వర్ణాశ్రమవిరుద్ధం చ కర్మ కుర్వన్తి యే నరాః । కర్మణా మనసా వాచా నిరయేషు పతన్తి తే ॥ ౨,౬.
వర్ణాశ్రమ ధర్మానికి విరుద్ధంగా, చేతకార్యంగా, మనసుతో, మాటతో పాపాలు చేసే వారు నరకంలో పడతారు.
అధః శిరోభిదృశ్యన్తే నారకైర్దివి దేవతాః । దేవాశ్చాధోముఖాన్సర్వానధః పశ్యన్తి నారకాన్ ॥ ౨,౬.
దేవతలు స్వర్గంలో ఉండి నరకవాసులను తలకిందులుగా చూస్తారు. అలాగే, నరకవాసులు కూడా దేవతలను తలకిందులుగా చూస్తారు.
స్థావరాః క్రిమయోబ్జాశ్చ పక్షిణః పశవో నరాః । ధార్మికాస్త్రిదశాస్తద్ధన్మోక్షిణశ్చ యథాక్రమమ్ ॥ ౨,౬.
చెట్లు, పురుగులు, గుడ్ల నుండి పుట్టే జీవులు, పక్షులు, జంతువులు, మనుషులు, ధర్మబద్ధులు, దేవతలు, చివరికి ముక్తులు—ఇవి అన్నీ క్రమంగా ఉంటాయి.
సహస్రభాగప్రథమా ద్వితీయానుక్రమాస్తథా । సర్వే హ్యేతే మహాభాగా యావన్ముక్తిసమాశ్రయాః ॥ ౨,౬.
మొదటివారికి వెయ్యవ వంతు, తరువాత వారికి తరువాతి వంతు అని, ఈ మహాభాగ్యవంతుడా, ఇవన్నీ ముక్తి వరకూ కొనసాగుతుంటాయి.
యావన్తో జన్తవః స్వర్గే తావన్తో నరకౌకసః । పాపకృద్యాతి నరకం ప్రాయాశ్చిత్తపరాఙ్ముఖః ॥ ౨,౬.
ఎంతమంది స్వర్గంలో ఉంటారో, అంతమంది నరకంలోనూ ఉంటారు. పాపం చేసినవాడు, ప్రాయశ్చిత్తం చేయని వాడు నరకానికి వెళ్తాడు.
పాపానామనురూపాణి ప్రాయశ్చిత్తాని యద్యథా । తథా తథైవ సంస్మృత్య ప్రోక్తాని పరమర్షిభిః ॥ ౨,౬.
ఏ పాపానికి ఎలా ఉండాలో, అలాంటి ప్రాయశ్చిత్తాలు మహర్షులు గుర్తు పెట్టుకుని చెప్పారు.
పాపే గురూణి గురుణి స్వల్పాన్యల్పే చ తద్విదః । ప్రాయశ్చిత్తాని మైత్రేయ జగుః స్వాయంభువాదయః ॥ ౨,౬.
పెద్ద పాపాలకు పెద్ద ప్రాయశ్చిత్తాలు, చిన్న పాపాలకు చిన్నవి అని, స్వాయంభువుడు మొదలైన వారు, మైత్రేయా, చెప్పారు.
ప్రాయశ్చిత్తాన్యశేషాణి తపఃకర్మాత్మకాని వై । యాని తేషామశేషాణాం కృష్ణానుస్మరణమ్పరమ్ ॥ ౨,౬.
ప్రాయశ్చిత్తాలన్నీ తపస్సు, కర్మల రూపంలో ఉంటాయి. వాటన్నింటికీ కృష్ణుని స్మరణే మిక్కిలి ప్రాముఖ్యమైనది.
కృతే పాపేఽనుతాపో వై యస్య పుంసః ప్రజాయతే । ప్రాయశ్చిత్తం తు తస్యైకం హరిసంస్మరణం పరమ్ ॥ ౨,౬.
ఏ మనిషికి చేసిన పాపంపై నిజమైన పశ్చాత్తాపం కలిగితే, అతనికి ఒక్క హరిస్మరణమే అత్యుత్తమ ప్రాయశ్చిత్తం.
ప్రాతర్నిశి తథా సన్ధ్యామధ్యాహ్నాదిషు సంస్మరన్ । నారాయణమవాప్నోతి సద్యః పాపక్షయన్నరః । విష్ణుసంస్మరణాత్క్షీణసమస్తక్లేశసఞ్చయః । ముక్తిం ప్రయాతి స్వర్గాప్తిస్తస్య విఘ్నోనుమీయతే ॥ ౨,౬.
ఉదయం, రాత్రి, సంధ్య, మధ్యాహ్నం వంటి సమయాల్లో నారాయణుని స్మరిస్తూ ఉంటే, మనిషి వెంటనే ఆయనను పొందుతాడు, పాపాలు నశిస్తాయి. విష్ణుస్మరణతో అన్ని బాధలు పోయిన తర్వాత ముక్తిని పొందుతాడు. స్వర్గాన్ని పొందితే అది కూడా అడ్డంకిగా భావించబడుతుంది.
వాసుదేవే మనో యస్యజపహోమార్చనాదిషు । తస్యాన్తరాయో మైత్రేయ దేవేన్ద్రత్వాదికం ఫలమ్ ॥ ౨,౬.
వాసుదేవునిపై మనస్సు నిలిపి జపం, హోమం, పూజ వంటి కార్యాల్లో నిమగ్నుడైనవాడికి, మైత్రేయా, ఏ విఘ్నం వచ్చినా అది దేవేంద్ర పదవి లాంటి ఫలితమే.
క్వ నాకపృష్ఠగమనం పునరావృత్తిలక్షణమ్ । క్వ జపో వాసుదేవేతి ముక్తిబీజమనుత్తమమ్ ॥ ౨,౬.
తిరిగి రావాల్సిన స్వర్గానికి వెళ్ళడమేనని, ముక్తికి మార్గమైన 'వాసుదేవ' జపానికి ఏమి పోలిక?
తస్మాదహర్నిశం విష్ణుం సంస్మరన్పురుషో మునే । న యాతి నరకం మర్త్యః సంక్షీణాఖిలపాతకః ॥ ౨,౬.
కాబట్టి, మునీశ్వరా, విష్ణువును రాత్రింబవళ్లు స్మరిస్తూ ఉండే మనిషి, అతని పాపాలు తగ్గిపోతాయి కాబట్టి, నరకానికి పోవడు.
మనః ప్రీతికరః స్వర్గో నరకస్తద్విపర్యయః । నరకస్వర్గసంజ్ఞే వై పాపపుణ్యే ద్విజోత్తమ ॥ ౨,౬.
మనసుకు ఆనందం కలిగించేది స్వర్గం, దానికి విరుద్ధంగా ఉండేది నరకం. 'నరకం', 'స్వర్గం' అనే పదాలు పాపం, పుణ్యానికి సూచనగా వాడబడతాయి, ద్విజోత్తమా.
వస్త్వేకమేవ దుఃఖాయ సుఖాయేర్ష్యాగమాయ చ । కోపాయ చ యతస్తస్మాద్వస్తు వస్త్వాత్మకం కుతః ॥ ౨,౬.
ఒక వస్తువే బాధకు, సుఖానికి, అసూయకు, కోపానికి కారణమవుతుంది. అందువల్ల, వస్తువు నిజంగా వస్తువు స్వభావం కలదా?
తదేవ ప్రీతయే భూత్వా పునర్దుఃఖాయ జాయతే । తదేవ కోపాయ యతః ప్రసాదాయ చ జాయతే ॥ ౨,౬.
అదే వస్తువు సంతోషానికి కారణమై, మళ్లీ బాధకు కారణమవుతుంది. అదే వస్తువు కోపానికి, ప్రసాదానికి కూడా కారణమవుతుంది.
తస్మాద్దుఃఖాత్మకం నాస్తి న చ కిఞ్చిత్సుఖాత్మకమ్ । మనసః పరిణామోయం సుఖదుఃఖాదిలక్షణః ॥ ౨,౬.
కాబట్టి, ఏదీ సహజంగా బాధకరం కాదు, ఏదీ సహజంగా సుఖదాయకం కాదు. సుఖం, బాధ మొదలైనవి మనస్సు పరిణామమే.
జ్ఞానమేవ పరం బ్రహ్మ జ్ఞానం బన్ధాయ చేష్యతే । జ్ఞానాత్మకమిదం విశ్వం న జ్ఞానాద్విద్యతే పరమ్ ॥ ౨,౬.
జ్ఞానమే పరబ్రహ్మం. జ్ఞానమే బంధనంగా కూడా చెప్పబడుతుంది. ఈ జగత్తంతా జ్ఞాన స్వరూపమే. జ్ఞానం కంటే వేరే ఏదీ లేదు.
విద్యావిద్యేతి మైత్రేయ జ్ఞానమేవోపధారయ ॥ ౨,౬.
విద్య, అవిద్య అని చెప్పినా, మైత్రేయా, జ్ఞానమే అని గ్రహించు.
ఏవమేతన్మయాఖ్యాతం భవతో మణ్డలం భువః । పాతాలాని చ సర్వాణి తథైవ నరకా ద్విజ ॥ ౨,౬.
ఇలా నేనొకవేళ భూమి మండలాన్ని, పాతాళాలన్నింటిని, అలాగే నరకాలను కూడా నీకు వివరించాను, ద్విజుడా.
సముద్రాః పర్వతాశ్చైవ ద్వీపా వర్షాణి నిమ్నగాః । సంక్షేపాత్సర్వమాఖ్యాతం కిం భూయః శ్రోతుమిచ్ఛసి ॥ ౨,౬.
సముద్రాలు, పర్వతాలు, ద్వీపాలు, దేశాలు, నదులు — ఇవన్నీ సంక్షిప్తంగా వివరించాను. ఇంకా ఏం వినాలని కోరుకుంటున్నావు?
కథితం భూతలం బ్రహ్మన్మమైతదఖిలం త్వయా । భువర్లోకాదికాఁ ల్లోకాఞ్ఛ్రోతుమిచ్ఛామ్యహం మునే
బ్రహ్మన్, మీరు ఈ భూమిని పూర్తిగా వివరించారు. ఇప్పుడు, మునీంద్రా, భువర్లోకంతో మొదలయ్యే లోకాల గురించి వినాలని నాకు ఆసక్తి ఉంది.
తథైవ గ్రహసంస్థానం ప్రమాణాని యథా తథా । సమాచక్ష్వ మహాభాగ తన్మహ్యం పరిపృచ్ఛతే
అదే విధంగా, గ్రహాల స్థానం, వాటి పరిమాణాలు కూడా నాకు వివరించండి మహాభాగ, నేను అడుగుతున్నందుకు దయచేసి చెప్పండి.
శ్రీపరాశర ఉవాచ । రవిచన్ద్ర మసోర్యావన్మయూఖైరవభాస్యతే । ససముద్ర సరిచ్ఛైలా తావతీ పృథివీ స్మృతా
శ్రీ పరాశరుడు ఇలా అన్నాడు: సూర్యుడు, చంద్రుడు, అగ్ని కిరణాలతో ఎంతవరకు ప్రకాశించబడుతుందో, సముద్రాలు, నదులు, పర్వతాలతో కూడిన భూమి అంతదే అని భావించాలి.
యావత్ప్రమాణా పృథివీ విస్తారపరిమణ్డలాత్ । నభస్తావన్ప్రమాణం వై వ్యాసమణ్డలతో ద్విజ
ఓ ద్విజోత్తమా, భూమి ఎంత పరిమాణంలో ఉందో, ఆ పరిమాణంలోనే ఆకాశం కూడా విస్తరించి ఉంది.
భూమేర్యో జనలక్షే తు సౌరం మైత్రేయ మణ్డలమ్ । లక్షాద్దివాకరస్యాపి మణ్డలం శశినః స్థితమ్
మైత్రేయా, భూమి నుండి లక్ష యోజనాల దూరంలో సూర్యుని వలయం ఉంది. అదే దూరంలో సూర్యుని పైన చంద్రుని వలయం ఉంది.
పూర్ణే శతసహస్రే తు యోజనానాం నిశాకరాత్ । నక్షత్రమణ్డలం కృత్స్నముపరిష్టాత్ప్రకాశతే
చంద్రుని పైన పూర్తిగా లక్ష యోజనాల ఎత్తులో నక్షత్రమండలం మొత్తం ప్రకాశిస్తుంది.
ద్వే లక్షే చోత్తరే బ్రహ్మన్ బుధో నక్షత్రమణ్డలాత్ । తావత్ప్రమాణభాగే తు బుధస్యాప్యుశనాః స్థితః
బ్రహ్మన్, నక్షత్రమండలం పైన రెండు లక్షల యోజనాల ఎత్తులో బుధుడు ఉన్నాడు. అదే దూరంలో బుధుని పైన శుక్రుడు ఉన్నాడు.
అఙ్గారకోపి శుక్రస్య తత్ప్రమాణే వ్యవస్థితః । లక్షద్వయే తు భౌమస్య స్థితో దేవపురోహితః
శుక్రుని పైన అదే దూరంలో అంగారకుడు (భూముడు) ఉన్నాడు. భూముని పైన రెండు లక్షల యోజనాల ఎత్తులో దేవతల పురోహితుడు (బృహస్పతి) ఉన్నాడు.
సౌరిర్బృహస్పతేశ్చోర్ధ్వం ద్విలక్షే సమవస్థితః । సప్తర్షిమణ్డలం తస్మాల్లక్షమేకం ద్విజోత్తమ
బృహస్పతి పైన రెండు లక్షల యోజనాల ఎత్తులో శనైశ్చరుడు ఉన్నాడు. అతని పైన లక్ష యోజనాల ఎత్తులో సప్తర్షుల మండలం ఉంది, ఓ ద్విజోత్తమా.