తదాధారం జగచ్చేదం సదేవాసురమానుషమ్ ॥ ౨,౯.
దాని ఆధారంగా ఈ లోకం, దేవతలు, అసురులు, మనుషులు అన్నీ నిలిచి ఉన్నాయి.
యేన విప్రవిధానేన తన్మమైకమనాః శృణు । వివస్వానష్టభిర్మాసైరాదాయాపో రసాత్మికాః । వర్షత్యమ్బుతతశ్చాన్నమన్నాదప్యఖిలం జగత్ ॥ ౨,౯.
ఇది ఎలా జరుగుతుందో, నా మాటను ఏకాగ్రతతో విను: సూర్యుడు ఎనిమిది నెలల్లో రసమయమైన నీటిని ఎత్తుకుంటాడు; తర్వాత వాన కురిపించి, ఆ నీటి ద్వారా అన్నం పుడుతుంది, ఆ అన్నం వల్ల సమస్త జగత్తు ఉద్భవిస్తుంది.
వివస్వానంశుభిస్తీక్ష్ణైరాదాయ జగతో జలమ్ । సోమం పుష్ణాత్యథేన్దుశ్చ వాయునాడీమయైర్దివి । నాలైర్విక్షిపతేఽభ్రేషు ధూమాగ్న్యనిలమూర్తిషు ॥ ౨,౯.
సూర్యుడు తన కిరణాలతో భూమి నుంచి నీటిని ఎత్తుకుంటాడు; ఆ నీటిని చంద్రుడు పోషిస్తాడు, ఆ తరువాత చంద్రుడు ఆకాశంలోని వాయునాళాల ద్వారా ఆ నీటిని మేఘాల్లోకి పంపిస్తాడు, అది ఆవిరి, అగ్ని, వాయువు రూపాల్లో ఉంటుంది.
న భ్రశ్యన్తి యతస్తేభ్యో జలాన్యభ్రాణి తాన్యతః । అభ్రస్థాః ప్రపతన్త్యాపో వాయునా సముదీరితాః । సంస్కారం కాలజనితం మైత్రేయాసాద్య నిర్మలాః ॥ ౨,౯.
ఆ నీరు మేఘాల నుంచే వచ్చినదిగా ఉండి, మేఘాలు దాన్ని కోల్పోవు; మేఘాల్లోని నీరు వాయువుతో కిందపడుతుంది, కాల ప్రభావంతో అది శుద్ధమై మైత్రేయా, భూమికి చేరుతుంది.
సరిత్సముద్రభౌమాస్తు తథాపః ప్రాణిసమ్భవాః । చతుష్ప్రకారా భగవానాదత్తే సవితా మునే ॥ ౨,౯.
మహర్షీ, భగవంతుడు అయిన సూర్యుడు నదులు, సముద్రాలు, భూమి, ప్రాణుల నుంచి వచ్చే నాలుగు విధాల నీటిని గ్రహిస్తాడు.
ఆకాశగఙ్గాసలిలం తథాదాయగభస్తిమాన్ । అనభ్రగతమేవోర్వ్యాం సద్యః క్షిపతి రశ్మిభిః ॥ ౨,౯.
ప్రకాశవంతమైన సూర్యుడు ఆకాశగంగ నీటిని కూడా తీసుకుని, మేఘాలు లేని ఆకాశంలో తన కిరణాలతో వెంటనే భూమిపై వదులుతాడు.
తస్య సంస్పర్శనిర్ధూతపాపపఙ్కో ద్విజోత్తమ । న యాతి నరకం మర్త్యో దివ్యం స్నానం హి తత్స్మృతమ్ ॥ ౨,౯.
ద్విజోత్తమా, ఆ నీటిని తాకి పాపాలు, మలినాలు తొలగిపోయిన మానవుడు నరకానికి పోవడు; ఎందుకంటే అలాంటి స్నానం దివ్యమైనదిగా భావించబడుతుంది.
దృష్టసూర్యం హి యద్వారి పతత్యభ్రైర్వినా దివః । ఆకాశగఙ్గాసలిలం తద్గోభిః క్షిప్యతే రవేః ॥ ౨,౯.
సూర్యుడు కనబడుతూ, మేఘాలు లేని సమయంలో ఆకాశం నుంచి పడే నీరు, సూర్యుని కిరణాలతో పడే ఆకాశగంగ నీటే.
కృత్తికాదిషు ఋక్షేషు విషమేషు చ యద్దివః । దృష్టార్కపతితం జ్ఞేయం తద్గాఙ్గం దిగ్గజోజ్ఝితమ్ ॥ ౨,౯.
కృత్తిక మొదలైన నక్షత్రాలలో, అసమ నక్షత్రాలలో సూర్యుడు కనబడుతున్నప్పుడు ఆకాశం నుంచి పడే నీరు, దిక్కుల ఏనుగులు జల్లిన గంగా జలమేనని తెలుసుకో.
యుగ్మర్క్షేషు చ యత్తోయం పతత్యర్కోజ్ఝితం దివః । తత్సూర్యరశ్మిభిః సర్వం సమాదాయ నిరస్యతే ॥ ౨,౯.
జంట నక్షత్రాల సంయోగంలో, సూర్యుడు వదిలిన నీటిని అతని కిరణాలు మొత్తం తీసుకుని చెల్లించివేస్తాయి.
ఉభయం పుణ్యమత్యర్థం నృణాం పాపభయాపహమ్ । ఆకాశగఙ్గాసలిలం దివ్యం స్నానం మహామునే ॥ ౨,౯.
మహామునీ, ఆకాశగంగ నీరు, దివ్యస్నానం రెండూ మనుషులకు అత్యంత పుణ్యాన్ని ఇస్తాయి, పాపభయాన్ని తొలగిస్తాయి.
యత్తు మైఘైః సముత్సృష్టం వారి తత్ప్రాణినాం ద్విజ । పుష్ణాత్యౌషధయః సర్వా జీవనాయామృతం హి తత్ ॥ ౨,౯.
ద్విజా, మేఘాలు వదిలే నీరు ప్రాణులను పోషిస్తుంది; అన్ని ఔషధాలను పెంపొందిస్తుంది; అది నిజంగా జీవానికి అమృతం.
తేన వృద్ధిం పరాం నీతః సకలశ్చౌషధీగణః । సాధకః ఫలపాకన్తః ప్రజానాం ద్విజ జాయతే ॥ ౨,౯.
అది వల్ల అన్ని ఔషధాలు అత్యంత వృద్ధిని పొందుతాయి; పండ్లను కాయించి, ప్రజలకు ఉపయోగపడతాయి, ద్విజా.
తేన యజ్ఞాన్యథాప్రోక్తాన్మానవాః శాస్త్రచక్షుషః । కుర్వన్త్యహరహస్తైశ్చ దేవానాప్యాయయన్తితే ॥ ౨,౯.
దాని వలన, మనుషులు శాస్త్రాల ప్రకారం ప్రతిరోజూ యజ్ఞాలు నిర్వహిస్తారు; వాటి ద్వారా దేవతలను కూడా పరిపుష్టి చేస్తారు.
ఏవం యజ్ఞాశ్చ వేదాశ్చ వర్ణాశ్చ ద్విజపూర్వకాః । సర్వే దేవనికాయాశ్చ సర్వే భూతగణాశ్చ యే ॥ ౨,౯.
అలాగే, యజ్ఞాలు, వేదాలు, ద్విజులతో మొదలయ్యే వర్ణాలు, అన్ని దేవతా సమూహాలు, అన్ని భూతగణాలు —
వృష్ట్యా ధృతమిదం సర్వమన్నం నిష్పాద్యతే యయా । సాపి నిష్పాద్యతే వృష్టిః సవిత్రా మునిసత్తమ ॥ ౨,౯.
ఇవన్నీ వర్షంతో నిలబడుతున్నాయి; దాని వల్ల అన్నం తయారవుతుంది; ఆ వర్షాన్ని కూడా సూర్యుడే కలిగిస్తాడు, మహర్షీ.
ఆధారభూతః సవితుర్ధ్రువో మునివరోత్తమ । ధ్రువస్య శిశుపారోఽసౌ సోఽపి నారాయణాత్మకః ॥ ౨,౯.
మహామునీ, సూర్యునికి ఆధారంగా ధ్రువ నక్షత్రం ఉంది; ధ్రువుని మోయు శిశుమారుడు కూడా నారాయణ స్వరూపుడే.
హృది నారాయణస్తస్య శిశుమారస్యం సంస్థితః । బిభర్తా సర్వభూతానామాదిభూతః సనాతనః ॥ ౨,౯.
ఆ శిశుమారుని హృదయంలో నారాయణుడు నిలిచివున్నాడు; ఆయన అన్ని భూతాలను పోషిస్తూ, ఆదికాలం నుండీ ఉన్నవాడు.
రథస్త్రిచక్రః సోమస్య కున్దాభాస్తస్య వాజినః । వామదక్షిణతో యుక్తా దశ తేన చరత్యసౌ
సోముని రథానికి మూడు చక్రాలు ఉంటాయి, అది మల్లెపువ్వు వలె తెల్లగా మెరుస్తుంది; దానికి పది గుర్రాలు, అయిదు ఎడమవైపు, అయిదు కుడివైపు జోడించబడి, అలా సోముడు ప్రయాణిస్తాడు.
వీథ్యాశ్రయాణి ఋక్షాణి ధ్రువాధారేణ వేగినా । హ్రాసవృద్ధిక్రమస్తస్య రశ్మీనాం సవితుర్యథా
వేగంగా తిరిగే, స్థిరమైన ధ్రువుని ఆధారంగా నక్షత్రాలు తమ మార్గాల్లో కదులుతుంటాయి; వాటి తగ్గుదల, పెరుగుదల సూర్యుని కిరణాల ప్రయాణంలా ఉంటుంది.
అర్కస్యేవ హి తస్యాశ్వాః సకృద్యుక్తా వహన్తి తే । కల్పమేకం మునిశ్రేష్ఠ వారీగర్భసముద్భవాః
సూర్యుని గుర్రాల్లా, సోముని గుర్రాలు కూడా ఒకసారి జోడించబడి, ఒక కల్పకాలం పాటు లాగుతాయి, మహర్షీ; అవి నీటిలోంచే పుట్టినవే.
క్షీణం పీతం సురైః సోమమాప్యాయయతి దీప్తిమాన్ । మైత్రేయైకకలం సన్తం రశ్మినైకేన భాస్కరః
దేవతలు సోమాన్ని తాగి తగ్గినప్పుడు, మైత్రేయా, మిగిలిన ఒక కలను ప్రకాశవంతమైన సూర్యుడు తన ఒక కిరణంతో నింపుతాడు.
క్రమేణ యేన పీతోఽసౌ దేవైస్తేన నిశాకరమ్ । ఆప్యాయయత్యనుదినం భాస్కరో వారితస్కరః
దేవతలు తాగిన చంద్రుడు, ప్రతి రోజు సూర్యుడు నీటిని తీసుకొని తిరిగి నింపుతాడు.
సంభృతం చార్ధమాసేన తత్సోమస్థం సుధామృతమ్ । పిబన్తి దేవా మైత్రేయ సుధాహారా యతోఽమరాః
మైత్రేయా! అర నెలలో చంద్రునిలో ఉన్న అమృతాన్ని దేవతలు తాగుతారు. అందుకే వారు అమరులు.
త్రయాస్త్రింశత్సహస్రాణి త్రయస్త్రింశచ్ఛతాని చ । త్రయస్త్రింశత్తథా దేవాః పిబన్తి క్షణదాకరమ్
ముప్పై మూడు వేల, ముప్పై మూడు వందల, అలాగే ముప్పై మూడు దేవతలు రాత్రి ప్రభువు అయిన చంద్రుని తాగుతారు.
కలాద్వయావశిష్టస్తు ప్రవిష్టః సూర్యమణ్డలమ్ । అమాఖ్యారశ్మౌ వసతి అమావాస్యా తతః స్మృతా
రెండు కలలు మాత్రమే మిగిలినప్పుడు, చంద్రుడు సూర్యుని వలయంలోకి వెళ్తాడు. అప్పుడు అమావాస్య అని పిలుస్తారు.
అప్సు తస్మిన్నహోరాత్రే పూర్వం విశతి చంద్రమాః । తతో వీరుత్సు వసతి ప్రయాత్యర్కం తతః క్రమాత్
అహోరాత్రాల్లో ముందుగా చంద్రుడు నీళ్లలోకి ప్రవేశిస్తాడు. తర్వాత మొక్కల్లో ఉండి, తరువాత క్రమంగా సూర్యుని వైపు వెళ్తాడు.
ఛినత్తి వీరుధో యస్తు వీరుత్సంస్థే నిశాకరే । పత్రం వా పాతయత్యేకం బ్రహ్మహత్యాం స విన్దతి
చంద్రుడు మొక్కల్లో ఉన్నప్పుడు, ఎవరు మొక్కలను కోసినా లేదా ఒక్క ఆకును కూడా పడేసినా, వారు బ్రాహ్మణ హత్య పాపాన్ని పొందుతారు.
సోమం పఞ్చదశే భాగే కించిచ్ఛిష్టే కలాత్మకే । అపరాహ్ణే పితృగణా జఘన్యం పర్యుపాసతే
పదకొండవ భాగంగా కొంత మాత్రమే మిగిలినప్పుడు, మధ్యాహ్నం పితృదేవతలు ఆ చివరి భాగాన్ని పూజిస్తారు.
పిబన్తి ద్వికలాకారం శిష్టా తస్య కలా తు యా । సుధామృతమయీ పుణ్యా తామిన్దోః పితరో మునే
మిగిలిన రెండు కలలు అమృతంతో నిండినవి. మునివరా! ఆ భాగాన్ని పితృదేవతలు చంద్రుని నుండి తాగుతారు.