తస్మాన్న విజ్ఞానమృతేస్తి కించిత్క్వచిత్కదాచిద్ద్విజ వస్తుజాతమ్ ।। విజ్ఞానమేకం నిజకర్మభేదవిభిన్నచిత్తేర్బహుధాభ్యుపేతమ్
అందువల్ల, ఓ ద్విజుడా! ఎప్పుడూ, ఎక్కడా, ఏ వస్తువూ, జ్ఞానం (చైతన్యం) తప్ప వాస్తవంగా లేదు. ఒక్కటే ఉన్న ఆ జ్ఞానం, ప్రతి ఒక్కరి కర్మలు, మనసు భేదాల వల్ల అనేకంగా కనిపిస్తుంది.
జ్ఞానం విశుద్ధం విమలం విశో కమశ్షోలోభాదినిరస్తసఙ్గమ్ । ఏకం సదైకం పరమః పరేశః స వాసుదేవో న యతోన్యదస్తి
పరిశుద్ధమైన, మలినం లేని, కోరిక, కోపం, లోభం వంటి ఆశలు లేని జ్ఞానమే శాశ్వతమైనది, ఏకమైనది, పరమమైనది. అదే వాసుదేవుడు, పరమేశ్వరుడు. ఆయన తప్ప ఇంకొకటి లేదు.
సద్భావ ఏవం భవతో మయోక్తో జ్ఞానం యథా సత్యమసత్యమన్యత్ । ఏతత్తు యత్సంవ్యవహారభూతం తత్రాపి చోక్తం భువనాశ్రితం తే
ఇలా నేను నీకు సత్యమైన సద్భావాన్ని వివరించాను. జ్ఞానమే నిజమైనదని, మిగతావన్నీ అసత్యమని చెప్పాను. లోకవ్యవహారానికి ఆధారమైనది కూడా ఈ ప్రపంచాన్ని ఆధారంగా చేసుకుని ఉందని వివరించాను.
యజ్ఞః పశుర్వహ్నిరశ్షోఋత్విక్సోమః సురాః స్వర్గమయశ్చ కామః । ఇత్యాదికర్మాశ్రితమార్గదృష్టం భూరాదిభోగాశ్చ ఫలాని తేషామ్
యజ్ఞం, పశువు, అగ్ని, హవనం, ఋత్వికులు, సోమం, దేవతలు, స్వర్గం, కామం—ఇవి అన్నీ కర్మ మార్గంలో కనిపించే ఫలితాలు. భూమి మొదలైన అనుభవాలు కూడా వాటి ఫలితాలే.
యచ్చైతద్భువనగతం మయా తవోక్తం సర్వత్ర వ్రజతి హి తత్ర కర్మవశ్యః । జ్ఞాత్వైవం ధ్రువమచలం సదైకరూపం తత్కుర్యాద్విశతి హి యేన వాసుదేవమ్
ఈ లోకంలో నేను నీకు చెప్పినది అన్నీ కర్మబలంతో ఎక్కడికక్కడికి పోతున్నాయి. ఇది తెలుసుకొని, ఎప్పటికీ మారని, స్థిరమైన, ఒకేలా ఉండే ఆ కర్మను చేయాలి. దాని ద్వారా వాసుదేవుని చేరుకోవచ్చు.
శ్రీమైత్రేయ ఉవాచ । భగవన్ ! సమ్యగాఖ్యాతం యత్ పృష్టోఽసి మయాఖలమ్ । భూసముద్రాదిసరితాం సంస్థానం గ్రహసంస్థితిమ్
శ్రీమైత్రేయుడు అన్నాడు: భగవంతుడా! నేను అడిగిన ప్రకారం భూమి, సముద్రాలు, నదులు, గ్రహాల స్థితి గురించి నీవు స్పష్టంగా వివరించావు.
విష్ణవాధారం తథా చైతత్ త్రైలోక్యం సమవస్థితమ్ । పరమార్థస్తు తేనోక్తో యథాజ్ఞానం ప్రధానతః
ఈ మూడు లోకాలు విష్ణువు ఆధారంగా ఎలా నిలిచాయో కూడా నీవు వివరించావు. పరమార్థాన్ని, ముఖ్యంగా ప్రధాన తత్త్వాన్ని జ్ఞానప్రకారం వివరించావు.
యత్త్వోతద్భగవానాహ భరతస్య మహీపతేః । కథయిష్యామి చరితం తన్మాఖ్యాతుమర్హసి
ఇప్పుడు, భగవంతుడు భరత మహారాజు గురించి చెప్పినది వినాలని ఉంది. ఆయన చరిత్రను నాకు వివరించు.
భరతః స మహీపాలః శాలగ్రామేఽవసత్ కిల యోగయుక్తః సమాధాయ వాసుదేవే సదా మనః
ఆ భరతుడు, భూమిపతి, ఒకప్పుడు శాలగ్రామంలో నివసిస్తూ, ఎప్పుడూ యోగంలో లీనమై, తన మనస్సును వాసుదేవుని మీదే నిలిపేవాడు.
పుణ్యదేశప్రభావేణ ధ్యాయతశ్వ సదా హరిమ్ । కథన్తు నాభవన్ముక్తిర్యదభూత్ స ద్రిజః పునః
ఆ పవిత్ర ప్రాంత ప్రభావంతో, ఆయన ఎప్పుడూ హరిని ధ్యానించేవాడు. అయినా, ఓ ద్విజుడా! ఆయనకు ముక్తి ఎందుకు కలగలేదు, మళ్లీ జన్మ ఎందుకు తీసుకున్నాడో చెప్పు.
విప్రత్వే చ కృతం తేన యద్భూయఃసుమహాత్మనా । భరతేన మునిశ్వేష్ఠ! తత్ సర్వ్వం వక్తుమర్హసి
ఆ మహాత్ముడు భరతుడు బ్రాహ్మణుడిగా పుట్టిన తర్వాత ఏమి చేశాడో, ఓ మునిశ్రేష్ఠా! అది కూడా నాకు పూర్తిగా వివరించు.
పరాశార అవాచ । శాలగ్రామే మహాభాగో భగవన్నయస్తమానసః । స ఉవాస చిరం కాలం మైత్రేయ! పృథివీపతిః
పరాశరుడు అన్నాడు: శాలగ్రామంలో ఆ ధన్యుడైన భరతుడు, భగవంతుడిని మనస్సులో నిలిపుకొని, ఓ మైత్రేయా! చాలా కాలం అక్కడ నివసించాడు.
అహింసాదిష్వశేషేషు గుణేషు గుణినాం వరః । అవాప పరమాం కాష్ఠాం మనసశ్చాపి సంయమే
అహింస మొదలైన సద్గుణాల్లో అతను అందరికన్నా గొప్పవాడయ్యాడు. మనస్సు నియమంలో పరమ స్థితిని పొందాడు.
యజ్ఞేశాచ్యుత గోవిన్ద మాధవానన్త కేశవ ! కృష్ణా విష్ణో హ్టషీకేశేత్యాహ రాజా స కేవలమ్
యజ్ఞేశ, అచ్యుత, గోవింద, మాధవ, అనంత, కేశవ, కృష్ణ, విష్ణు, హృషీకేశ అనే నామాలనే రాజు ఎప్పుడూ పలికేవాడు.
నాన్యజ్జాగాద మైత్రేయ! కిఞ్చిత్ స్వప్నాన్తరేఽపి చ । ఏతతూపరం తదర్థఞ్చ వినా నాన్యదచిన్తయత్
ఓ మైత్రేయా! ఆయన ఇంకొక మాట మాట్లాడేవాడు కాదు. కలలో కూడా వీటి తప్ప ఇంకొకటి ఆలోచించేవాడు కాదు.
సమిత్-పుష్ప-కుశాదానం చక్ర దేవక్రియాకృతే । నాన్యాని చక్ర కర్మ్మాణి నిః సఙ్గో యోగతాపసః
దేవతారాధన కోసం సమిధలు, పువ్వులు, దర్భలు సమర్పించేవాడు. యోగతపస్సులో లీనమై, అసక్తిగా, ఇతర కర్మలు చేయడు.
జగామ సోఽబిషేకార్థమేకదా తు మహానదీమ్ । సస్నౌ తత్ర తదా చక్ర స్నానస్యనన్తరక్రియాః
ఒకసారి అభిషేకం కోసం మహానదికి వెళ్లి, అక్కడ స్నానం చేసి, స్నానం తర్వాత చేయవలసిన కర్మలు అన్నీ చేసాడు.
అథాతజగామ తత్తీర్థం జలం పాత్ పిపాసితా । ఆసన్నప్రసవా బ్రహ్మన్నేకైవ హరిణీ వనాత్
ఆ సమయంలో, ఓ బ్రాహ్మణా, అడవిలోంచి ఒక గర్భవతి జింక దాహంతో ఒంటరిగా ఆ పవిత్ర నది తీరానికి వచ్చి నీళ్లు తాగడానికి ప్రయత్నించింది.
తతః సమభవత్తత్ర పీతప్రాయ జలే తయా । సింహస్య నాదః సుమహాన్ సర్వ్వప్రాణిభయఙ్కరః
ఆమె నీళ్లు తాగబోతున్నప్పుడు, అక్కడ ఒక్కసారిగా ఒక సింహం గర్జన పెద్దగా వినిపించింది. ఆ గర్జనతో అన్ని జీవులు భయపడిపోయాయి.
తతః సా సహసా త్రాసాదాప్లుతా నిమ్నగాతటమ్ । అత్యుజ్వారోహణేనాస్యా నద్యాం గర్భః పపాత సః
ఆ భయంతో ఆ జింక ఒక్కసారిగా నది ఒడ్డుకు ఎగిరింది. ఆ ఎక్కువగా ఎగిరినందువల్ల ఆమె గర్భంలో ఉన్న మృగశిశువు నదిలో పడిపోయింది.
తముహ్మమానం వేగేన వీచిమాలాపరిప్లుతమ్ । తజగ్రాహ స నృపో గర్భాత్ పతితం మృగపోతకమ్
ఆ మృగశిశువు గర్భం నుండి పడిపోయి, వేగంగా ప్రవహిస్తున్న అలల్లో కొట్టుకుపోతుండగా, రాజు దాన్ని పట్టుకున్నాడు.
గర్భప్రవ్యుతిదోషేణ ప్రోత్తుఙ్గాక్రమణోన చ । మైత్రేయ! సాపి హరిణీ పపాత చ మమార చ
మైత్రేయా! ఆ జింక గర్భస్రావం వల్ల కలిగిన బాధతో, అలాగే ఎక్కువగా ఎగిరిన కారణంగా పడిపోయి అక్కడే చనిపోయింది.
హరిణీం తాం విలోక్యాథ విపన్నాం నృపతాపసః । మృగపోతం సమాదాయ నిజమాశ్వమమాగతః
ఆ జింక చనిపోయినదాన్ని చూసి, ఆ రాజర్షి ఆ మృగశిశువును తీసుకుని తన ఆశ్రమానికి తిరిగి వెళ్లాడు.
చకారానుదినఞ్చాసౌ మృగపోతస్యవై నృపః । పోషణ పుష్యమాణశ్య స తేన వబృధే మునే
రాజు ప్రతిరోజూ ఆ మృగశిశువును చూసుకుంటూ, పోషించి పెంచాడు. అలా అది మెల్లగా పెరిగింది, ఓ మునివరా.
చచారాశ్రమపర్య్యన్తం తృణాని గహనేషు సః । దూరం గత్వా చ శాద్దూలత్రాసాదభ్యాయయౌ పునః
ఆ మృగశిశువు ఆశ్రమం చుట్టూ తిరుగుతూ, అడవిలోని పొదల్లో గడ్డి తినేది. ఎప్పుడైనా దూరంగా వెళ్ళినప్పుడు, అడవి జంతువుల భయంతో తిరిగి వచ్చేది.
ప్రాతర్గత్వాతిదూరఞ్చ సాయమాయాద యథాశ్వమమ్ । పునశ్చ భరతస్యాభూదాశ్వమస్యోటజాజిరే
ఉదయాన్నే అది దూరంగా వెళ్లి, సాయంత్రానికి తిరిగి ఆశ్రమానికి వచ్చేది. మళ్లీ మళ్లీ, ఆ మృగశిశువు భరతుని ఆశ్రమానికి అలవాటు పడిపోయింది.
తస్య తస్మిన్మృగే దూర-సమీపపరివర్త్తిని । ఆసీచ్చేతః సమాయుక్తం న యయావన్యతో ద్రిజ
ఆ మృగశిశువు దగ్గరగా ఉన్నా, దూరంగా ఉన్నా, రాజు మనసంతా దానిపైనే నిలిచిపోయింది. ఇతర విషయాలవైపు అతని మనస్సు మళ్లలేదు, ఓ ద్విజాతీ.
విముక్తరాజ్యతనయః ప్రోజ్ఝితాశేషబాన్ధవః । మమత్వం స చకారోచ్చైస్తస్మిన్ హరిణబాలకే
రాజ్యం, కుమారులు, బంధువులను వదిలేసిన తరువాత కూడా, ఆ జింకపిల్లపై అతనికి తీవ్రమైన మమకారం కలిగింది.
కిం వృకైక్భక్షితో వ్యాఘూః కిం సింహేన నిపాతితః । చిరాయమాణే నిష్కాన్తే తస్యాసీదితి మానసమ్
‘దీనిని ఎక్కడైనా నక్కలు తినేశాయేమో? పులి లేదా సింహం దాడి చేసిందేమో? చాలా సేపు కనిపించకుండా పోయింది’ అని అతని మనసు ఆందోళన చెందింది.
ఏషా వసుమతీ తస్య ఖురాగ్రక్షతకర్బురా । ప్రీతయే మమ జాతోఽసౌ క్వ మమైణకబాలకః
‘ఈ భూమిపై దాని కాళ్లతో చేసిన గీతలు కనిపిస్తున్నాయి. ఇవి నాకు ఆనందాన్ని ఇస్తున్నాయి. నా జింకపిల్ల ఎక్కడుంది?’ అని ఆలోచించాడు.