పితర్యుపరతే సోఽథ భ్రాతృ-భ్రాతృవ్య-బాన్ధవైః । కారితః క్షేత్రకర్మాది కదన్నాహారపోషితః
తండ్రి మరణించిన తర్వాత, అన్నదమ్ములు, బంధువులు అతడిని పొలాల్లో పనులు చేయించేవారు. అతడు కష్టం తిని, మోటా అన్నం తిని జీవించేవాడు.
స తూక్షపీనావయవో జద़కారీ చ కర్మణి । సర్వలోకోపకరణాం బభూవాహారవేతనః
అతని అవయవాలు బలహీనంగా ఉండి, పనిలో జడుడిలా కనిపించినా, అందరికీ ఉపయోగపడే పనులు చేసేవాడు. భోజనం మాత్రమే జీతంగా స్వీకరించేవాడు.
[తం తాదృశమసంస్కారం విప్రాకృవిచేష్టితమ్ । క్షత్తా పృషతరాజస్య కాల్యై పశుమకల్పయత్
అతని ఆ స్థితిలో, సంస్కారం లేకుండా, బ్రాహ్మణులకు తగినట్లుగా ప్రవర్తించకపోవడాన్ని చూసిన రాజు సేవకుడు, రాజు ఆజ్ఞతో అతన్ని కాళీదేవికి బలి ఇచ్చే పశువుగా సిద్ధం చేశాడు.
రాత్రౌ తం సమలఙకృత్య వైశసస్య విధానతః । అధిష్ఠితం మహాకాలీ జ్ఞాత్వా యోగేశ్వరం తథా
రాత్రి సమయంలో, బలిపద్ధతిని అనుసరించి అతన్ని అలంకరించి, యోగేశ్వరుడు అక్కడ ఉన్నాడని తెలుసుకున్న మహాకాళీ దేవి అక్కడ ప్రత్యక్షమయ్యింది.
తతః ఖడ గం సమాదాయ నిశితం నిశి సా తథా । క్షత్తార క్రూరకర్మాణమచ్ఛినత్ కణ్ఠమూలతః । స్వపార్షదయుతా దేవీ పపౌ రుధిరముల్వణమ్
అప్పుడా రాత్రి, ఆమె పదునైన ఖడ్గాన్ని తీసుకుని, తన అనుచరులతో కలిసి, ఆ సేవకుడి మెడను క్రూరంగా నరికి, అతని రక్తాన్ని తృప్తిగా పానమైంది.
తతః సౌవీరరాజస్య ప్రయాతస్య మహాత్మనః । విష్టికర్తాథ మన్యేత విష్టియోగ్యోఽయమిత్యపి
తర్వాత, సౌవీర రాజు, మహాత్ముడు ప్రయాణానికి సిద్ధమయ్యాక, బలవంతపు పనుల నిర్వాహకుడు, 'ఇతడు పనికి అనువైనవాడు' అని భావించాడు.
తం తాదృశం మహాత్మానం భస్మచ్ఛన్నమివానలమ్ ।]* *[ ఏతదాకారబన్ధనీదూయాన్తర్గతబాగః సర్వత్ర పుస్తకే న దృశ్యతే । శ్రీధరేణాప్యస్య వ్యాఖ్యా న కృతా, అతః సర్వసమ్మతి శూన్యత్వాదయం బాగో బన్ధనీదూయగర్మై స్థాపితః ।] తం తాదృశమసంస్కారం విప్రాకృతివిచేష్టితమ్ । క్షత్తా సౌవీరరాజస్య విష్టియోగ్యమమన్యత
ఆ మహాత్ముడు, బూడిదతో కప్పబడిన అగ్నిలా ఉండగా, సంస్కారం లేకుండా, బ్రాహ్మణులకు తగినట్లు ప్రవర్తించకపోవడాన్ని చూసి, సౌవీర రాజు సేవకుడు అతన్ని బలవంతపు పనికి అనువైనవాడిగా భావించాడు.
స రాజా శివికారూఢో గన్తూం కృతమతిర్ద్రిజ ! బభూవేక్షుమతీతీరే కపిలర్షేర్వరాశ్రమమ్
ఆ రాజు, శివికపై కూర్చొని, ఇక్షుమతీ నది ఒడ్డున ఉన్న కపిల మహర్షి ఆశ్రమానికి వెళ్లాలని సంకల్పించి, అక్కడికి బయలుదేరాడు.
శ్రేయః కిమత్ర సంసారే దుః ఖప్రాయే నృణామితి । ప్రష్టుం తం మోక్షధర్మజ్ఞ కపిలాఖ్యం మహామునిమ్
ఈ లోకంలో మనుషులకు బాధలు ఎక్కువగా ఉండగా, శ్రేయస్సు ఏమిటో తెలుసుకోవాలని, మోక్ష ధర్మాన్ని తెలిసిన కపిల మహర్షిని అడగాలని రాజు కోరుకున్నాడు.
ఉవాహ శివికాం తస్య క్షత్తుర్వచనచోదితః । నృణాం విష్టిగృహీతానామన్యేషాం సోఽపి మధ్యగః
బలవంతపు పనుల నిర్వాహకుడు చెప్పిన మాటలకు అనుగుణంగా, అతడు ఇతర బలవంతపు పనివారితో కలిసి రాజు శివికను మోయడం ప్రారంభించాడు.
గృహీతో విష్టినా విప్రః సర్వజ్ఞానైకభాజనమ్ । జాతిస్మణేఽసౌ పాపస్య క్షయకామ ఉవాహ తామ్
అన్ని జ్ఞానాలకు పూర్ణుడైన, గత జన్మలను గుర్తు చేసుకోగల బ్రాహ్మణుడు, పాపం తొలగిపోవాలని ఆశిస్తూ, బలవంతపు పనికి పట్టుబడి, ఆ శివికను మోయడం మొదలుపెట్టాడు.
యయౌ జड़గతిః సోఽథ యుగమాత్రవలోకనః । కుర్వన్ మతిమతాం శ్రేష్ఠస్తదన్యే త్వరితం యయుః
అతడు వృద్ధుడిలా నడుచుకుంటూ, క్షణక్షణం మాత్రమే చూసేవాడు. కానీ మిగతావారు త్వరగా ముందుకు సాగిపోయారు.
విలోక్య నృపతిః సోఽథ విషమాం శిబికాగతిమ్ । కిమేతదిత్యాహ సమం గమ్యతాం శిబికావహాః
రాజు, శివిక సరిగా కదలకపోవడాన్ని గమనించి, 'ఇది ఏమిటి? శివికను సమంగా మోయండి!' అని మోయువారిని ఆదేశించాడు.
పునస్తథైవ శిబికాం విలోక్య విషమాం హి సః । నృపః కిమేతదిత్యాహ భవద భిర్గమ్యతేఽన్యథా
మళ్లీ శివిక సరిగా కదలకపోవడాన్ని చూసి, రాజు 'ఇది ఏమిటి? మీరు శివికను సరిగ్గా మోయడం లేదు ఎందుకు?' అని అడిగాడు.
భూపతేర్వదతస్తస్య శ్రుత్వేత్థం బహుశో వచః । శిబికావాహకాః ప్రోచురయం యాతీత్యసత్వరమ్
రాజు ఇలా పదే పదే అడుగుతుండగా, శివిక మోయువారు, 'ఇతడు నెమ్మదిగా నడుస్తున్నాడు' అని సమాధానం ఇచ్చారు.
కిం శ్రాన్తోఽస్యల్పమద్వానం త్వయోఢా శిహికా మమ । కిమాయాససహో న త్వం పీనానసి నిరీక్ష్యసే
'నా శివికను కొంతదూరం మాత్రమే మోయడంలోనే నీకు అలసట వచ్చిందా? లేక నీవు బలంగా కనిపించినా, శ్రమను భరించలేవా?' అని అడిగాడు.
నాహం పీవాన్న చైవోఢా శిబికా భవతో మయా । న శ్రాన్తోఽస్మి న చాయాసః సోఞవ్యోఽస్తి మహీపతే
'నేను బలవంతుడిని కాదు, మీ శివికను మోయడాన్ని నేను చేయడం లేదు. నాకు అలసట లేదు, రాజా! నాకు ఎలాంటి శ్రమ కూడా లేదు.'
ప్రత్యక్షం దృశ్యసే పీవానద్యాంపి శిబికా త్వయి । శ్రమశ్వ భారోదూహనే భవత్యేవ హి దేహినామ్
'నీవు బలంగా కనిపిస్తున్నావు, శివిక కూడా నీపై ఉంది. శరీరంతో ఉన్నవారికి భారం మోయడంలో అలసట రావడం సహజమే.'
ప్రత్యక్ష భవతా భూప ! యదూ దృష్ట మమ తదూద । బలవానబలశ్చేతి వాచ్యం పశ్వాదూ విశేషణమ్
'రాజా! నాలో నీవు ప్రత్యక్షంగా చూస్తున్న బలమో, బలహీనతో, ఇవన్నీ పశువులకు సంబంధించిన లక్షణాలు మాత్రమే; ఆత్మకు కాదు.'
త్వయోढ़ా శిబికా చేతి త్వయ్యద్యాపి చ సంస్థితా । మిథ్యైతదత్ర తు భవాఞ్ఛృణోతు వచనం మమ
'ఈ శివిక నీదని, నీపై ఉంచబడిందని అనుకున్నా కూడా, అది తప్పు. ఈ విషయాన్ని నా మాటలు విను.'
భూమౌ పాదయుగస్యాస్థా జహ్ఘ పాదదూయే స్థితే । ఊరూ జఙ్ఘాదూయావస్థౌ తదాధారం తథోదరమ్
భూమిపై రెండు కాళ్లు ఉంచినప్పుడు, పాదాలు, మోకాళ్లు భూమిని తాకుతాయి. మోకాళ్లపై తొడలు ఉంటాయి, వాటి పైన పొట్ట ఉంటుంది. పొట్టే వాటికి ఆధారంగా నిలుస్తుంది.
వక్షః స్థలం తథా బాహూ స్కన్ధౌ చోదరసంస్థితౌ । స్కన్ధాశ్రితేయం శిబికా మమ భారోఽత్ర కికృతః
పొట్ట పైన ఛాతీ, చేతులు, భుజాలు ఉంటాయి. ఈ పల్లకి భుజాల మీద నిలుస్తుంది. అందుకే దాని భారమంతా ఇక్కడే మోసుకుంటారు.
శిబికాయాం స్థితం చేదం వపుస్త్వదుపలక్షితమ్ । తత్ర త్వమహమప్యత్ర ప్రోచ్యతే చేదమన్యథా
ఈ శరీరం పల్లకిలో ఉన్నట్టు నువ్వు చూస్తున్నావు. దీనిని 'నువ్వు' లేదా 'నేను' అని పిలిచినా, అది వేరేలా ఉంటుంది, నిజంగా అది కాదు.
అహం త్వఞ్చ తథాన్యే చ భూతైరుహ్మామ పార్థివ । గుణప్రవాహపతితో భూతవర్గోఽపి యాత్యయమ్
రాజా! నువ్వు, నేను, ఇంకొంతమంది కూడా, అందరం భూతాలతో మోసిపోతున్నాం. గుణాల ప్రవాహంలో పడిపోయిన ఈ జీవ సమూహం కూడా అంతే, చివరికి అంతా పోతుంది.
కర్మవశ్యా గుణాశ్చైతే సత్త్వాద్యా- పృథివీపతే ! అవిద్యాసఞ్చితం కర్మ్మ తజ్వాశేషేషు జన్తుషు
భూమిపతి! సత్త్వాది గుణాలన్నీ కర్మకు లోబడి ఉంటాయి. అజ్ఞానంతో కూడిన కర్మ అన్ని జీవుల్లో కట్టుబడిపోతుంది.
ఆత్మా శుద్ధోఽక్షరః శాన్తో నిర్గుణః ప్రకృతేః పరః । ప్రవృద్ధయపచయౌ నాస్య ఏకస్యాఖిలజన్తుషు
ఆత్మ శుద్ధమైనది, నశించనిది, శాంతమైనది, గుణరహితమైనది, ప్రకృతికి అతీతమైనది. అన్ని జీవుల్లో ఆ ఒక్కదానికి పెరుగుదల లేదా తగ్గుదల ఉండదు.
యదా నోపచయస్తస్య న చైవాపచయే నృప! తదా పీవానసీతీత్థం కయా యుత్తయా త్వయేరితమ్
రాజా! ఆ ఆత్మకు పెరుగుదల లేదు, తగ్గుదల కూడా లేదు. అలాంటప్పుడు 'ఇతడు బలిష్టుడు, ఇతడు బలహీనుడు' అని నువ్వు ఏ ఆధారంతో అన్నావు?
భూ-పాద-జఙ్ఘా-క్ఠ్యూరు-జఠరాదిషు సంస్థితే । శిబికేయం యతా స్కన్ధే తథా భారః సమస్త్వయా
భూమి, పాదాలు, మోకాళ్లు, తొడలు, పొట్ట మొదలైనవి ఎలా ఉంటాయో, అలాగే పల్లకి భుజాలపై మోసినట్టు, నువ్వు కూడా భారం మోస్తున్నావు.
తదాన్యైర్జన్తుభర్భూప ! శిబికోఢా న కేవలమ్ । లై-ద్రుమ-గృహోత్థోఽపి పృథివీసమ్భవోఽపి వా
రాజా! ఈ పల్లకిని నువ్వు ఒక్కడే కాదు, ఇంకొంతమంది కూడా మోస్తున్నారు. ఇది చెక్క, చెట్లు, ఇళ్లు లేదా భూమి నుండీ తయారవుతుంటుంది.
యదా పుసః పృథగ్భావః ప్రాకృతైః కారణౌర్నృప ! సోఢవ్యస్తు తదాయాసః కథం వా నృపతే । మయా
రాజా! మోసేవాడి భేదం సహజ కారణాల వల్ల ఏర్పడితే, ఆ శ్రమను మోయాల్సిందే. మరి ఆ శ్రమ నాకు ఎలా వస్తుంది?