భూమౌ పాదయుగస్యాస్థా జహ్ఘ పాదదూయే స్థితే । ఊరూ జఙ్ఘాదూయావస్థౌ తదాధారం తథోదరమ్
భూమిపై రెండు కాళ్లు ఉంచినప్పుడు, పాదాలు, మోకాళ్లు భూమిని తాకుతాయి. మోకాళ్లపై తొడలు ఉంటాయి, వాటి పైన పొట్ట ఉంటుంది. పొట్టే వాటికి ఆధారంగా నిలుస్తుంది.
వక్షః స్థలం తథా బాహూ స్కన్ధౌ చోదరసంస్థితౌ । స్కన్ధాశ్రితేయం శిబికా మమ భారోఽత్ర కికృతః
పొట్ట పైన ఛాతీ, చేతులు, భుజాలు ఉంటాయి. ఈ పల్లకి భుజాల మీద నిలుస్తుంది. అందుకే దాని భారమంతా ఇక్కడే మోసుకుంటారు.
శిబికాయాం స్థితం చేదం వపుస్త్వదుపలక్షితమ్ । తత్ర త్వమహమప్యత్ర ప్రోచ్యతే చేదమన్యథా
ఈ శరీరం పల్లకిలో ఉన్నట్టు నువ్వు చూస్తున్నావు. దీనిని 'నువ్వు' లేదా 'నేను' అని పిలిచినా, అది వేరేలా ఉంటుంది, నిజంగా అది కాదు.
అహం త్వఞ్చ తథాన్యే చ భూతైరుహ్మామ పార్థివ । గుణప్రవాహపతితో భూతవర్గోఽపి యాత్యయమ్
రాజా! నువ్వు, నేను, ఇంకొంతమంది కూడా, అందరం భూతాలతో మోసిపోతున్నాం. గుణాల ప్రవాహంలో పడిపోయిన ఈ జీవ సమూహం కూడా అంతే, చివరికి అంతా పోతుంది.
కర్మవశ్యా గుణాశ్చైతే సత్త్వాద్యా- పృథివీపతే ! అవిద్యాసఞ్చితం కర్మ్మ తజ్వాశేషేషు జన్తుషు
భూమిపతి! సత్త్వాది గుణాలన్నీ కర్మకు లోబడి ఉంటాయి. అజ్ఞానంతో కూడిన కర్మ అన్ని జీవుల్లో కట్టుబడిపోతుంది.
ఆత్మా శుద్ధోఽక్షరః శాన్తో నిర్గుణః ప్రకృతేః పరః । ప్రవృద్ధయపచయౌ నాస్య ఏకస్యాఖిలజన్తుషు
ఆత్మ శుద్ధమైనది, నశించనిది, శాంతమైనది, గుణరహితమైనది, ప్రకృతికి అతీతమైనది. అన్ని జీవుల్లో ఆ ఒక్కదానికి పెరుగుదల లేదా తగ్గుదల ఉండదు.
యదా నోపచయస్తస్య న చైవాపచయే నృప! తదా పీవానసీతీత్థం కయా యుత్తయా త్వయేరితమ్
రాజా! ఆ ఆత్మకు పెరుగుదల లేదు, తగ్గుదల కూడా లేదు. అలాంటప్పుడు 'ఇతడు బలిష్టుడు, ఇతడు బలహీనుడు' అని నువ్వు ఏ ఆధారంతో అన్నావు?
భూ-పాద-జఙ్ఘా-క్ఠ్యూరు-జఠరాదిషు సంస్థితే । శిబికేయం యతా స్కన్ధే తథా భారః సమస్త్వయా
భూమి, పాదాలు, మోకాళ్లు, తొడలు, పొట్ట మొదలైనవి ఎలా ఉంటాయో, అలాగే పల్లకి భుజాలపై మోసినట్టు, నువ్వు కూడా భారం మోస్తున్నావు.
తదాన్యైర్జన్తుభర్భూప ! శిబికోఢా న కేవలమ్ । లై-ద్రుమ-గృహోత్థోఽపి పృథివీసమ్భవోఽపి వా
రాజా! ఈ పల్లకిని నువ్వు ఒక్కడే కాదు, ఇంకొంతమంది కూడా మోస్తున్నారు. ఇది చెక్క, చెట్లు, ఇళ్లు లేదా భూమి నుండీ తయారవుతుంటుంది.
యదా పుసః పృథగ్భావః ప్రాకృతైః కారణౌర్నృప ! సోఢవ్యస్తు తదాయాసః కథం వా నృపతే । మయా
రాజా! మోసేవాడి భేదం సహజ కారణాల వల్ల ఏర్పడితే, ఆ శ్రమను మోయాల్సిందే. మరి ఆ శ్రమ నాకు ఎలా వస్తుంది?
యదూద్రవ్యా శిబికా చేయం తదూద్రవ్యో భూతసంగ్రహః । భవతో మేఽఖిలస్యాస్య మమత్వేనోపబృ హితః
ఈ పల్లకి పదార్థాలతో తయారైంది, జీవ సమూహం కూడా అలాగే పదార్థాలతోనే ఉంది. ఇది నీది, నాది అని అనిపించేది కేవలం మమకారంతోనే.
ఏవముక్త్వాభవన్మైనీ స వహఞ్ఛిబికాం ద్రిజ ! సోఽపి రాజావతీర్య్యోర్వ్యం తత్పాదౌ జగృహే త్వరన్
ఇలా చెప్పి, ఆ జ్ఞాని పల్లకిని మోసుతూనే ఉన్నాడు. రాజు మాత్రం వెంటనే భూమిపైకి దిగి, అతని పాదాలను పట్టుకున్నాడు.
భో భో విసృజ్య శిబికాం ప్రసాదం కురు మే ద్రిజ! కథ్యతాం కో భవానత్ర జాలమరూపధరః స్థితః
ఓ బ్రాహ్మణా! పల్లకిని వదిలి, నాకు దయ చూపించు. నువ్వెవరో, ఇక్కడ ఎవరి రూపంలో నిల్చున్నావో చెప్పు.
యో భవాన్ యన్నిమిత్తం వా యదాగమనకారణ్మ్ । తత్సర్వం కథ్యతాం విదూన్ ! మహ్మ శుశ్రూషవే త్వయా
నువ్వెవరు? ఏ కారణంతో వచ్చారు? ఎందుకు వచ్చారు? ఇవన్నీ చెప్పు, జ్ఞానీ! నేను వినాలని ఆసక్తిగా ఉన్నాను.
శ్రూయతాం కోఽహమిత్యేతదూక్తుం భూప! న శక్యతే । ఉపభోగనిమిత్తఞ్చ సర్వత్ర గమనక్రియా
రాజా! నేను ఎవరో చెప్పడం సాధ్యం కాదు. ప్రతి చోటా అనుభవం కోసం ప్రయాణం జరుగుతుంది.
సుఖదుః ఖోపభోగౌ తు తౌ దేహాద్యు పపాదకౌ । ధర్మాధర్మోద్భవౌ భోక్తు జన్తుర్దేహాదిమృచ్ఛతి
సుఖదుఃఖ అనుభవాలు శరీరం ద్వారా కలుగుతాయి. అవి ధర్మాధర్మాల వల్ల కలుగుతాయి. అనుభవించేందుకు జీవి శరీరాన్ని పొందుతాడు.
సర్వస్యైవ హి బూపాల ! జన్తోః సర్వత్ర కారణమ్ । ధర్మాధర్మౌ యతః కస్మాత్ కారణాం పృచ్ఛయతే త్వయా
భూమిని పాలించే రాజా! ప్రతి జీవికి ధర్మాధర్మాలే అన్ని విషయాలకు కారణం. మరి నువ్వు కారణం గురించి ఎందుకు అడుగుతున్నావు?
ధర్మాధమాం న సన్దేహః సర్వకార్య్యేషు కారణమ్ । ఉపభోగనిమిత్తఞ్చ దేహాద్ద హాన్తరాగమః
ధర్మాధర్మాలే అన్ని కార్యాలకు కారణమని సందేహం లేదు. అనుభవం కోసం శరీరాన్ని పొందుతారు, తరువాత దాన్ని వదిలిపెడతారు.
యత్త్వైతద భవతా ప్రోక్త కోఽహమిత్యేతదాత్మనః । వక్తు న శక్యతే శ్రోతు తన్మమేచ్ఛా ప్రవర్త్తతే
మీరు అడిగిన 'నేను ఎవరు?' అనే ప్రశ్నకు, ఆత్మ గురించి చెప్పడం గానీ, వినడం గానీ సాధ్యం కాదు. అయినా, దీని గురించి తెలుసుకోవాలనే కోరిక నాలో కలుగుతోంది.
యోఽస్తి సోఽహమితి బ్రహ్మన్! కథం వక్తుం న శక్యతే । ఆత్మన్యేష న దోషాయ శబ్దోఽహమితి యో ద్రిజ
ఓ బ్రాహ్మణా! ఎవరో ఉన్నారంటే, 'నేనే వాడు' అని చెప్పడంలో తప్పేమీ లేదు. ఆత్మ విషయంలో 'నేను' అనే మాట తప్పు కాదు, ఓ ద్విజుడా!
శబ్దోఽహమితి దోషాయ ఆత్మన్యేష తథైవ తత్ । అనాత్మన్యాత్మవిజ్ఞానం శబ్దో వా భ్రాన్తిలక్షణాః
'నేను' అనే మాటను ఆత్మకు అన్వయించడంలో తప్పు ఉంది. అలాగే, ఆత్మను కాని దానిలో ఆత్మను తెలుసుకున్నట్టు భావించడమూ, లేదా ఆ మాటను ఉపయోగించడమూ మాయకు సూచనలే.
జిహ్వా బ్రవీత్యహమితి దన్తోష్ఠౌ తాలుక నృప! ఏతే నాహం యతః సర్వే వాఙూనిష్పాదనహేతవః
ఓ రాజా! నాలుక 'నేను' అంటుంది, పళ్ళు, పెదాలు, తాలువు కూడా అంటాయి. కానీ వీటిలో ఏదీ నిజంగా 'నేను' కాదు. ఇవన్నీ మాటలు పలికే కారణాలే తప్ప, నేను కాను.
కింహేతుభిర్వదత్యేషా వాగేవాహమితి స్వయమ్ । తథాపి వాగ్ నాహమేతద్ వక్తు మిత్థం న యుజ్యతే
మాటే తాను 'నేను' అని ఎందుకు అంటుంది? అయినా, మాటే నేను కాదు. అందువల్ల అలా చెప్పడం సరైంది కాదు.
పిణ్డః పృథగ్ యతః పుసః శిరః పాణ్యాదిలక్షణాః । తతోఽహమితి కుత్రైతాం సంజ్ఞాం రాజన్! కరోమ్యహమ్
శిరస్సు, చేతులు మొదలైన భాగాలతో శరీరం వేరువేరు భాగాల సమాహారం. ఓ రాజా! వీటిలో ఏదైనా ఒక్కదానికి 'నేను' అనే పేరు ఎలా పెట్టగలను?
యద్యన్యోఽస్తి పరః కోఽపి మత్తః పార్థివసత్తమ ! తదైషోఽహమయఞ్చాన్యో వక్తుమేవమపీష్యతే
ఓ రాజులలో శ్రేష్ఠుడా! నన్ను విడిచి ఇంకెవరైనా ఉంటే, అప్పుడు 'నేను వాడిని, వాడు వేరే వాడు' అని చెప్పడం సరిగానే ఉంటుంది.
యదా సమస్తదేహేషు పుమానేకో వ్యవస్థితః । తదా హి కో భవాన్ కోఽహమిత్యేతద్ విఫలం వచః
ఒకే వ్యక్తి అన్ని శరీరాలలో స్థిరంగా ఉన్నప్పుడు, 'మీరు ఎవరు?' 'నేను ఎవరు?' అనే మాటలు అర్థంలేనివే అవుతాయి.
త్వం రాజా శిబికా చేయమిమే వాహాః పురః సరాః । అయఞ్చ భవతో లోకో న సదేతన్నృపోచ్యతే
మీరు రాజు, ఇది పల్లకి, వీరు మోయువారు, ఇది ముందున్న దారి. ఈ లోకం మీదే, ఓ రాజా! కానీ ఇవన్నీ నిజంగా వాస్తవం కావు.
వృక్షదూ దారు తతశ్చైయం శిబికా త్వదధిష్ఠితా । కిం వృక్షసంజ్ఞా వాస్యాః స్యాద్దారుసంజ్ఞాథవా నృప
పల్లకి చెట్టు నుండి తీసిన దారుతో తయారైంది, ఓ రాజా! మరి దీనికి చెట్టు అని పిలవాలా, లేక దారు అని పిలవాలా?
వృక్షారూఢో మహారాజో నాయం వదతి తే జనః । న చ దారుణి సర్వస్త్వాం బ్రవీతి శిబికాగతమ్
పెద్ద రాజు చెట్టుపై కూర్చున్నాడు అని ఎవరూ చెప్పరు. అలాగే, మీరు పల్లకిలో కూర్చున్నప్పుడు, దారులో ఉన్నారని కూడా ఎవరూ అంటారు కాదు.
శిబికా దారుసఙ్గాతో రచనాస్థితిసంస్థితః । ఆన్వష్యతాం నృపశ్వేష్ఠ! తద్భదే శిబికా త్వయా
పల్లకి అనేది దారును కలిపి, నిర్మించి, అమర్చినదే. ఓ రాజులలో శ్రేష్ఠుడా! దీన్ని బాగా పరిశీలించండి. అప్పుడు, పల్లకి మీతో ఉందని తెలుస్తుంది.