కర్మల విషయాన్ని నేను వివరంగా చెప్పుతాను. నా మాటలు ఏకాగ్రతతో విను.
జాతస్య జాతకర్మాదిక్రియాకాణ్డమశేషతః । పుత్రస్య కుర్వీత పితా శ్రాద్ధం చాభ్యుదయాత్మకమ్ ॥ ౩,౧౦.
పుట్టిన వెంటనే, తండ్రి తన కుమారునికి జాతకర్మ మొదలైన అన్ని శుభకార్యాలు, అలాగే శుభశ్రాద్ధాన్ని కూడా చేయాలి.
యుగ్మాంస్తు ప్రాడ్ముఖాన్విప్రాన్భోజయేన్మనుజేశ్వర । యథా తృప్తిస్తథా కుర్యాద్దైవం పిత్ర్యం ద్విజన్మనామ్ ॥ ౩,౧౦.
నరాధిపుడా! బ్రాహ్మణులను జంటలుగా తూర్పు దిశగా కూర్చోబెట్టి, వారి తృప్తికి అనుగుణంగా దేవతలకు, పితృదేవతలకు హవిస్సులు సమర్పించాలి.
దధ్నా యుక్తైః సబదరైర్మిశ్రాన్ పిణ్డాన్ముదా యుతః । నాన్దీముఖేభ్యస్తీర్థేన దద్యాద్దైవేన పార్థివ ॥ ౩,౧౦.
పెరుగు, యవలు, ఇతర పదార్థాలతో కలిపిన పిండాలను ఆనందంగా తయారు చేసి, నందీ ముఖంగా ఉన్నవారికి తీర్థంతో, దేవతార్పణంగా సమర్పించాలి, రాజా!
ప్రాజాపత్యేన వా సర్వముపచారం ప్రదక్షిణమ్ । కుర్వీత తత్తథాశేషవృద్ధికాలేషు భూపతే ॥ ౩,౧౦.
లేకపోతే, ప్రాజాపత్య విధానంతో అన్ని ఉపచారాలను ప్రదక్షిణగా చేయాలి. అలాగే, అన్ని శుభవృద్ధి సందర్భాలలో కూడా అలాగే చేయాలి, రాజా!
తతశ్చ నామ కుర్వీత పితైవ దశమేహని । దేవపూర్వం నరాఖ్యం హి శర్మవర్మాదిసంయుతమ్ ॥ ౩,౧౦.
ఆ తర్వాత, పదవ రోజున తండ్రి పేరు పెట్టాలి. ఆ పేరు మొదట దేవతలతో, చివర మనుషుల పేరుతో, 'శర్మ', 'వర్మ' మొదలైన పదాలతో కలిపి ఉండాలి.
శర్మేతి బ్రాహ్యణస్యోక్తం వర్మేతి క్షత్రసంశ్రయమ్ । గుప్తదాసాత్మకం నామ ప్రశస్తం వైశ్యశూద్రయోః ॥ ౩,౧౦.
'శర్మ' అనే పదం బ్రాహ్మణులకు, 'వర్మ' క్షత్రియులకు, రక్షణ లేదా సేవను సూచించే పేరు వైశ్య, శూద్రులకు శ్రేయస్కరం.
నార్థహీనం న చాశస్తం నాపశబ్దయుతం తథా । నామఙ్గల్యం జుగుప్సాకం నామ కుర్యాత్సమాక్షరమ్ ॥ ౩,౧౦.
పేరు అర్థం లేనిదిగా, అనిష్టంగా, కఠినంగా, అపశబ్దంతో, దుర్మార్గంగా ఉండకూడదు. అది సంపూర్ణంగా, అందరికీ ఇష్టపడేలా ఉండాలి.
నాతిదీర్ఘంనాతిహ్రస్వం నాతిగుర్వక్షరాన్వితమ్ । సుఖోచ్చార్యం తు తన్నామ కుర్యాద్యత్ప్రణవాక్షరమ్ ॥ ౩,౧౦.
పేరు చాలా పొడవుగా లేదా చాలా చిన్నదిగా, భారమైన అక్షరాలతో కూడినదిగా ఉండకూడదు. సులభంగా పలుకగలిగేలా, ప్రణవాక్షరం కలిగినదిగా ఉండాలి.
తతోఽనన్తరసంస్కారసంస్కృతో గురువేశ్మని । యథోక్తవిధిమాశ్రిత్య కుర్యాద్విద్యాపరిగ్రహమ్ ॥ ౩,౧౦.
ఆ తర్వాత, మిగిలిన సంస్కారాలు పూర్తయిన తరువాత, గురువు ఇంట్లో యథావిధిగా విద్యను ఆర్జించాలి.
గృహీతవిద్యో గురవే దత్త్వా చ గురుదక్షిణామ్ । గార్హస్థ్యమిచ్ఛన్భూపాల కుర్యాద్దారపరిగ్రహమ్ ॥ ౩,౧౦.
విద్యను సంపాదించి, గురుదక్షిణా సమర్పించిన తరువాత, గృహస్థాశ్రమాన్ని కోరితే, రాజా! భార్యను స్వీకరించాలి.
బ్రహ్మచర్యేణ వా కాలం కుర్యాత్సంకల్పపూర్వకమ్ । గుగోః శుశ్రుషణం కుర్యాత్తత్పుత్రాదేరథాపి వా ॥ ౩,౧౦.
లేకపోతే, ముందుగా సంకల్పం చేసి, బ్రహ్మచర్యాన్ని కొనసాగించవచ్చు. గురువుకు లేదా గురుపుత్రుడు మొదలైనవారికి సేవ చేయవచ్చు.
వైఖానసో వాపి భవేత్పరివ్రాడథ వేచ్ఛయా । పూర్వసంకల్పితం యాదృక్తాదృక్కుర్యాన్నరాధిప ॥ ౩,౧౦.
లేకపోతే, తన ఇష్టప్రకారం వనప్రస్థుడిగా లేదా సంయాసిగా మారవచ్చు. ముందుగా చేసిన సంకల్పాన్ని అనుసరించి, అదే విధంగా చేయాలి, రాజా!
వర్షైరేకగుణాం భార్యాముద్వహేత్త్రిగుమఃస్వయమ్ । నాతి కేశామకేశాం వా నాతికృష్ణాం న పిఙ్గలామ్ ॥ ౩,౧౦.
ఒక పురుషుడు తన వయస్సు కంటే మూడవ వంతు తక్కువ వయస్సున్న యువతిని పెండ్లి చేసుకోవాలి. ఆమె జుట్టు చాలా తక్కువగా లేకపోయినా, చాలా ఎక్కువగా కూడా ఉండకూడదు. ఆమె చర్మం ఎక్కువగా నల్లగా లేదా పసుపు రంగులో ఉండకూడదు.
నిసర్గతోధికాఙ్గాం వా న్యూనాఙ్గామపి నోద్వహేత్ । నావిశుద్ధాం సరోమాం వాకులజాం వాపి రోగిణీమ్ ॥ ౩,౧౦.
ఆమె శరీర భాగాలు సహజంగా ఎక్కువగా లేదా తక్కువగా ఉన్నవారిని పెండ్లి చేసుకోవద్దు. శరీరం శుద్ధిగా లేనివారు, ఎక్కువ రోమాలు ఉన్నవారు, మిశ్రమ కులంలో పుట్టినవారు, లేదా వ్యాధిగ్రస్తులైనవారు కూడా పెండ్లి చేసుకోవద్దు.
న దుష్టాం దుష్టవాక్యాం వా వ్యఙ్గినీం పుతృమాతృతః । న శ్మశ్రువ్యఞ్జనవతీం న చైవ పురుషాకృతిమ్ ॥ ౩,౧౦.
చెడువారిని, చెడ్డ మాటలు మాట్లాడేవారిని, పుట్టుకతోనే లోపం ఉన్నవారిని, ఇప్పటికే కుమారుడున్నవారిని, గడ్డం లేదా మగవారి లక్షణాలు ఉన్నవారిని పెండ్లి చేసుకోవద్దు.
న ఘర్వరస్వరాం క్షామాం తథా కాకస్వరాం న చ । నానిబన్ధేక్షణాం తద్వద్వృత్తాక్షీం నోద్వహేద్బుధః ॥ ౩,౧౦.
ఒకవాడు గట్టిగా లేదా గరుకుగా మాట్లాడే స్వరం ఉన్నవారిని, బాగా పలుచగా లేదా కాకి స్వరం ఉన్నవారిని పెండ్లి చేసుకోవద్దు. అలాగే, కళ్ళు దగ్గరగా ఉన్నవారు లేదా పూర్తిగా గుండ్రంగా ఉన్నవారిని కూడా పెండ్లి చేసుకోవద్దు.
యస్యాశ్చ రోమశే జఙ్ఘే గుల్ఫౌ యస్యాస్తథోన్నతౌ । గణ్డయోః కూపరౌ యస్యా హసంత్యాస్తాం న చోద్వహేత్ ॥ ౩,౧౦.
ఎవరికి కాళ్లపై ఎక్కువ రోమాలు ఉంటాయో, మడమలు ఎక్కువగా ఉబ్బి ఉంటాయో, చెంపలు లోపలికి ఉన్నవారో, ఎక్కువగా నవ్వే వారిని పెండ్లి చేసుకోవద్దు.
నాతిరూక్షచ్ఛవిం పాడుకరజామరుణేక్షణామ్ । ఆపీన హస్తపాదాం చ నకన్యాముద్వహేద్బుధః ॥ ౩,౧౦.
ఒక జ్ఞాని మితిమీరిన గట్టిత్వచు, పావురం కన్నులా ఎర్ర కళ్ళు, లేదా బలమైన చేతులు, పాదాలు ఉన్న యువతిని పెండ్లి చేసుకోరాదు.
న వామనాం నాతిదీర్ఘాం నోద్వహేత్సంహతభ్రువమ్ । న చాతి చ్ఛిద్రదశనాం న కరాలముఖీం నరః ॥ ౩,౧౦.
ఎక్కువగా చిన్నదైన లేదా పొడవైనవారిని, కలిసిపోయిన కనుబొమ్మలు ఉన్నవారిని, దంతాలు విరిగిపోయినవారిని, లేదా ముఖం వికృతంగా ఉన్నవారిని పెండ్లి చేసుకోవద్దు.
పఞ్చమీం మాతృపక్షాచ్చ పితృపక్షాచ్చ సప్తమీమ్ । గృహస్థశ్చోద్వహేత్కన్యాం న్యాయేన విధినా నృప ॥ ౩,౧౦.
ఒక గృహస్థుడు తల్లి వంశంలో ఐదవ తరంలో, తండ్రి వంశంలో ఏడవ తరంలో ఉన్న యువతిని, న్యాయంగా, విధిగా పెండ్లి చేసుకోవాలి, ఓ రాజా!
బ్రాహ్మో దైవస్తథైవార్షః ప్రాజాపత్యస్తథాసురః । గాన్ధర్వరాక్షయౌ చాన్యౌ పైశాచశ్చాష్టమో మతః ॥ ౩,౧౦.
బ్రాహ్మ, దైవ, ఆర్ష, ప్రాజాపత్య, ఆసుర, గాంధర్వ, రాక్షస, పైశాచ — ఇవే ఎనిమిది రకాల వివాహాలు అని పరిగణించబడతాయి.
ఏతేషాం యస్య యో ధర్మో వర్మస్యోక్తో మహర్షిభిః । కుర్వీత దారగ్రహణం తేనాన్యం పరివర్జయేత్ ॥ ౩,౧౦.
ఈ వివాహాలలో, మహర్షులు తన వర్ణానికి ఏది చెప్పారో, అదే విధంగా భార్యను స్వీకరించాలి. మిగతావన్నీ నివారించాలి.
సధర్మచారిణీం ప్రాప్య గార్హస్థ్యం సహితస్తయా । సముద్వహేద్దదాత్యేతత్సమ్యగూఢం మహాఫలమ్ ॥ ౩,౧౦.
ఒకరు తన ధర్మానికి అనుగుణంగా ఉండే భార్యను పొందిన తర్వాత, ఆమెతో కలిసి గృహస్థాశ్రమంలో ప్రవేశించాలి. ఈ రహస్యమైన కలయిక మహత్తర ఫలితాన్ని ఇస్తుంది.
పరాశార ఉవాచ । ఇత్యాహ భగవానౌర్వః సగరాయ మహాత్మనే । సదాచారీన్ పురా సమ్యాఙ్ మైత్రేయ! పరిపృచ్ఛతే
పరాశరుడు ఇలా అన్నాడు: మహాత్ముడైన సాగరుడికి, మంచి ఆచారాలు గూర్చి సరిగ్గా అడిగినప్పుడు, భగవంతుడైన ఔర్వుడు ఇలా ఉపదేశించాడు, ఓ మైత్రేయ!
మయాప్యేతదశేషేణా కథితం భవతే ద్రిజ । సముల్లఙూ ధ్య సదాచారం కశ్విన్నాప్రోతి శోభనమ్
ఓ ద్విజుడు! నీకు నేను కూడా ఈ ఉత్తమ ఆచారాన్ని పూర్తిగా వివరించాను. దాన్ని అనుసరించి ఎవరికి శ్రేయస్సు లభించదు చెప్పు?
మైత్రేయ ఉవాచ । షణఢాపబిద్ధప్రముఖా విదితా భగవన । మయా । ఉదక్యాద్యాశ్వ యే సర్వే నగ్రామిచ్ఛామి వేదితు మ్
మైత్రేయుడు అన్నాడు: భగవంతుడా! షణ్మతాలు మొదలైనవన్నీ, ఉదాక్యులు మొదలైనవారు నాకు తెలుసు. కానీ నాగ్రులు గురించి తెలుసుకోవాలని నాకు ఆసక్తి ఉంది.