ఊరుః పూరుః శతద్యుమ్నప్రముఖాః సుమహాబలాః । చాక్షుషస్య మనోః పుత్రాః పృథివీపతయోఽభవన్ ॥ ౩,౧.
ఊరు, పూరు, శతద్యుమ్నుడు మొదలైన వారు చాక్షుషమనువు కుమారులు. వీరందరూ భూమిని పాలించిన రాజులు.
వివస్వతః సుతో విప్ర శ్రాద్ధదేవో మహాద్యుతిః । మనుః సంవర్తతే ధీమాన్ సాంప్రతం సప్తమేన్తరే ॥ ౩,౧.
ఓ మునీశ్వరా, ఇప్పుడు ఏడవ మన్వంతరంలో వివస్వతుని కుమారుడైన శ్రాద్ధదేవుడు, మహాతేజస్సుతో మనువుగా ఉన్నాడు.
ఆదిత్యవసురుద్రాద్యా దేవాశ్చాత్ర మహామునే । పురన్దరస్తథైవాత్ర మైత్రేయ త్రిదశేశ్వరః ॥ ౩,౧.
మహర్షీ మైత్రేయా! ఇక్కడ ఆదిత్యులు, వసువులు, రుద్రులు వంటి దేవతలు ఉన్నారు. అలాగే ఇక్కడ త్రిదశాధిపతి అయిన పురందరుడు కూడా ఉన్నాడు.
వశిష్ఠః కాశ్యపోథాత్రిర్జమదగ్నిః సగౌతమః । విశ్వామిత్రభరద్వాజౌ సప్త సప్తర్షయోఽభవన్ ॥ ౩,౧.
వశిష్ఠుడు, కాశ్యపుడు, అత్రి, జమదగ్ని, గౌతముడు, విశ్వామిత్రుడు, భరద్వాజుడు—ఇవ్వరు కలిసి సప్తర్షులు అయ్యారు.
ఇక్ష్వాకుశ్చ నృగశ్చైవ ధృష్టః శర్యాతిరేవ చ । నరిష్యన్తశ్చ విఖ్యాతో నాభాగోరిష్ట ఏవ చ ॥ ౩,౧.
ఇక్ష్వాకుడు, నృగుడు, ధృష్టుడు, శర్యాతి, నరిష్యంతుడు, ప్రసిద్ధుడైన నాభాగుడు, ఇష్టుడు—ఇవీ చెప్పబడ్డారు.
కరూషశ్చ పృషధ్రశ్చ సుమహాంల్లోకవిశ్రుతః । మనోర్వైవస్వతస్యైతే నవ పుత్రాః సుధార్మికాః ॥ ౩,౧.
కరూషుడు, పృషధ్రుడు, లోకాల్లో ప్రసిద్ధుడైన సుమహాన్—ఇవన్నీ వైవస్వత మనువు యొక్క ధర్మపుత్రులు, మొత్తం తొమ్మిది మంది.
విష్ణుశక్తిరనౌపమ్యా సత్త్వోద్రిక్తా స్థితౌ స్థితా । మన్వన్తరేష్వశేషేషు దేవత్వేనాధితిష్ఠతి ॥ ౩,౧.
విష్ణువు యొక్క శక్తి అపూర్వమైనది, శుద్ధతలో పరిపూర్ణమైనది, సృష్టిలో స్థిరంగా ఉంది. ప్రతి మన్వంతరంలో ఆ శక్తి దేవతగా వెలుగుతుంది.
అంశేన తస్యా జజ్ఞేఽసౌ యజ్ఞఃస్వాయంభువేన్తరే । ఆకూత్యాం మానసో దేవ ఉత్పన్నః ప్రథమేన్తరే ॥ ౩,౧.
స్వాయంభువ మన్వంతరంలో ఆ శక్తి భాగంగా యజ్ఞుడు జన్మించాడు. మొదటి మన్వంతరంలో ఆకూతి నుండి మానస దేవుడు పుట్టాడు.
తతః పునః స వై దేవః ప్రాప్తే స్వారోచిషేన్తరే । తుషితాయాం సముత్పన్నో హ్యాజిషస్తుషితైః సహ ॥ ౩,౧.
తర్వాత స్వారోచిష మన్వంతరంలో ఆ దేవుడు తుషితా నుండి తుషితులతో కలిసి ఆజితుడిగా జన్మించాడు.
ఔత్తమప్యన్తరే దేవస్తుషితస్తు పునః స వై । సత్యాయామభవత్సత్యః సత్యైః సహ సురోత్తమైః ॥ ౩,౧.
ఉత్తమ మన్వంతరంలో ఆ దేవుడు మళ్లీ తుషితుడిగా, సత్యా అనే దేవతలో సత్యుడిగా, సత్యులతో కలిసి జన్మించాడు.
తామసస్యాన్తరే చైవ సంప్రాప్తో పునరేవ హి । హర్యాయాం హరిభిః సార్ధ హరిరేవ బభూవ హ ॥ ౩,౧.
తామస మన్వంతరంలో హర్యా నుండి హరి హరులతో కలిసి మళ్లీ జన్మించాడు.
రైవతేప్యన్తరే దేవఃసంభూత్యాం మానసో హరిః । సంభూతో రైవతైః సార్ధ దేవైర్దేవవరో హరిః ॥ ౩,౧.
రైవత మన్వంతరంలో సంభూతి నుండి హరి రైవత దేవతలతో కలిసి, వారిలో శ్రేష్ఠుడిగా జన్మించాడు.
చాక్షుషే చాన్తరే దేవో వైకుణ్ఠః పురుషోత్తమః । వికుణ్ఠాయామసౌ జజ్ఞే వైకుణ్ఠైర్దైవతైః సహ ॥ ౩,౧.
చాక్షుష మన్వంతరంలో వికుంఠా నుండి పరమాత్మ అయిన వికుంఠుడు వికుంఠ దేవతలతో కలిసి జన్మించాడు.
మన్వన్తరేత్ర సంప్రాప్తే తథా వైవస్వతే ద్విజ । వామనః కాశ్యపాద్విష్ణురదిత్యాం సంబభూవ హ ॥ ౩,౧.
వైవస్వత మన్వంతరంలో, ద్విజుడా! ఆదితి, కాశ్యపుల నుండి విష్ణువు వామనరూపంలో అవతరించాడు.
త్రిభిః క్రమైరిమాంల్లోకాఞ్జిత్వా యేన మహాత్మనా । పురన్దరాయ త్రైలోక్యం దత్తం నిహతకణ్టకమ్ ॥ ౩,౧.
ఆ మహాత్ముడు మూడు అడుగులతో ఈ లోకాలను జయించి, అడ్డంకులు తొలగించి, త్రిలోకాన్ని పురందరుడికి ఇచ్చాడు.
ఇత్యేతాస్తనవస్తస్య సప్తమన్వన్తరేషు వై । సప్తస్వేవాభవన్విప్ర యాభిః సంవర్ధితాః ప్రజాః ॥ ౩,౧.
ఈ రూపాలే ఆ యెడాది ఏడు మన్వంతరాల్లో ఆయన ధరించినవి. వీటి ద్వారా ప్రజలు పోషించబడ్డారు, మునీశ్వరా!
యస్మాద్విష్టమిదం విశ్వం యస్య శక్త్యా మహాత్మనః । తస్మాత్స ప్రోచ్యతే విష్ణుర్విశోర్ధాతోః ప్రవేశనాత్ ॥ ౩,౧.
ఈ విశ్వం ఆ మహాత్ముని శక్తితో నిండిపోయినందున, లోకాల్లో ప్రవేశించినవాడని ఆయనను విష్ణువు అని పిలుస్తారు.
సర్వే చ దేవా మనవః సమస్తాః సప్తర్షయో యే మనుసూనవశ్చ । ఇన్ద్రశ్చయోఽయం త్రిదశేశభూతో విష్ణోరశోషాస్తు విభూతయస్తాః ॥ ౩,౧.
అన్ని దేవతలు, మనువులు, సప్తర్షులు, మనువు కుమారులు, త్రిదశాధిపతి అయిన ఇంద్రుడు—ఇవన్నీ విష్ణువు యొక్క అనంతమైన వైభవాలే.
మైత్రేయ ఉవాచ ప్రోక్తాన్యేతాని భవతా సప్త మన్వన్తరాణి వై । భవిష్యాణ్యపి విప్రర్ష మమాఖ్యాతుం త్వమర్హసి ॥ ౩,౨.
మైత్రేయుడు ఇలా అడిగాడు: మీరు ఈ ఏడు మన్వంతరాలను వివరించారు. భవిష్యత్తులో వచ్చే మన్వంతరాల గురించి కూడా చెప్పండి, మహర్షీ!
శ్రీపరాశర ఉవాచ సూర్యస్య పత్నీ సంజ్ఞాభూత్తనయా విశ్వకర్మణః । మనుర్యమో యమీ చైవ తదపత్యాని వై మునే ॥ ౩,౨.
శ్రీ పరాశరుడు ఇలా చెప్పాడు: విశ్వకర్మ కుమార్తె అయిన సంజ్ఞ సూర్యునికి భార్యగా అయ్యింది. మనువు, యముడు, యమీ—ఇవాళ్లంతా ఆమె పిల్లలు, మునీంద్రా!
అసహన్తీ తు సా భర్తుస్తేజశ్ఛాయాం యుయోజ వై । భర్తృశుశ్రూషణేఽరణ్యంస్వయం చ తపసే యయౌ ॥ ౩,౨.
తన భర్త సూర్యుని తేజస్సును భరించలేక, సంజ్ఞ తన నీడను అక్కడ ఉంచి, తానే అరణ్యంలోకి వెళ్లి తపస్సు చేయడం ప్రారంభించింది.
సంజ్ఞేయమిత్యథార్కశ్చ ఛాయాయామాత్మజత్రయమ్ । శనైశ్చరం మనుం చాన్యం తపతీం చాప్యజాజనత్ ॥ ౩,౨.
ఆ సమయంలో సూర్యుడు ఆ నీడను సంజ్ఞగా భావించి, ఆమెతో కలిసి శనైశ్చరుడు, మరొక మను, తపతీ అనే ముగ్గురు పిల్లలను కలిగించాడు.
ఛాయాసంజ్ఞా దదౌ శాపం యమాయ కుపితా యదా । తదాన్యేయమసౌ బుద్ధిరిత్యాసీద్యమసూర్యయోః ॥ ౩,౨.
ఒకసారి ఆ నీడ సంజ్ఞ, కోపంతో యముడికి శాపం ఇచ్చింది. అప్పుడే యముడు, సూర్యుడు ఇద్దరికీ ఆమె నిజమైన తల్లి కాదని, వేరే వ్యక్తి అని తెలిసింది.
తతో వివస్వానాఖ్యాతాం తయైవారణ్యసంస్థితామ్ । సమాధిదృష్ట్యాదదృశే తామశ్వాం తపసి స్థితామ్ ॥ ౩,౨.
ఆ తరువాత వివస్వాన్ ధ్యానం ద్వారా అరణ్యంలో ఉన్న సంజ్ఞను, ఆమె తపస్సు చేస్తూ గుర్రపు రూపంలో ఉన్నదిగా చూశాడు.
వాజిరూపధరః సోథ తస్యాం దేవావథాశ్వినౌ । జనయామాస రేవన్తం రేతసోంతే చ భాస్కరః ॥ ౩,౨.
అప్పుడు సూర్యుడు గుర్రపు రూపం ధరించి, ఆ సంజ్ఞతో కలిసి అశ్వినీ దేవతలను, తన వీర్యాంతంలో రేవంతుడిని కూడా పుట్టించాడు.
ఆనిన్యే చ పునః సంజ్ఞాం స్వస్థానం భగవాన్ రవిః । తేజసః శమనం చాస్య విశ్వకర్మా చకార హ ॥ ౩,౨.
తరువాత సూర్యుడు సంజ్ఞను తిరిగి తన స్థలానికి తీసుకొచ్చాడు. ఆ సమయంలో విశ్వకర్ముడు సూర్యుని తేజస్సును తగ్గించాడు.
భ్రమమారోప్య సూర్యం తు తస్య తేజోనిశాతనమ్ । కృతవానష్టమం భాగం స వ్యశాతయదవ్యయమ్ ॥ ౩,౨.
విశ్వకర్ముడు సూర్యుని ఒక యంత్రంపై పెట్టి, అతని అధిక తేజస్సులో ఎనిమిదవ వంతు భాగాన్ని తొలగించాడు. అయినా మిగిలిన తేజస్సు తగ్గలేదు.
యత్తస్మాద్వైష్ణవం తేజస్శాతితం విశ్వకర్మణా । జాజ్వల్యమానమపతత్తద్భూమౌ మునిసత్తమ ॥ ౩,౨.
మహర్షీ, విశ్వకర్ముడు విష్ణువు తేజస్సులోని భాగాన్ని తొలగించినప్పుడు, అది మంటలతో భూమిపై పడింది.
త్వష్టైవ తేజసా తేన విష్ణోశ్చక్రమకల్పయత్ । త్రిశూలం చైవ శర్వస్య శిబికాం ధనదస్య చ ॥ ౩,౨.
ఆ తేజస్సుతో త్వష్టా విష్ణువు చక్రాన్ని, శివునికి త్రిశూలాన్ని, కుబేరునికి శిబికను, ఇంకా ఇతర దేవాయుధాలను తయారు చేశాడు.
శక్తిం గుహస్య దేవానామన్యేషాం చ యదాయుధమ్ । తత్సర్వం తేజసా తేన విశ్వకర్మా వ్యవర్ధయత్ ॥ ౩,౨.
గుహుని శక్తి ఆయుధాన్ని, ఇతర దేవతల ఆయుధాలన్నిటినీ విశ్వకర్ముడు అదే తేజస్సుతో మరింత శక్తివంతం చేశాడు.