రాజోవాచ భగవన్యత్త్వయా ప్రోక్తం పరమార్థమయం వచః । శ్రుతే తస్మిన్భ్రమన్తీవ మనసో మమ వృత్తయః ॥ ౨,౧౪.
రాజు అన్నాడు: భగవన్! మీరు చెప్పిన పరమార్థమయమైన మాటలు విన్న తర్వాత, నా మనస్సు తడబడుతున్నట్టు అనిపిస్తోంది.
ఏతద్వివేకవిజ్ఞానం యదశేషేషు జన్తుషు । భవతా దర్శితం విప్ర తత్పరం ప్రకృతేర్మహత్ ॥ ౨,౧౪.
ప్రభూ! మీరు అన్ని జీవుల విషయమై చూపిన ఈ వివేక జ్ఞానం, ప్రకృతిలో అత్యుత్తమమైన పరమార్థం.
నాహం వహామి శిబికాం శిబికా న మయి స్థితా । శరీరమన్యదస్మత్తో యేనేయం శిబికా ధృతా ॥ ౨,౧౪.
నేను శిబికను మోస్తున్నాను కాదు, శిబిక నా మీద లేదు. ఈ శరీరం నన్ను వదిలి వేరుగా ఉంది, అదే శిబికను మోస్తోంది.
గుణప్రవృత్త్యా భూతానాం ప్రవృత్తిః కర్మచోదితా । ప్రవర్తన్తే గుణా హ్యేతే కిం మమేతి త్వయోదితమ్ ॥ ౨,౧౪.
ప్రాణుల కర్మలు, గుణాల ప్రభావంతో జరుగుతాయి. ఈ గుణాలే పనిచేస్తున్నాయి — ఇవి నాతో సంబంధం లేదని మీరు చెప్పారు.
ఏతస్మిన్పరమార్థజ్ఞ మమ శ్రోత్రపథం గతే । మనో విహ్వలతామేతి పరమార్థార్థితాం గతమ్ ॥ ౨,౧౪.
ఈ పరమార్థ జ్ఞానం నా చెవిలో పడిన వెంటనే, నా మనస్సు పరమార్థాన్ని కోరుతూ కలవరపడుతోంది.
పూర్వమేవ మహాభాగం కపిలర్షిమహం ద్విజ । ప్రష్టుమభ్యుద్యతో గత్వా శ్రేయః కిం త్వత్ర శంస మే ॥ ౨,౧౪.
ధన్యుడవైన బ్రాహ్మణా! ముందు నేను మహర్షి కపిలుని అడగాలని బయలుదేరాను. ఇక్కడ శ్రేయస్సు ఏమిటో మీరు చెప్పండి.
తదన్తరే చ భవతా యదేతద్వాక్యమీరితమ్ । తేనైవ పరమార్థార్థం త్వయి చేతః ప్రధావతి ॥ ౨,౧౪.
ఇంతలో మీరు చెప్పిన మాటలు కూడా, మునుపటిలాగే నా మనస్సును పరమార్థం వైపు పరుగెత్తించాయి.
కపిలర్షిర్భగవతః సర్వభూతస్య వై ద్విజ । విష్ణోరంశో జగన్మోహనాశాయోర్వీముపాగతః ॥ ౨,౧౪.
బ్రాహ్మణా! కపిల మహర్షి, జగత్తును మాయలో ముంచే కారణమైన విష్ణువు యొక్క భాగంగా, భూమిపై అవతరించారు.
స ఏవ భగవాన్నూనమస్మాకం హితకామ్యయా । ప్రత్యక్షతామత్ర గతో యథైతద్భావతోచ్యతే ॥ ౨,౧౪.
మన శ్రేయస్సు కోసం ఆ పరమాత్మే ఇక్కడ ప్రత్యక్షమయ్యాడు, ఇలాగే చెప్పబడింది.
తన్మహ్యం ప్రణతాయ త్వం యచ్ఛ్రేయః పరమం ద్విజః । తద్వదాఖిల విజ్ఞానజలవీచ్యుదధిర్భవాన్ ॥ ౨,౧౪.
కాబట్టి, నేను మీకు నమస్కరిస్తున్నాను. పరమ శ్రేయస్సు నాకు అనుగ్రహించండి, బ్రాహ్మణా! మీరు సమస్త జ్ఞానపు తరంగాలతో నిండిన సముద్రంలా ఉన్నారు.
బ్రాహ్మణ ఉవాచ భూప పృచ్ఛసి కిం శ్రేయః పరమార్థం ను పృచ్ఛసి । శ్రేయాంస్యపరమార్థాని అశేషాణి చ భూపతే ॥ ౨,౧౪.
బ్రాహ్మణుడు అన్నాడు: రాజా! నువ్వు పరమ శ్రేయస్సు గురించి అడుగుతున్నావా, లేక పరమార్థం గురించి అడుగుతున్నావా? పరమార్థం కాని అన్ని శ్రేయస్సులు కూడా ఉన్నాయి, రాజా.
దేవతారాధనం కృత్వా ధనసమ్పదమిచ్ఛతి । పుత్రానిచ్ఛతి రాజ్యం చ శ్రేయస్తస్యైవ తన్నృప ॥ ౨,౧౪.
దేవతలను పూజించి, ధనం సంపద కోరుతాడు. కుమారులను, రాజ్యాన్ని ఆశిస్తాడు. ఇదే అతనికి శ్రేయస్సు, రాజా.
కర్మ యజ్ఞాత్మకం శ్రేయః ఫలం తత్ప్రాప్తిలక్షణమ్ । శ్రేయః ప్రధానం చ ఫలే తదేవానభిసంహితే ॥ ౨,౧౪.
యజ్ఞరూపమైన కర్మ శ్రేయస్సు. దాని ఫలం పొందడమే లక్ష్యం. ఫలం ఆశించకపోయినా, ప్రధానమైన శ్రేయస్సు ఫలంలోనే ఉంటుంది.
ఆత్మా ధ్యేయః సదా భూప యోగయుక్తైస్తథా పరమ్ । శ్రేయస్తస్యైవ సంయోగః శ్రేయో యః పరమాత్మనః ॥ ౨,౧౪.
రాజా! యోగంతో ఏకమై ఉన్నవారు ఎప్పుడూ ఆత్మను, అలాగే పరమాత్మను ధ్యానించాలి. పరమాత్మతో ఐక్యం కలగడమే పరమ శ్రేయస్సు.
శ్రేయాంస్యేవమనేకాని శతశోయ సహస్రసః । సన్త్యత్ర పరమార్థస్తు న త్వేతే శ్రూయతాం చ మే ॥ ౨,౧౪.
ఈ లోకంలో ఎన్నో గొప్పవిగా కనిపించే విషయాలు ఉన్నాయి. కానీ నిజంగా చూస్తే, వాటిలో ఏదీ పరమార్థం కాదు. ఇప్పుడు నా మాటను శ్రద్ధగా విను.
ధర్మాయ త్యజ్యతే కిన్తు పరమార్థో ధనం యది । వ్యయశ్చ క్రియతే కస్మాత్కామప్రాప్త్యుపలక్షణః ॥ ౨,౧౪.
ధర్మం కోసం ధనం త్యాగం చేస్తే అది పరమార్థం కాదు. అలాగే, ధనం ఖర్చు చేస్తే అది మన కోరికలు తీరడానికి మాత్రమే ఉపయోగపడుతుంది.
పుత్రశ్చేత్పరమార్థః స్యాత్సోఽప్యన్యస్య నరేశ్వర । పరమార్థభూతః సోన్యస్య పరమార్థో హి తత్పితా ॥ ౨,౧౪.
ఒకవేళ కుమారుడు పరమార్థమని భావిస్తే, రాజా! అతడూ ఇంకొకరికి చెందుతాడు. ఎందుకంటే కుమారునికి తండ్రే పరమార్థం, తండ్రికి కుమారుడే పరమార్థం అవుతాడు.
ఏవం న పరమార్థోస్తి జగత్యస్మిఞ్చరాచరే । పరమార్థో హి కార్యాణి కారణానామశేషతః ॥ ౨,౧౪.
ఇలా చూస్తే, ఈ చరాచర జగత్తులో ఎక్కడా పరమార్థం లేదు. ఎందుకంటే పరమార్థమని చెప్పేది ఎప్పుడూ కారణాల వల్ల కలిగే ఫలితమే.
రాజ్యాదిప్రాప్తిరత్రోక్తా పరమార్థతయా యది । పరమార్థా భవన్త్యత్ర న భవన్తి చ వై తతః ॥ ౨,౧౪.
ఈ లోకంలో రాజ్యాధికారం లాంటి వాటిని పరమార్థమని చెప్పినా, అవే పరమార్థంగా మారతాయి. కానీ అదే సమయంలో అవి పరమార్థం కావు కూడా.
ఋగ్యజుఃసామనిష్పాద్యం యజ్ఞకర్మ మతం తవ । పరమార్థభూతం తత్రాపి శ్రూయతాం గదతో మమ ॥ ౨,౧౪.
ఋగ్వేద, యజుర్వేద, సామవేదాలతో చేసే యజ్ఞాన్ని నువ్వు పరమార్థంగా భావిస్తున్నావు. కానీ దాని గురించి కూడా నా మాట విను.
యత్తు నిష్పాద్యతే కార్యం మృదా కారణభూతయా । తత్కారణానుగమనాజ్జ్ఞాయతే నృప మృణ్మయమ్ ॥ ౨,౧౪.
మట్టి ద్వారా ఏ పని జరిగినా, రాజా! అది మట్టితో తయారైనదిగా గుర్తించబడుతుంది. ఎందుకంటే అది మట్టిని అనుసరిస్తుంది.
ఏవం వినాశిభిర్ద్రవ్యైః సమిదాజ్యకుశాదిభిః । నిష్పాద్యతే క్రియా యా తు సా భవిత్రీ వినాశినీ ॥ ౨,౧౪.
అదే విధంగా, సమిధలు, నెయ్యి, దర్భలు లాంటి నశ్వరమైన పదార్థాలతో చేసే కర్మ కూడా నశ్వరమే అవుతుంది.
అనాశో పరమార్థశ్చ ప్రాజ్ఞౌరభ్యుపగమ్యతే । తత్తు నాశి న సన్దేహో నాశిద్రవ్యోపపాదితమ్ ॥ ౨,౧౪.
జ్ఞానులు నశించని దానినే పరమార్థమని అంగీకరిస్తారు. కానీ నశించే పదార్థాలతో ఏర్పడింది ఎప్పటికీ పరమార్థం కాదు.
తదేవాఫలదం కర్మ పరమార్థో మతస్తవ । ముక్తిసాధనభూతత్వాత్పరమార్థో న సాధనమ్ ॥ ౨,౧౪.
ఫలితాన్ని ఇచ్చే కర్మను నువ్వు పరమార్థంగా భావిస్తున్నావు, ఎందుకంటే అది మోక్షానికి మార్గం. కానీ పరమార్థం ఎప్పటికీ సాధనంగా ఉండదు.
ధ్యానం చైవాత్మనో భూపు పరమార్థార్థశబ్దితమ్ । భేదకారి పరేభ్యస్తు పరమార్థో న భేదవాన్ ॥ ౨,౧౪.
ఆత్మను ధ్యానం చేయడాన్ని పరమార్థార్ధ pursuit అని అంటారు, రాజా! కానీ భేదాన్ని కలిగించే వారికి పరమార్థం ఎప్పటికీ విడిపోయినదిగా ఉండదు.
పరమాత్మాత్మనోర్యోగః పరమార్థ ఇతీష్యతే । మిథ్యైతదన్యద్రవ్యం హి నైతి తద్ద్రవ్యతాం యతః ॥ ౨,౧౪.
పరమాత్మ, ఆత్మల కలయికను పరమార్థంగా భావిస్తారు. కానీ వేరే పదార్థం మాత్రం పరమార్థం కాదు, ఎందుకంటే అది ఆ స్వరూపాన్ని పొందదు.
తస్మాచ్ఛ్రేయాంస్యశేషాణి నృవైతాని న సంశయః । పరమార్థస్తు భూపాల సంక్షేపాచ్ఛ్రూయతాం మమ ॥ ౨,౧౪.
కాబట్టి, రాజా! ఇవన్నీ గొప్పవే అనడంలో సందేహం లేదు. కానీ ఇప్పుడు పరమార్థం గురించి సంక్షిప్తంగా నా మాట విను.
ఏకో వ్యాపీ సమః శుద్ధో నిర్గుణః ప్రకృతేః పరః । జన్మవృద్ధ్యాదిరహిత ఆత్మా సర్వగతోవ్యయః ॥ ౨,౧౪.
ఒకే ఆత్మ అన్నింటిలో వ్యాపించి, సమంగా, పవిత్రంగా, గుణరహితంగా, ప్రకృతికి అతీతంగా, జననమూ, వృద్ధి లేని, ఎప్పటికీ నశించని స్వరూపంగా ఉంటుంది.
పరజ్ఞానమయో సద్భిర్నామజాత్యాదిభిర్విభుః । న యోగవాన్న యుక్తోభూన్నైవ పార్థివ యోక్ష్యతే ॥ ౨,౧౪.
అతడు పరజ్ఞానమయుడు, మేధావులు అతడిని పేర్లు, జాతులు వగైరా పేర్లతో పిలుస్తారు. అతడికి యోగం లేదు, ఏదితోనూ కలిసిపోవడం లేదు, రాజా! ఎప్పటికీ కలవడు కూడా.
తస్యాత్మపరదేహేషు సతోప్యేకమయం హి యత్ । విజ్ఞానం పరమార్థోఽసౌ ద్వైతినోఽతథ్యర్శినః ॥ ౨,౧౪.
తనదైన శరీరంలోనూ, ఇతరుల శరీరాల్లోనూ ఉన్నా, ఏకరూపమైన ఆ జ్ఞానం పరమార్థం. ద్వైతంగా చూస్తున్నవారికి అది పరమార్థం కాదు.