పఞ్చధాఽవస్థితః సర్గో ధ్యాయతో ప్రతిబోధవాన్ । బహిరన్తోఽప్రకాశశ్చ సంవృతాత్మా నగాత్మకః
ఆ సృష్టి ఐదు విధాలుగా ఉండి, ఆయన ధ్యానం చేస్తున్నప్పుడు అవగాహన లేకుండా వెలుపల, లోపల వెలుతురు లేకుండా, తన స్వభావంలో మూసివుండి, చెట్ల వలె ప్రబలంగా ఉండేది.
తమోమోహో మహామోహస్తామిస్రో హ్యన్ధసంజ్ఞితః । అవిద్యా పంచపర్వైషా ప్రాదుర్భూతా మహాత్మనః ॥౫ పఞ్చధాఽవస్థితః సర్గో ధ్యాయతో ప్రతిబోధవాన్ । బహిరన్తోఽప్రకాశశ్చ సంవృతాత్మా నగాత్మకః ॥౬ ముఖ్యా నగా యతః ప్రోక్తా ముఖ్యసర్గస్తతస్త్వయమ్
ఆ మహా మోహం tamaś-moha అనే కథమై చీకటితో జన్మించినది—అది అంధత్వముతో కూడిన సరళమైన మోహం; ఈ అవిద్యా పంచరూపైగా మహామనసులోఉద్భవించింది. పంచాక్షర రూపేణ సృష్టించబడినది, ఆ స్థితి ఉనికిలో నిలవును; దానిని పరిశీలిస్తే అజ్ఞాతం ప్రబుద్ధమవుతుంది; అంతర్గతంగానూ బాహ్యంగానూ ఉండి వెలుగును కోల్పోయింది, స్వయమ్బంధనే, నగరరహిత స్వరూపమనే విధముంది.
ముఖ్యా నగా యతః ప్రోక్తా ముఖ్యసర్గస్తతస్త్వయమ్ ౭ తం దృష్ట్వాఽసాధకం సర్గమమన్యదపరం పునః
ప్రధానమైన చెట్లు ప్రధాన సృష్టిగా చెప్పబడ్డాయి కనుక దీనిని ముఖ్యసృష్టి అంటారు. ఆ సృష్టి ఫలితం ఇవ్వకపోవడం చూసి ఆయన మరొక కొత్త సృష్టిని చేశాడు.
తస్యాభిధ్యాయతః సర్గస్తిర్యక్స్త్రోతోభ్యవర్త్తత । యస్మాత్తిర్యక్ప్రవృత్తిస్స తిర్యక్స్రోతాస్తతః స్మృతః
ఆయన ధ్యానం చేస్తుండగా, అడ్డంగా ప్రవహించే సృష్టి ఏర్పడింది. వాటి ప్రవర్తన అడ్డంగా ఉండటం వల్ల దాన్ని తిర్యక్స్రోతస్సు సృష్టి అంటారు.
పశ్వాదయస్తే విఖ్యాతాస్తమఃప్రాయా హ్యవేదినః । ఉత్పథగ్రాహిణశ్చైవ తేఽజ్ఞానే జ్ఞానమానినః
పశువుల మొదలైనవి ప్రసిద్ధిగా ఉన్నాయి. అవి చీకటి ప్రధానమైనవి, అజ్ఞానంతో, తప్పు మార్గాల్లో నడిచేవి, అజ్ఞానం ఉన్నా తాము తెలివైనవాళ్లమని భావించేవి.
అహంకృతా అహంమానా అష్టావింశద్వధాత్మకాః । అతః ప్రకాశాస్తే సర్వే ఆవృతాశ్చ పరస్పరమ్
అవి అహంకారంతో, గర్వంతో నిండినవి, ఇరవై ఎనిమిది రకాలుగా ఉంటాయి. అందరూ వెలుగులో ఉన్నా పరస్పరం ఆవృతమై ఉంటారు.
తమప్యసాధకం మత్వా ధ్యాయతోన్యస్తతోఽభవత్ । ఊర్ధ్వస్రోతాస్తృతీయస్తు సాత్త్వికోర్ధ్వమవర్త్తత
ఆ సృష్టి కూడా ఫలితం ఇవ్వకపోవడం చూసి, ఆయన మరింత ధ్యానం చేయగా, మూడవ సృష్టి అయిన సాత్వికమైన, పైకి ప్రవహించే ఊర్ధ్వస్రోతస్సు ఏర్పడింది.
తే సుఖప్రీతిబహులా బహిరన్తశ్చ నావృతాః । ప్రకాశా బహిరన్తశ్చ ఊర్ధ్వస్రోతోద్భవాః స్మృతాః
అవి ఆనందంతో, సంతోషంతో నిండినవి; లోపల, వెలుపల ఎలాంటి అడ్డంకులు లేవు. లోపల, వెలుపల వెలుగుతో కూడినవి, ఊర్ధ్వస్రోతస్సు జన్యులుగా పిలవబడతారు.
తుష్టాత్మానస్తృతీయస్తు దేవసర్గస్తు స స్మృతః । తస్మిన్సర్గేభవత్ప్రీతిర్నిష్పన్నే బ్రహ్మణస్తదా
తమలో తాము సంతృప్తిగా ఉండే ఈ మూడవ సృష్టిని దేవతల సృష్టిగా అంటారు. ఆ సృష్టి పూర్తయినప్పుడు బ్రహ్మదేవుడు ఆనందాన్ని పొందాడు.
తతోన్యం స తదా దధ్యౌ సాధకం సర్గముత్తమమ్ . అసాధకాంస్తు తాఞ్జ్ఞాత్వా ముఖ్యసర్గాదిసమ్భవాన్
అప్పుడు ఆయన మరొక ఉత్తమమైన, ఫలప్రదమైన సృష్టిని ధ్యానించాడు. ముందున్న ముఖ్యసృష్టి మొదలైనవి ఫలితం ఇవ్వనివని గ్రహించాడు.
తథాభిధ్యాయతస్తస్య సత్యాభిధ్యాయినస్తతః । ప్రాదుర్బభూవ చావ్యక్తాదర్వాక్స్రోతాస్తు సాధకః
అలా ఆయన నిజమైన సంకల్పంతో ధ్యానం చేస్తుండగా, అవ్యక్తం నుండి క్రిందికి ప్రవహించే, ఫలితాన్ని ఇచ్చే సృష్టి ఉద్భవించింది.
యస్మాదర్వాగ్వ్యవర్త్తన్త తతోర్వాక్స్రోతసస్తు తే । తే చ ప్రకాశబహులాస్తమోద్రి క్తా రజోధికాః
ఎందుకంటే వారు పైకి పోయే ప్రవాహాన్ని వదిలేసి, మాటల ప్రవాహాన్ని తమదిగా చేసుకున్నారు. అవి వెలుగు ఎక్కువగా ఉన్నప్పటికీ, చీకటి వల్ల కలుషితమై, రజోగుణం ఎక్కువగా ఉన్నాయి.
తస్మాత్తే దుఃఖబహులా భూయోభూయశ్చ కారిణః । ప్రకాశా బహిరన్తశ్చ మనుష్యాః సాధకాస్తు తే
అందువల్ల వారు బాధలతో నిండిపోయి, మళ్లీ మళ్లీ కర్మల్లో నిమగ్నమవుతారు. మనుషులు బయటపట్టునూ, లోపలపట్టునూ వెలుగుతో కనిపిస్తూ, సాధనచేసేవారు.
ఇత్యేతే కథితాః సర్గాః షడత్ర మునిసత్తమ । ప్రథమో మహతః సర్గో విజ్ఞేయో బ్రహ్మణస్తు సః
మహర్షీ, ఇక్కడ ఆరు సృష్టులు వివరించబడ్డాయి. వాటిలో మొదటిది మహత్ అనే సృష్టి, అది బ్రహ్మకు చెందింది.