గృహీతో విష్టినా విప్రః సర్వజ్ఞానైకభాజనమ్ । జాతిస్మణేఽసౌ పాపస్య క్షయకామ ఉవాహ తామ్
అన్ని జ్ఞానాలకు పూర్ణుడైన, గత జన్మలను గుర్తు చేసుకోగల బ్రాహ్మణుడు, పాపం తొలగిపోవాలని ఆశిస్తూ, బలవంతపు పనికి పట్టుబడి, ఆ శివికను మోయడం మొదలుపెట్టాడు.
యయౌ జड़గతిః సోఽథ యుగమాత్రవలోకనః । కుర్వన్ మతిమతాం శ్రేష్ఠస్తదన్యే త్వరితం యయుః
అతడు వృద్ధుడిలా నడుచుకుంటూ, క్షణక్షణం మాత్రమే చూసేవాడు. కానీ మిగతావారు త్వరగా ముందుకు సాగిపోయారు.
విలోక్య నృపతిః సోఽథ విషమాం శిబికాగతిమ్ । కిమేతదిత్యాహ సమం గమ్యతాం శిబికావహాః
రాజు, శివిక సరిగా కదలకపోవడాన్ని గమనించి, 'ఇది ఏమిటి? శివికను సమంగా మోయండి!' అని మోయువారిని ఆదేశించాడు.
పునస్తథైవ శిబికాం విలోక్య విషమాం హి సః । నృపః కిమేతదిత్యాహ భవద భిర్గమ్యతేఽన్యథా
మళ్లీ శివిక సరిగా కదలకపోవడాన్ని చూసి, రాజు 'ఇది ఏమిటి? మీరు శివికను సరిగ్గా మోయడం లేదు ఎందుకు?' అని అడిగాడు.
భూపతేర్వదతస్తస్య శ్రుత్వేత్థం బహుశో వచః । శిబికావాహకాః ప్రోచురయం యాతీత్యసత్వరమ్
రాజు ఇలా పదే పదే అడుగుతుండగా, శివిక మోయువారు, 'ఇతడు నెమ్మదిగా నడుస్తున్నాడు' అని సమాధానం ఇచ్చారు.
కిం శ్రాన్తోఽస్యల్పమద్వానం త్వయోఢా శిహికా మమ । కిమాయాససహో న త్వం పీనానసి నిరీక్ష్యసే
'నా శివికను కొంతదూరం మాత్రమే మోయడంలోనే నీకు అలసట వచ్చిందా? లేక నీవు బలంగా కనిపించినా, శ్రమను భరించలేవా?' అని అడిగాడు.
నాహం పీవాన్న చైవోఢా శిబికా భవతో మయా । న శ్రాన్తోఽస్మి న చాయాసః సోఞవ్యోఽస్తి మహీపతే
'నేను బలవంతుడిని కాదు, మీ శివికను మోయడాన్ని నేను చేయడం లేదు. నాకు అలసట లేదు, రాజా! నాకు ఎలాంటి శ్రమ కూడా లేదు.'
ప్రత్యక్షం దృశ్యసే పీవానద్యాంపి శిబికా త్వయి । శ్రమశ్వ భారోదూహనే భవత్యేవ హి దేహినామ్
'నీవు బలంగా కనిపిస్తున్నావు, శివిక కూడా నీపై ఉంది. శరీరంతో ఉన్నవారికి భారం మోయడంలో అలసట రావడం సహజమే.'
ప్రత్యక్ష భవతా భూప ! యదూ దృష్ట మమ తదూద । బలవానబలశ్చేతి వాచ్యం పశ్వాదూ విశేషణమ్
'రాజా! నాలో నీవు ప్రత్యక్షంగా చూస్తున్న బలమో, బలహీనతో, ఇవన్నీ పశువులకు సంబంధించిన లక్షణాలు మాత్రమే; ఆత్మకు కాదు.'
త్వయోढ़ా శిబికా చేతి త్వయ్యద్యాపి చ సంస్థితా । మిథ్యైతదత్ర తు భవాఞ్ఛృణోతు వచనం మమ
'ఈ శివిక నీదని, నీపై ఉంచబడిందని అనుకున్నా కూడా, అది తప్పు. ఈ విషయాన్ని నా మాటలు విను.'
భూమౌ పాదయుగస్యాస్థా జహ్ఘ పాదదూయే స్థితే । ఊరూ జఙ్ఘాదూయావస్థౌ తదాధారం తథోదరమ్
భూమిపై రెండు కాళ్లు ఉంచినప్పుడు, పాదాలు, మోకాళ్లు భూమిని తాకుతాయి. మోకాళ్లపై తొడలు ఉంటాయి, వాటి పైన పొట్ట ఉంటుంది. పొట్టే వాటికి ఆధారంగా నిలుస్తుంది.
వక్షః స్థలం తథా బాహూ స్కన్ధౌ చోదరసంస్థితౌ । స్కన్ధాశ్రితేయం శిబికా మమ భారోఽత్ర కికృతః
పొట్ట పైన ఛాతీ, చేతులు, భుజాలు ఉంటాయి. ఈ పల్లకి భుజాల మీద నిలుస్తుంది. అందుకే దాని భారమంతా ఇక్కడే మోసుకుంటారు.
శిబికాయాం స్థితం చేదం వపుస్త్వదుపలక్షితమ్ । తత్ర త్వమహమప్యత్ర ప్రోచ్యతే చేదమన్యథా
ఈ శరీరం పల్లకిలో ఉన్నట్టు నువ్వు చూస్తున్నావు. దీనిని 'నువ్వు' లేదా 'నేను' అని పిలిచినా, అది వేరేలా ఉంటుంది, నిజంగా అది కాదు.
అహం త్వఞ్చ తథాన్యే చ భూతైరుహ్మామ పార్థివ । గుణప్రవాహపతితో భూతవర్గోఽపి యాత్యయమ్
రాజా! నువ్వు, నేను, ఇంకొంతమంది కూడా, అందరం భూతాలతో మోసిపోతున్నాం. గుణాల ప్రవాహంలో పడిపోయిన ఈ జీవ సమూహం కూడా అంతే, చివరికి అంతా పోతుంది.
కర్మవశ్యా గుణాశ్చైతే సత్త్వాద్యా- పృథివీపతే ! అవిద్యాసఞ్చితం కర్మ్మ తజ్వాశేషేషు జన్తుషు
భూమిపతి! సత్త్వాది గుణాలన్నీ కర్మకు లోబడి ఉంటాయి. అజ్ఞానంతో కూడిన కర్మ అన్ని జీవుల్లో కట్టుబడిపోతుంది.
ఆత్మా శుద్ధోఽక్షరః శాన్తో నిర్గుణః ప్రకృతేః పరః । ప్రవృద్ధయపచయౌ నాస్య ఏకస్యాఖిలజన్తుషు
ఆత్మ శుద్ధమైనది, నశించనిది, శాంతమైనది, గుణరహితమైనది, ప్రకృతికి అతీతమైనది. అన్ని జీవుల్లో ఆ ఒక్కదానికి పెరుగుదల లేదా తగ్గుదల ఉండదు.
యదా నోపచయస్తస్య న చైవాపచయే నృప! తదా పీవానసీతీత్థం కయా యుత్తయా త్వయేరితమ్
రాజా! ఆ ఆత్మకు పెరుగుదల లేదు, తగ్గుదల కూడా లేదు. అలాంటప్పుడు 'ఇతడు బలిష్టుడు, ఇతడు బలహీనుడు' అని నువ్వు ఏ ఆధారంతో అన్నావు?
భూ-పాద-జఙ్ఘా-క్ఠ్యూరు-జఠరాదిషు సంస్థితే । శిబికేయం యతా స్కన్ధే తథా భారః సమస్త్వయా
భూమి, పాదాలు, మోకాళ్లు, తొడలు, పొట్ట మొదలైనవి ఎలా ఉంటాయో, అలాగే పల్లకి భుజాలపై మోసినట్టు, నువ్వు కూడా భారం మోస్తున్నావు.
తదాన్యైర్జన్తుభర్భూప ! శిబికోఢా న కేవలమ్ । లై-ద్రుమ-గృహోత్థోఽపి పృథివీసమ్భవోఽపి వా
రాజా! ఈ పల్లకిని నువ్వు ఒక్కడే కాదు, ఇంకొంతమంది కూడా మోస్తున్నారు. ఇది చెక్క, చెట్లు, ఇళ్లు లేదా భూమి నుండీ తయారవుతుంటుంది.
యదా పుసః పృథగ్భావః ప్రాకృతైః కారణౌర్నృప ! సోఢవ్యస్తు తదాయాసః కథం వా నృపతే । మయా
రాజా! మోసేవాడి భేదం సహజ కారణాల వల్ల ఏర్పడితే, ఆ శ్రమను మోయాల్సిందే. మరి ఆ శ్రమ నాకు ఎలా వస్తుంది?
యదూద్రవ్యా శిబికా చేయం తదూద్రవ్యో భూతసంగ్రహః । భవతో మేఽఖిలస్యాస్య మమత్వేనోపబృ హితః
ఈ పల్లకి పదార్థాలతో తయారైంది, జీవ సమూహం కూడా అలాగే పదార్థాలతోనే ఉంది. ఇది నీది, నాది అని అనిపించేది కేవలం మమకారంతోనే.
ఏవముక్త్వాభవన్మైనీ స వహఞ్ఛిబికాం ద్రిజ ! సోఽపి రాజావతీర్య్యోర్వ్యం తత్పాదౌ జగృహే త్వరన్
ఇలా చెప్పి, ఆ జ్ఞాని పల్లకిని మోసుతూనే ఉన్నాడు. రాజు మాత్రం వెంటనే భూమిపైకి దిగి, అతని పాదాలను పట్టుకున్నాడు.
భో భో విసృజ్య శిబికాం ప్రసాదం కురు మే ద్రిజ! కథ్యతాం కో భవానత్ర జాలమరూపధరః స్థితః
ఓ బ్రాహ్మణా! పల్లకిని వదిలి, నాకు దయ చూపించు. నువ్వెవరో, ఇక్కడ ఎవరి రూపంలో నిల్చున్నావో చెప్పు.
యో భవాన్ యన్నిమిత్తం వా యదాగమనకారణ్మ్ । తత్సర్వం కథ్యతాం విదూన్ ! మహ్మ శుశ్రూషవే త్వయా
నువ్వెవరు? ఏ కారణంతో వచ్చారు? ఎందుకు వచ్చారు? ఇవన్నీ చెప్పు, జ్ఞానీ! నేను వినాలని ఆసక్తిగా ఉన్నాను.
శ్రూయతాం కోఽహమిత్యేతదూక్తుం భూప! న శక్యతే । ఉపభోగనిమిత్తఞ్చ సర్వత్ర గమనక్రియా
రాజా! నేను ఎవరో చెప్పడం సాధ్యం కాదు. ప్రతి చోటా అనుభవం కోసం ప్రయాణం జరుగుతుంది.
సుఖదుః ఖోపభోగౌ తు తౌ దేహాద్యు పపాదకౌ । ధర్మాధర్మోద్భవౌ భోక్తు జన్తుర్దేహాదిమృచ్ఛతి
సుఖదుఃఖ అనుభవాలు శరీరం ద్వారా కలుగుతాయి. అవి ధర్మాధర్మాల వల్ల కలుగుతాయి. అనుభవించేందుకు జీవి శరీరాన్ని పొందుతాడు.
సర్వస్యైవ హి బూపాల ! జన్తోః సర్వత్ర కారణమ్ । ధర్మాధర్మౌ యతః కస్మాత్ కారణాం పృచ్ఛయతే త్వయా
భూమిని పాలించే రాజా! ప్రతి జీవికి ధర్మాధర్మాలే అన్ని విషయాలకు కారణం. మరి నువ్వు కారణం గురించి ఎందుకు అడుగుతున్నావు?
ధర్మాధమాం న సన్దేహః సర్వకార్య్యేషు కారణమ్ । ఉపభోగనిమిత్తఞ్చ దేహాద్ద హాన్తరాగమః
ధర్మాధర్మాలే అన్ని కార్యాలకు కారణమని సందేహం లేదు. అనుభవం కోసం శరీరాన్ని పొందుతారు, తరువాత దాన్ని వదిలిపెడతారు.
యత్త్వైతద భవతా ప్రోక్త కోఽహమిత్యేతదాత్మనః । వక్తు న శక్యతే శ్రోతు తన్మమేచ్ఛా ప్రవర్త్తతే
మీరు అడిగిన 'నేను ఎవరు?' అనే ప్రశ్నకు, ఆత్మ గురించి చెప్పడం గానీ, వినడం గానీ సాధ్యం కాదు. అయినా, దీని గురించి తెలుసుకోవాలనే కోరిక నాలో కలుగుతోంది.
యోఽస్తి సోఽహమితి బ్రహ్మన్! కథం వక్తుం న శక్యతే । ఆత్మన్యేష న దోషాయ శబ్దోఽహమితి యో ద్రిజ
ఓ బ్రాహ్మణా! ఎవరో ఉన్నారంటే, 'నేనే వాడు' అని చెప్పడంలో తప్పేమీ లేదు. ఆత్మ విషయంలో 'నేను' అనే మాట తప్పు కాదు, ఓ ద్విజుడా!