కృతకాకృతయోర్మధ్యే మహర్లోక ఇతి స్మృతః । శూన్యో భవతి కల్పాన్తే యోత్యన్తం న వినశ్యతి
కల్పితమైనవి, సహజమైనవి రెండింటి మధ్య మహర్లోకమని అంటారు. కల్పాంతంలో అది ఖాళీగా మారుతుంది కాని పూర్తిగా నశించదు.
ఏతే సప్త మయా లోకా మైత్రేయ కథితాస్తవ । పాతాలాని చ సప్తైవ బ్రహ్మాణ్డస్యైష విస్తరః
మైత్రేయా! ఈ ఏడు లోకాలను, అలాగే ఏడు పాతాళాలను కూడా నీకు వివరించాను. ఇదే బ్రహ్మాండపు విస్తృతి.
ఏతదణ్డకటాహేన తిర్యక్ చోర్ధ్వమధస్తథా । కపిత్థస్య యథా బీజం సర్వతో వై సమావృతమ్
ఇది ఆండపు పొరతో పక్కన, పైకి, క్రిందకి అన్ని వైపులా చుట్టబడి ఉంటుంది. ఇది కపిత్తం విత్తనంలా అన్ని వైపులా ఆవృతమై ఉంటుంది.
దశోత్తరేణ పయసా మైత్రేయాండం చ తద్వృతమ్ । సర్వోమ్బుపరిధానోసౌ వహ్నినా వేష్టితో బహిః
మైత్రేయా! ఆ ఆండాన్ని దాని పరిమాణానికి పది రెట్లు ఎక్కువగా నీరు చుట్టి ఉంటుంది. అన్ని భూతాలు దానిని ఆవరించాయి, బయట నుండి అగ్ని చుట్టి ఉంది.
వహ్నిశ్చ వాయునా వాయుర్మైత్రేయ నభసా వృతః । భూతాదినా నభః సోపి మహతా పరహివేష్టితః । దేశోత్తరాణ్యశ్షోఆ!ణి మైత్రేయైతాని సప్త వై
అగ్నిని గాలి చుట్టి ఉంటుంది, గాలిని ఆకాశం ఆవరిస్తుంది, మైత్రేయా! ఆకాశాన్ని భూతాది మూలతత్త్వం చుట్టి ఉంటుంది. ఆకాశాన్ని కూడా మహత్తత్త్వం ఆవరిస్తుంది. ఇవి ఏడు పొరలు, ఒక్కొక్కటి ముందున్నదానికంటే పెద్దదిగా ఉంటుంది.
మహాన్తం చ సమావృత్య ప్రధానం సమవస్థితమ్ । అనన్తస్య న తస్యాన్తః సంఖ్యానం చాపి విద్యతే
మహత్తత్త్వాన్ని చుట్టి ప్రాధానం స్థిరంగా ఉంది. దానికి అంతం లేదు, దాని పరిమాణాన్ని ఎవరూ చెప్పలేరు.
తదన్తమసంఖ్యాతప్రమాణం చాపి వై యతః । హేతుభూతమసేషస్య ప్రకృతిః సా పరా మునే
దాని పరిమాణం లెక్కించలేనంత పెద్దది, మునీశ్వరా! అది అన్నిటికీ కారణమైన ప్రకృతి, అది పరమమైనది.
అండానాం తు సహస్రాణాం సహస్రాణ్యయుతాని చ । ఈదృశానాం తథా తత్ర కోటికోటిశతాని చ
అలాంటి బ్రహ్మాండాలు వేల కొద్దీ, లక్షల కొద్దీ, కోట్లు, కోట్ల శతాలు కూడా ఉన్నాయి.
హారుణ్యగ్నిర్యథా తైలం తిలే తద్వత్పుమానపి । ప్రధానేఽవస్థితో వ్యాపీ చేతనాత్మాత్మవేదనః
ఎలా తిలలో నూనెలో అగ్ని వ్యాపించి ఉంటుందో, అలాగే చైతన్యంతో కూడిన ఆత్మ కూడా ప్రాధానంలో వ్యాపించి ఉంటుంది.
ప్రధానం చ పుమాంశ్చైవ సర్వభూతాత్మభూతయా । విష్ణుశక్త్యా మహాబుద్ధే వృతౌ సంశ్రయధర్మిణౌ
ప్రాధానం, ఆత్మ రెండూ అన్ని భూతాలకు ఆధారంగా ఉంటాయి. ఇవి విష్ణుశక్తి, మహాబుద్ధి వల్ల ఆధారపడినవిగా ఉంటాయి.
తయోః సైవ పృథగ్భావకారణం సంశ్రయస్య చ । క్షోభకారణభూతా చ సర్గకాలే మహామతే
ఈ రెండింటికి వేరువేరు లక్షణాలు, ఆధారత కలిగించేది అదే శక్తి. సృష్టికాలంలో కలకలం కలిగించేది కూడా అదే, మహామతి!
యథా సక్తం జలే వాతో బిభర్త్తి కణికాశతమ్ । శక్తిః సాపి తథా విష్ణోః ప్రధానపురుషాత్మకమ్
ఎలా నీటిలో గాలి కలిసినప్పుడు వందల చిన్ని బొట్లు తేలుతాయో, అలాగే విష్ణుశక్తి ప్రాధానం, పురుషుని నిలబెడుతుంది.
యథా చ పాదయోర్మూలస్కన్ధశాఖాదిసంయుతః । ఆదిబీజాత్ప్రభవతి బీజాన్యన్యాని వై తతః
మూలవిత్తనం నుండి వేర్లు, కాండం, కొమ్మలు మొదలైనవి పుట్టినట్లే, ఆ మొదటి విత్తనం నుండి మరిన్ని విత్తనాలు పుడతాయి.
ప్రభవన్తి తతస్తేభ్యః సమ్భవన్త్యపరే ద్రు మాః । తేపి తల్లక్షణద్ర వ్యకారణానుగతా మునే
అవి నుండి మరికొన్ని పుడతాయి, వాటి నుండి ఇంకొన్ని వస్తాయి, మునీశ్వరా! ఇవన్నీ ముందున్న వాటి లక్షణాలు, కారణాలను అనుసరిస్తూ ఉంటాయి.
ఏవమవ్యాకృతాత్పూర్వం జాయన్తే మహదాదయః । విశేషాన్తాస్తతస్తేభ్యః సంభవంత్యసురాదయః । తేభ్యశ్చ పుత్రాస్తేషాం చ పుత్రాణామపరే సుతాః
అలాగే, అవ్యాకృతం నుండి మహత్తత్త్వం మొదలైనవి పుట్టుతాయి. వాటి నుండి విశేషాలు, వాటి నుండి దేవతలు మొదలైనవి, వాటి నుండి వారి సంతానం, వారి సంతానానికి మరికొంత పుట్టుతుంది.
బీజాద్వృక్షప్రరోహేణ యథా నాపచయస్తరోః । భూతానాం భూతసర్గేణ నైవాస్త్యపచయస్తథా
విత్తనం మొలకెత్తినప్పుడు చెట్టుకు తగ్గుదల లేనట్టే, భూతాలు మరికొన్ని భూతాలను సృష్టించినా వాటిలో తగ్గుదల ఉండదు.
సన్నిధానాద్యథాకాశకాలాద్యాః కారణం తరోః । తథైవాపరిణామేవ విశ్వస్య భగవాన్హరిః
యెలా ఆకాశం, కాలం వంటి వాటి సమీపత, కారణాల వల్ల చెట్టు పెరుగుతుందో, అలాగే ఈ విశ్వం మార్పులో కూడా పరమేశ్వరుడైన హరి ఒక్కరే కారణం.
వ్రీహిబీజే యథా మూలం నాలం పత్రాఙ్కురౌ తథా । కాణ్డకోషస్తు పుష్పం చ క్షీరం తద్వచ్చ తణ్డులాః
వరి గింజలో మూలం, కాండం, ఆకులు, మొక్క, కాండపు పొట్టు, పువ్వు, పాల వంటి పదార్థాలు, అలాగే తండులు కూడా ఉంటాయి.
తుషాః కణాశ్చ సన్తో వై యాన్త్యావిర్భావమాత్మనః । ప్రరోహహేతుసామగ్ర్యమాసాద్య మునిసత్తమ
పొట్టు, గింజలు అన్నీ కూడా, మునిశ్రేష్ఠా, పెరుగుదలకు కావలసిన కారణాలు కలిసినప్పుడు బయటకు వస్తాయి.
తథా కర్మస్వనేకేషు దేవాద్యాః సమవస్థితాః । విష్ణుశక్తిం సమాసాద్య ప్రరోహముపయాన్తి వై
అదే విధంగా, అనేక క్రియల్లో దేవతలు మొదలైనవారు విష్ణుశక్తిని పొందినప్పుడు ప్రాప్తి చెందుతారు.
స చ విష్ణుః పరం బ్రహ్మ యతః సర్వమిదం జగత్ । జగచ్చ యో యత్ర చేదం యస్మింశ్చ లయమేష్యతి
ఆ విష్ణువు పరబ్రహ్మ, యందుంచి ఈ జగత్తు ఉద్భవించింది, యందే జగత్తు నిలిచి ఉంది, చివరికి అందులోనే లయమవుతుంది.
తద్బ్రహ్మ తత్పరం ధామ సదసత్పరమం పదమ్ । యస్య సర్వమభేదేన యతశ్చైతచ్చరాచరమ్
ఆ పరబ్రహ్మ, ఆ పరమధామం, సదసత్కు అతీతమైన పరమపదం, యావత్తు చరాచరమూ ఆయన ద్వారానే వ్యాపించిఉంది, ఆయన నుంచే ఉద్భవించింది.
స ఏవ మూలప్రకృతిర్వ్యక్తరూపీ జగచ్చ సః । తస్మిన్నేవ లయం సర్వం యాతి తత్ర చ తిష్ఠతి
ఆయనే మూలప్రకృతి, వ్యక్తరూపం, జగత్తు కూడా ఆయనే; అందులోనే అన్నీ లయమై, అందులోనే నిలిచి ఉంటాయి.
కర్త్తా క్రియాణాం స చ ఇజ్యతే క్రతుః స ఏవతత్కర్మఫలం చ తస్య । స్రుగాదియత్సాధనమప్యశ్షఓం హరేర్న కిఞ్చిద్వ్యతిరిక్తమస్తి
ఆయనే అన్ని క్రియలకు కర్త, ఆయనే యజ్ఞంగా పూజించబడతాడు, ఆయనే ఆ క్రియ ఫలం; యజ్ఞపాత్రలు మొదలైన సాధనాలన్నీ హరిలో తప్ప మరొకటి లేవు.
శ్రీపారశర ఉవాచ తారామయం భగవతః శిశుమారాకృతి ప్రభోః । దివి రూపం హరేర్యత్తు తస్య పుచ్ఛే స్థితో ధ్రువః ॥ ౨,౯.
శ్రీపారాశరుడు ఇలా అన్నాడు: ఆకాశంలో నక్షత్రాలతో ఏర్పడిన శిశుమారాకృతి హరికి రూపం; దాని తోక వద్ద ధ్రువుడు ఉన్నాడు.
సైష భ్రమన్ భ్రామయతి చన్ద్రాదిత్యాదికాన్ గ్రహాన్ । భ్రమన్తమను తం యాన్తి నక్షత్రాణి చ చక్రవత్ ॥ ౨,౯.
అది తిరుగుతూ, చంద్రుడు, సూర్యుడు, ఇతర గ్రహాలను తిప్పుతుంది; ఆ తిరుగుడిని అనుసరించి నక్షత్రాలు కూడా చక్రంలా తిరుగుతాయి.
సూర్యాచన్ద్రమసౌ తారా నక్షత్రాణి గ్రహైః సహ । వాతానీకమయైర్బన్ధైర్ధ్రువే బద్ధాని తాని వై ॥ ౨,౯.
సూర్యుడు, చంద్రుడు, నక్షత్రాలు, గ్రహాలు ఇవన్నీ వాయువుతో ఏర్పడిన బంధాలతో ధ్రువునకు బంధించబడి స్థిరంగా ఉంటాయి.
శిశుమారాకృతి ప్రోక్తం యద్రూపం జ్యోతిషాం దివి । నారాయణోఽయనం ధామ్నాం తస్యాధారః స్వయం హృది ॥ ౨,౯.
ఆకాశంలో జ్యోతిర్మయమైన శిశుమారాకృతి రూపం నారాయణుడే; ఆయన తన హృదయంలోనే అన్ని ధామాలకు ఆధారంగా ఉంటాడు.
ఉత్తానపాదపుత్రస్తు తమారాధ్య జగత్పతిమ్ । స తారా శిశుమారస్య ధ్రువః పుచ్ఛే వ్యవస్థితః ॥ ౨,౯.
ఉత్తానపాదుని కుమారుడు జగత్పతిని ఆరాధించి ఆ నక్షత్రంగా మారాడు; శిశుమారపు తోక వద్ద ధ్రువుడు స్థిరంగా ఉన్నాడు.
ఆధారః శిశుమారస్య సర్వాధ్యక్షో జనార్దనః । ధ్రువస్య శిశుమారస్తు ధ్రువే భానుర్వ్యవస్థితః ॥ ౨,౯.
శిశుమారానికి ఆధారం జనార్దనుడు, ఆయన సమస్తానికి అధిపతి; ధ్రువునకు ఆధారం శిశుమారమే, ధ్రువులో సూర్యుడు స్థితిచెందాడు.