ఏవం తాతేన తేనాహమనునీతో మహాత్మనా । ఉపసంహృతవాన్సత్రం సద్యస్తద్వాక్యగౌరవాత్
అలా నా తండ్రి గొప్ప మనసుతో నన్ను బుద్ధిపర్చాడు. ఆయన మాటలకు గౌరవంగా నేనూ వెంటనే ఆ యజ్ఞాన్ని ఆపేశాను.
తతః ప్రీతః స భగవాన్వసిష్ఠో మునిసత్తమః । సమ్ప్రాప్తశ్చ తదా తత్ర పులస్త్యో బ్రహ్మణః సుతః
అప్పుడే మహర్షుల్లో శ్రేష్ఠుడైన వసిష్ఠుడు సంతోషించాడు. అదే సమయంలో బ్రహ్మ కుమారుడైన పులస్త్యుడు అక్కడికి వచ్చాడు.
పితామహేన దత్తార్ఘ్యః కృతాసనపరిగ్రహః । మామువాచ మహాభాగో మైత్రేయ పులహాగ్రజః
పితామహుడు నీళ్ళు సమర్పించి, పులహునికి అన్నయ్య అయిన మహాశయుడు పులస్త్యుడు తన ఆసనంలో కూర్చుని, మైత్రేయా, నన్ను ఉద్దేశించి ఇలా అన్నాడు.
వైరే మహతి యద్దాక్యాద్గురోరద్యాశ్రితా క్షమా । త్వయా తస్మాత్సమస్తాని భవాత్ర్చ్ఛాస్త్రాణి వేత్స్యతి
నీ గురువు చెప్పినట్లు, నీవు ఈ రోజు పెద్ద శత్రుత్వంలోనూ సహనాన్ని పాటించావు. అందుకే నీకు అన్ని పవిత్ర గ్రంథాల జ్ఞానం లభిస్తుంది.
సన్తతేర్న మమోచ్ఛేదః క్రుద్ధేనాపి యతః కృతః । త్వయా తస్మాన్మహాభాగ దదామ్యన్యం మహావరమ్
నీ కోపంతో కూడినప్పటికీ నా వంశం నిలబడింది. అందుకే, మహాభాగా, నీకు మరో గొప్ప వరం ఇస్తున్నాను.
పురాణసంహితాకర్తా భవాన్వత్స భవిష్యతి । దేవతాపారమార్థ్యం చ యథావద్వేత్స్యతే భవాన్
వత్సా! నీవు పురాణ సంగ్రహాన్ని రచించే వాడవవుతావు. దేవతల అసలు స్వరూపాన్ని కూడా నీవు యథావిధిగా తెలుసుకుంటావు.
ప్రవృత్తే చ నివృత్తే చ కర్మణ్యస్తమలా మతిః । మత్ప్రసాదాదసన్దిగ్ధా తవ వత్స భవిష్యతి
కార్యములోనూ, కార్య విరమణలోనూ నీ మనస్సు ఎప్పుడూ నిర్మలంగా ఉంటుంది. నా అనుగ్రహంతో నీకు ఎలాంటి సందేహమూ ఉండదు, వత్సా!
తతశ్చ ప్రాహ భగవాన్వసిష్ఠో మే పితామహః । పులస్త్యేన యదుక్తం తే సర్వమేతద్భవిష్యతి
అప్పుడే నా పితామహుడు అయిన వసిష్ఠుడు ఇలా అన్నాడు — పులస్త్యుడు నీకు చెప్పినది అన్నీ నిస్సందేహంగా జరుగుతాయి.
ఇతి పూర్వం వసిష్ఠేన పులస్త్యేన చ ధీమతా । యదుక్తం తత్స్మృతిం యాతి త్వత్ప్రశ్నాదఖిలం మమ
ఇలా వసిష్ఠుడు, పులస్త్యుడు ముందుగా చెప్పిన మాటలు నీ ప్రశ్న వలన నాకు మళ్లీ పూర్తిగా గుర్తొస్తున్నాయి.
సోఽహం వదామ్యశేషం తే మైత్రేయ పరిపృచ్ఛతే । పురాణసంహితాం సమ్యక్ తాం నిబోధ యథాతథమ్
కాబట్టి, మైత్రేయా! నీవు అడిగినందుకు నేను నీకు అన్నీ చెప్పుతున్నాను. ఈ పురాణ సంగ్రహాన్ని యథాతథంగా శ్రద్ధగా విను.
విష్ణోః సకాశాదుద్భూతం జగత్తత్రైవ చ స్థితమ్ । స్థితిసంయమకర్తాఽసౌ జగతోఽస్య జగచ్చ సః
ఈ జగత్తు విష్ణువు నుండి ఉద్భవించింది, ఆయనలోనే స్థిరంగా ఉంది. ఈ లోకానికి స్థిరతనిచ్చేవాడు, నియంత్రించేవాడు ఆయనే. ఆయనే జగత్తు కూడా.
శ్రీపరాశర ఉవాచ అవికారాయ శుద్ధాయ నిత్యాయ పరమాత్మనే । సదైకరూపరూపాయ విష్ణవే సర్వజిష్ణవే
శ్రీ పరాశరుడు ఇలా అన్నాడు — మార్పు లేని, పవిత్రమైన, శాశ్వతమైన, పరమాత్మ అయిన, ఎప్పుడూ ఒకే రూపంగా ఉండే, అన్నింటిని జయించే విష్ణువుకు నమస్కారం.
నమో హిరణ్యగర్భాయ హరయే శంకరాయ చ । వాసుదేవాయ తారాయ సర్గస్థిత్యన్తకారిణే
హిరణ్యగర్భుడికి, హరికి, శంకరుడికి, వాసుదేవుడికి, లోకాన్ని సృష్టించే, నిలిపే, అంతం చేసే రక్షకునికి నమస్కారం.
ఏకానేకస్వరూపాయ స్థూలసూక్ష్మాత్మనే నమః । అవ్యక్తవ్యక్తరూపాయ విష్ణవే ముక్తిహేతవే
ఒక్క రూపమైనా, అనేక రూపాలుగా ఉన్న, స్థూలమైనదీ, సూక్ష్మమైనదీ అయిన, వ్యక్తమైనదీ, అవ్యక్తమైనదీ అయిన, మోక్షానికి కారణమైన విష్ణువుకు నమస్కారం.
సర్గస్థితివినాశానాం జగతో యో జగన్మయః । మూలభూతో నమస్తస్మై విష్ణవే పరమాత్మనే
ఈ జగత్తులో సృష్టి, స్థితి, లయాలకు మూలమైన, జగత్తు అంతటినీ ఆవరించిన పరమాత్మ అయిన విష్ణువుకు నమస్కారం.
ఆధారభూతం విశ్వస్యాప్యణీయాంసమయీయసామ్ । ప్రణమ్య సర్వభూతస్థమచ్యుతం పురుషోత్తమమ్
ఈ విశ్వానికి ఆధారంగా ఉండే, అత్యంత సూక్ష్మమైనవారిలో కూడా మరింత సూక్ష్మమైన, అన్ని జీవుల్లో నివసించే, అచ్యుతుడైన పురుషోత్తమునికి నేను వందనం చేస్తున్నాను.
జ్ఞానస్వరూపమత్యన్తనిర్మలం పరమార్థతః । తమేవార్థస్వరూపేణ భ్రాన్తిదర్శనతః స్థితమ్
జ్ఞానం అసలు స్వరూపం పరమంగా నిర్మలంగా ఉంటుంది. అదే, మనకు తప్పుడు భావన వల్ల, వస్తువుల స్వరూపంలా కనిపిస్తుంది.
విష్ణుం గ్రసిష్ణుం విశ్వస్య స్థితౌ సర్గే తథా ప్రభుమ్ । ప్రణమ్య జగతామీశమజమక్షయమవ్యయమ్
ప్రపంచాన్ని సంరక్షించే, సృష్టించే, అన్నిటికీ అధిపతిగా ఉన్న, జన్మలేని, నశించని, మారని జగత్పతిగా ఉన్న వాసుదేవునికి నమస్కరిస్తూ,
కథయామి యథాపూర్వ దక్షాద్యైర్మునిసత్తమైః । పృష్ట ప్రోవాచ భగవానబ్జయోనిః పితామహః
డక్షుడు మొదలైన మహర్షులు అడిగినప్పుడు, పద్మలోచనుడైన పితామహుడు చెప్పినదాన్ని, మునుపటిలాగే నేను మీకు వివరంగా చెబుతాను.
తైశ్చౌక్తం పురుకుత్సాయ భూభుజే నిర్మదాతటే । సారస్వతాయ తేనాపి మహ్మం సారస్వతేన చ
సారస్వతుడు నర్మదా తీరంలో భూమిని పాలించిన పురుకుత్సునికి చెప్పినదాన్ని, ఆ సారస్వతుడు నాకు చెప్పాడు, నేను మళ్లీ సారస్వతునికి చెప్పాను.
పరః పరాణాం పరమః పరమాత్మాత్మసంస్థితః । రూపవర్ణాదినిర్దేశవిశేషణవివర్జితః
అతడు పరమాత్మ, పరములలో పరముడు, తనలో తానే స్థితుడై ఉంటాడు. రూపం, రంగు, ఇతర లక్షణాలు అన్నీ అతనికి లేవు.
అపక్షయవినాశాభ్యాం పరిణామర్ధిజన్మభిః । వర్జితః శక్యతే వక్తుంయః సదాస్తీతి కేవలమ్
క్షయం, నాశనం, మార్పు, పెరుగుదల, జననం ఇవేవీ అతనికి లేవు. అతడిని 'అతడు ఎప్పుడూ ఉన్నవాడు' అని మాత్రమే చెప్పగలం.
సర్వత్రాసౌ సమస్తం చ వసత్యత్రేతి వై యతః । తతః స వాసుదేవేతి విద్వద్భిః పరిపఠ్యతే
అతడు అన్నింటిలోనూ వ్యాపించి, అన్నిటిలో నివసిస్తాడు కనుక, పండితులు ఆయనను వాసుదేవుడు అని పిలుస్తారు.
తద్బ్రహ్మ పరంమం నిత్యమజమక్షయమవ్యయమ్ । ఏకస్వరూపం తు సదా హేయాభావాచ్చ నిర్మలమ్
ఆ పరబ్రహ్మం నిత్యం, జన్మలేని, నశించని, మారని స్వరూపం. ఎప్పుడూ ఒక్కటే స్వరూపంగా, త్యజించాల్సినదేమీ లేక నిర్మలంగా ఉంటుంది.
తదేవ సర్వమేవైతద్వ్యక్తావ్యక్తస్వరూపవత్ । తథా పురుషరూపేణ కాలరూపేణ చ స్థితమ్
అది అన్నీ, కనిపించేవి కాని, కనిపించని రూపంతో కూడి, పురుషరూపంగా, కాలరూపంగా కూడా స్థితమై ఉంది.
పరస్య బ్రహ్మణో రూపం పురుషః ప్రథమం ద్విజ । వ్యక్తావ్యక్తే తథైవాన్యే రూపే కాలస్తథా పరమ్
ద్విజులారా! పరబ్రహ్మ స్వరూపాల్లో పురుషుడు మొదటిది. అలాగే, కనిపించేది, కనిపించనిది, కాలం ఇవన్నీ కూడా పరమమైన రూపాలే.
ప్రధానపురుషవ్యక్తకాలానాం పరమం హి యత్ । పశ్యన్తి సూరయః శుద్ధం తద్విష్ణోః పరమం పదమ్
ప్రధానం, పురుషుడు, కనిపించేది, కాలం వీటి కన్నా మించినది ఏదో ఉందని ఋషులు చూస్తారు. అదే విష్ణువు యొక్క పరమ స్థానం.
ప్రధానపురుషవ్యక్తకాలాస్తు ప్రవిభాగశః । రూపాణి స్థితిసర్గాన్తవ్యక్తిసద్భావహేతవః
ప్రధానం, పురుషుడు, కనిపించేది, కాలం ఇవి వేర్వేరు రూపాలుగా, సృష్టి, స్థితి, లయాలకు కారణమవుతాయి.
వ్యక్తం విష్ణుస్తథావ్యక్తం పురుషః కాల ఏవ చ । క్రీడతో బాలకస్యేవ చేష్టాం తస్య నిశామయ
విష్ణువు కనిపించేది, కనిపించనిది, పురుషుడు, కాలం అన్నీ. ఆయన క్రీడను పిల్లవాడి ఆటలా చూడు.
అవ్యక్తం కారణం యత్తత్ప్రధానమృషిసత్తమైః । ప్రోచ్యతే ప్రకృతిః సూక్ష్మా నిత్యం సదసదాత్మకమ్
కనిపించని కారణాన్ని, ఋషిశ్రేష్టులు ప్రధానం అంటారు. అది సూక్ష్మమైన ప్రకృతి, నిత్యం ఉండేది, సత్తా లేకపోయినదిగా కూడ ఉంటుంది.