యాజ్ఞవల్క్యోఽపి మైత్రేయ! ప్రామాయామపరాయణః । తుష్టావ ప్రయతః సూర్యం యజూష్యబిలషంస్తతః
మైత్రేయా! యాజ్ఞవల్క్యుడు కూడా పరమపవిత్రతతో, యజుర్వేద మంత్రాలను పొందాలని సంకల్పించి, ఏకాగ్రతతో సూర్యుని ప్రార్థించాడు.
నమః సవిత్రే ద్రారాయ విముక్తేః సితతేజసే । ఋగూయజుః సామభూతాయ త్రయీధామవతే నమః
శుభ్రమైన కాంతితో ఉన్న, రక్షకుడైన, విముక్తిని ప్రసాదించే, ఋగ్వేద, యజుర్వేద, సామవేద స్వరూపుడైన సవిత్రునికి నమస్సులు.
నమోఽగ్రీషోమభూతాయ జగతః కారణాత్మనే । భాస్కరాయ పరం తేజః సౌషుమ్నమురు బిభ్రతే
అగ్ని, సోమ రూపుడైన, జగత్తుకు కారణమైన, భాస్కరుడైన, పరమ తేజస్సుతో, గొప్ప సుషుమ్న కిరణాలను కలిగి ఉన్నవాడైన ఆయనకు నమస్సులు.
కలాకాష్ఠానిమేషాదికాలజ్ఞానాత్మనే నమః । ధ్యేయాయ విష్ణురూపాయ పరమాక్షరరూపిణే
కాలాన్ని, కల, కాష్ఠ, నిమిష మొదలైన వాటి జ్ఞానరూపుడైన, ధ్యానం చేయదగిన, విష్ణు స్వరూపుడైన, పరమాక్షర స్వరూపుడైన ఆయనకు నమస్సులు.
బిభర్త్తి యః సురగణానాప్యాయ్యేన్దు ఖరశ్మిభిః । సుధామృతేన చ పితౄ స్తస్మై తృప్తాత్మనే నమః
తీవ్రమైన కిరణాలతో దేవతలను, అమృతంతో పితృదేవతలను పోషించేవాడైన, తృప్తి స్వరూపుడైన ఆయనకు నమస్సులు.
హిమామ్బుఘర్మవృష్టీనాం కర్తా హర్తా చ యః ప్రభుః । తస్మై త్రికాలరూపాయ నమః సూర్య్యాయ వేధసే
హిమం, నీరు, వేడి, వర్షాన్ని సృష్టించేవాడు, హరించేవాడు అయిన ప్రభువైన, మూడు కాలాల రూపుడైన, సూర్యునికి నమస్సులు.
యో హన్తి తిమిరాణ్యేకో జగతోఽస్య జగర్త్పాతః । సత్త్వధామధరో దేవో నమస్తస్మై వివస్వతే
ఈ లోకాన్ని మేల్కొలిపే, అంధకారాన్ని తొలగించే, సత్త్వధామాన్ని నిలబెట్టే దేవుడైన వివస్వంతునికి నమస్సులు.
సత్కర్మయోగ్యో న జనో నైవాపః సౌచకారణమ్ । యస్మిన్ననుదితే తస్మై నమో దేవాయ వేధసే
ఆయన ఉదయించని వేళలో, ఎవ్వరూ సత్కర్మలకు యోగ్యులు కారు; నీరు కూడా పవిత్రతకు కారణం కాదు. ఆ సృష్టికర్త దేవునికి నమస్సులు.
స్పృష్టో యదంశుబిర్లోకః క్రియాయోగ్యోఽభిజాయతే । పవిత్రతాకారణాయ తస్మై శుద్ధాత్మనే నమః
ఆయన కిరణాలు లోకాన్ని తాకినప్పుడు, లోకం కార్యాచరణకు యోగ్యమవుతుంది. పవిత్రతకు కారణమైన, శుద్ధాత్ముడైన ఆయనకు నమస్సులు.
నమః సవిత్రే సూర్యాయ భాస్కరాయ వివస్వతే । ఆదిత్యాయాదిబూతాయ దేవాదీనాం నమో నమః
సవిత్రి, సూర్యుడు, భాస్కరుడు, వివస్వంతుడు, ఆదిత్యుడు, దేవతలలో ఆదిగా ఉన్నవాడైన ఆయనకు పునఃపునః నమస్సులు.
హిరణ్మయం రథం యస్య కేతవోఽమృతధాయినః । వహన్తి బువనాలోకిచక్షుషం తం నమామ్యహమ్
అమృతధారలు కలిగిన కిరణాలు లాగే, బంగారు రథాన్ని కలిగి, భువనాలను ప్రకాశింపజేసే కన్నుగా ఉన్న ఆయనకు నేను నమస్కరిస్తున్నాను.
ఇత్యేవమాదిభిస్తేన స్తూయమానః స్తవై రవిః । వాజిరూపధరః ప్రాహ వ్రియతామితి వాచ్ఛితమ్
ఇలా ఆయనను ఈ విధమైన స్తోత్రాలతో స్తుతించినప్పుడు, సూర్యుడు గుర్రం రూపంలో ప్రత్యక్షమై, 'నీకు కావలసినది కోరుకో' అని అన్నాడు.
యాజ్ఞవల్కయస్తదా ప్రాహ ప్రణిపత్య దివాకరమ్ । యజూషి తాని మే దేహి యాని సన్తి న మే గురౌ
అప్పుడు యాజ్ఞవల్క్యుడు సూర్యుణ్ణి నమస్కరించి, 'నా గురువుని వద్ద లేని యజుర్వేద మంత్రాలను నాకు దయచేసి ఇవ్వండి' అని కోరాడు.
ఏవముక్తో దదౌ తస్మై యజూషి భగవాన్ రవిః । అయాతయామసంజ్ఞాని యాని వేత్తి న తదగురుః
అప్పుడు భగవంతుడైన సూర్యుడు, యాజ్ఞవల్క్యుడి గురువు తెలియని, అయాతయామ అనే యజుర్వేద మంత్రాలను అతనికి ఇచ్చాడు.
యజూషి యైరధీతాని తాని విప్రైర్ద్రిజోత్తమ । వాజినస్తే సమాఖ్యాతాః సూర్యాశ్వః సోఽభవద యతః
ఓ బ్రాహ్మణ శ్రేష్ఠా! బ్రాహ్మణులు చదివిన యజుర్వేద మంత్రాలను వాజినుడు బోధించాడు. ఆయన నుంచే సూర్యుని గుర్రాల సంప్రదాయం మొదలైంది.
శాఖాభేదాస్తు తేషాం వై దశ పఞ్చ చ వాజినామ్ । కాణ్వాద్యాస్తు మహాభాగ! యాజ్ఞవల్క్యా-ప్రవర్తితాః
ఓ మహాభాగ! వాజినులకి పదిహేను శాఖలు ఉన్నాయి. యాజ్ఞవల్క్యుడు ప్రవేశపెట్టిన కాణ్వాది శాఖలు ప్రసిద్ధిగా ఉన్నాయి.
సామవేదతరోః శాశా వ్యాసశిష్యః స జైమినిః । క్రమేణ యేన మైత్రేయ! బిభేద శ్వృణు తన్మమ
ఓ మైత్రేయా! వ్యాసుని శిష్యుడైన జైమినీ, సామవేదాన్ని క్రమంగా విభజించాడు. ఇది నా నుండి విను.
సుమన్తుస్తస్య పుత్రోఽభూత్ సుకర్మాస్యాప్యభూత్ సుతః । అధీతవన్తావేకైకాం సంహితాం తౌ మహామునీ
ఆయనకు కుమారుడిగా సుమంతుడు, సుమంతునికి కుమారుడిగా సుకర్మా జన్మించారు. ఆ ఇద్దరు మహర్షులు ఒక్కొక్క సంహితాను చదివారు.
సాహస్త్రం సంహితాభేదం సుకర్మా తత్సుతస్తతః । చకార తఞ్చ తిచ్ఛిష్యౌ జగృహాతే మహామతీ
సుమంతుని కుమారుడు సుకర్మా, ఆ సంహితాను వెయ్యి భాగాలుగా విభజించాడు. ఆ విభాగాలను ఇద్దరు తెలివైన శిష్యులు స్వీకరించారు.
హిరణ్యనాభః కౌశల్యః పౌష్పిఞ్జిశ్వ ద్రిజోత్తమ । ఉదీచ్యసామగాః శిష్యాస్తేబ్యః పఞ్చదశా స్మృతాః
ఓ బ్రాహ్మణ శ్రేష్ఠా! కౌశల్య వంశానికి చెందిన హిరణ్యనాభుడు, పౌష్పింజి అనే శిష్యులు, ఉత్తర ప్రాంత సామగులు వీరి ద్వారా పదిహేను శాఖలుగా ప్రసిద్ధి చెందారు.
హిరణయనాభాత్ తావత్యః సంహితా యైర్ద్రిజోత్తమైః । గృహీతాస్తేఽపి చోచ్యన్తే పణ్డితైః ప్రాచ్యసామగాః
ఓ బ్రాహ్మణ శ్రేష్ఠా! హిరణ్యనాభుని నుండి బ్రాహ్మణులు పొందిన సంహితలను పండితులు ప్రాచ్య సామగులు అని కూడా పిలుస్తారు.
లోకాక్షిః కుథమిశ్చైవ కుసీదిర్లాఙ్గలిస్తథా । పౌష్పిఞ్జిశిష్యాస్తద్భదైః సంహితా బహూలీకృతాః
లోకాక్షి, కుథుమి, కుసీది, లాంగలి—ఈ పౌష్పింజి శిష్యులు ఇతరులతో కలిసి సంహితలను విస్తృతంగా పెంచారు.
హిరణ్యనాభశిష్యశ్చ చతుర్విశంతిసంహితాః । ప్రోవాచ కృతినామాసౌ శిష్యేభ్యః స మహామతిః
హిరణ్యనాభుని శిష్యుడు, ఆ మహామతి, తన శిష్యులకు ఇరవై నాలుగు సంహితలను బోధించాడు. వారు కూడా ప్రతిభావంతులే.
తైశ్వాపి సామవేదోఽసౌ శాఖాభికర్బహులీకృతః । అథర్వణామథో వక్ష్యే సంహితానాం సముజ్వయమ్
వారివల్ల కూడా సామవేదానికి అనేక శాఖలు ఏర్పడ్డాయి. ఇప్పుడు అథర్వవేద సంహితల సంగ్రహాన్ని నేను వివరించబోతున్నాను.
శిష్యమధ్యాపయామాస కబన్ధం సోఽపి తం ద్రిధా । కృతా తు దేవదర్శాయ తథా పథ్యాయ దత్తవాన్
ఆయన తన శిష్యుడైన కబంధుడికి బోధించాడు. కబంధుడు దృఢంగా ఆ జ్ఞానాన్ని దేవదర్శుడు, అలాగే పథ్యునికి అందించాడు.
అథర్వవేదం స మునిః సుమన్తురమితద్యుతిః । దేవదర్శస్య శిష్యాస్తు మౌదగో బ్రహ్మబలిస్తథా । శౌక్యాయనిః పిప్పలాదస్తథాన్యో మునిసత్తమః
ఆ మహర్షి సుమంతుడు అథర్వవేదాన్ని బోధించాడు. దేవదర్శుని శిష్యులు మౌడగుడు, బ్రహ్మబలి, శౌక్యాయని, పిప్పలాదుడు, ఇంకా ఒక గొప్ప ముని.
పథ్యస్యాపి త్రయః శిష్యాః కూతా యైర్ద్రిజ! సంహితాః । తజాజాలిః కుముదాదిశ్వ తృతీయః శౌనకో ద్రిజ
ఓ బ్రాహ్మణా! పథ్యునికి కూడా ముగ్గురు శిష్యులు ఉన్నారు. వారు జాజాలి, కుముదుడు, మూడవవాడు శౌనకుడు. వీరి ద్వారా సంహితలు విభజించబడ్డాయి.
శౌనకస్తు ద్రిధా కృత్వా దదావేకన్తు బభ్రవే । ద్రితీయాం సంహితా ప్రాదాత్ సౌన్ధవాయనసంజ్ఞినే
శౌనకుడు దృఢంగా స్థాపించి, ఒక సంహితను బభ్రవునికి ఇచ్చాడు. రెండవ సంహితను సౌంధవాయనునికి ఇచ్చాడు.
సైన్ధవా మూఞ్జికేశాశ్వ ద్రిధా భిన్నాస్త్రిధా పునః । నక్షత్రకల్పో వేదానాం సంహితానాం తథైవ చ
సైంధవుడు, మూఞ్జికేశుడు ఆ స్థిరమైన సంహితను మళ్లీ మూడు భాగాలుగా విభజించారు. అలాగే నక్షత్రకల్పం, ఇతర వేద సంహితలు కూడా విభజించబడ్డాయి.
చతుర్థః స్యాదాఙ్గిరసః శాన్తికల్పశ్వ పఞ్చమః శ్రేష్ఠాస్త్వథర్వణామేతే సంహితానాం వికల్పకాః
నాల్గవది ఆంగిరసుడు, ఐదవది శాంతికల్పుడు. వీరే అథర్వణ వేద సంహితలలో ముఖ్యులు.