మైత్రేయ ఉవాచ । కథితో భవతా బ్రహ్మన్ ! సర్గః స్వాయమ్భువశ్చ మే । శ్రోతుమిచ్ఛామ్యహం త్వత్తః సకలం మణ్డలం భువః
మైత్రేయుడు ఇలా అన్నాడు: బ్రాహ్మణా! మీరు స్వాయంభువుని సృష్టిని నాకు వివరించారు. ఇప్పుడు భూమి మొత్తం విస్తారాన్ని మీరు వివరించమని నేను కోరుతున్నాను.
యావన్తః సాగరా ద్రీపాస్తథా వర్షాణి పర్వ్వతాః । వనాని సరితః పుర్థ్యౌ దేవాదీనాం తథా మనే
ఎన్ని సముద్రాలు, ద్వీపాలు, దేశాలు, పర్వతాలు, అడవులు, నదులు, పట్టణాలు, దేవతల నివాసస్థానాలు ఉన్నాయో చెప్పండి.
యత్ప్రమాణమిదం సర్వ్వం యదాధారం యదాత్మకమ్ । సంస్థానమస్య చ మునే ! యథావద వక్తుమర్హసి
ఇవి అన్నిటి పరిమాణం ఎంత? ఇవి ఎటువంటి స్వరూపంలో ఉన్నాయి? వీటి స్థితి ఎలా ఉంది? మునీశ్వరా! వీటి వ్యవస్థను సరిగ్గా వివరించండి.
పరాశర ఉవాచ । మైత్రేయ శ్వూయతామేత్త సంక్షేపాద గదతో మమ । నాస్య వర్ష శతేనాపి వక్తు శక్యో హి విస్తరః
పరాశరుడు ఇలా అన్నాడు: మైత్రేయా! నేను సంక్షిప్తంగా చెబుతున్నాను, విను. వంద సంవత్సరాలు చెప్పినా దీని పూర్తి వివరాలు చెప్పడం సాధ్యం కాదు.
జమ్బూ-ప్లక్షహ్వయౌ ద్రీపౌ శాల్మలిశచాపరో ద్రిజ । కుశః క్రౌఞ్చస్తథా శాకః పుష్కరశ్చైవ సప్తమః
జంబూ, ప్లక్ష అని రెండు ద్వీపాలు ఉన్నాయి. శాల్మలి అనే మరొకటి. కుశ, క్రౌంచ, శాక, పుష్కర అనే ఏడవ ద్వీపాలు కూడా ఉన్నాయి.
ఏతే ద్రీపాః సముద్రస్తు సప్త సప్తభిరావృతాః । లవణేక్షు-సురా-సర్పిర్దధి-దుగ్ధ-జలైఃసమమ్
ఈ ద్వీపాలు ఏడు. వాటిని ఏడు సముద్రాలు చుట్టుముట్టి ఉన్నాయి. అవి ఉప్పు, చెరకు రసం, మద్యం, నెయ్యి, పెరుగు, పాలు, నీరు కలిగినవి.
జమ్బూద్రీపః సమస్తానామ్ ఏతేషాం మధ్యసంస్థితః । తస్యాపి మైరుర్మ్మైత్రేయ ! మధ్యే కనకపర్వ్వతః
ఈ ద్వీపాలన్నిటిలోనూ జంబూద్వీపం మధ్యలో ఉంది. దాని మధ్యలో, మైత్రేయా! కనకపర్వతం ఉంది.
ప్రవిష్టః షోड़శాధస్తాద్ ద్రాత్రింశన్మూదూర్ధ్న విస్తృతః
అది పదహారు వేల యోజనాలు క్రిందకి, ముప్పై రెండు వేల యోజనాలు పైకి విస్తరించి ఉంది.
మూలే షోड़శసాహస్త్రో విస్తారస్తస్య సర్వ్వశః । భూపద్మస్యాస్య శైలేశః కర్ణికాకారసంస్థితః
దాని అడుగున అన్ని వైపులా పదహారు వేల యోజనాల వెడల్పు ఉంది. ఈ పర్వతాధిపతి, భూమి పద్మపు గర్భాన్ని పోలి ఉంటుంది.
హిమవాన్ హేమకూటశ్చ నిషధశ్వాస్య దక్షిణో । నీలః శ్వేతశ్వ శ్వృఙ్గీ చ ఉత్తరే వర్షపర్వ్వతాః
హిమవంతు, హేమకూట, నిషధ పర్వతాలు దక్షిణంలో ఉన్నాయి. నీల, శ్వేత, శృంగి పర్వతాలు ఉత్తరంలో ఉన్నాయి.
లక్షప్రమాణౌ ద్రౌ మధ్యౌ దశహీనాస్తథాపరే । సహస్త్రద్రితయోచ్ఛాయాస్తావదవిస్తారిణశ్వ తే
వీటిలో నడుమన ఉన్న రెండు పర్వతాలు లక్ష యోజనాల పొడవు కలవి. మిగతావి ఒక్కోటి పది వేల యోజనాలు తక్కువ. వాటి ఎత్తు మూడు వేల యోజనాలు, వెడల్పు అంతే.
భారతం ప్రథమం బర్షం తతః కిమ్పురుషం స్మృతమ్ । హరివర్షం వాన్యన్మేరోర్దక్షిణాతో ద్రిజ
భారతం మొదటి దేశం, ఆ తరువాత కింపురుషం అని పిలుస్తారు. హరివర్షం మరొకటి, అవి మేరు పర్వతానికి దక్షిణంగా ఉంటాయి.
రమ్యకఞ్చోత్తరే వర్షం తస్యైవాను హిరణ్మయమ్ । ఉత్తరాఃకురవశ్చైవ యథా వై భారతం తథా
రమ్యక దేశం ఉత్తరంలో ఉంది. దానికి పక్కన హిరణ్మయ దేశం. ఉత్తరకురులు కూడా అక్కడే ఉన్నారు, భారతంలాగే.
నవసాహస్త్రమేకైకమేతేషాం ద్రిజసత్తమ్ ! ఇలావృతఞ్చ తన్మధ్యే సౌవర్ణో మేరురుచ్ఛితః
వీటిలో ఒక్కోటి తొమ్మిది వేల యోజనాల విస్తీర్ణంలో ఉన్నాయి. వాటి మధ్యలో ఇలావృత దేశం, అందులో సువర్ణ మేరు పర్వతం ఎత్తుగా ఉంది.
మేరోశ్వతుర్దిశం తత్తు నవసాహస్త్రవిస్తృతమ్ । ఇలావృతం మహాభాగ ! చత్వారశ్వాత్ర పర్వ్వతాః
ఓ మహాభాగా! మేరు పర్వతానికి తూర్పు వైపున తొమ్మిది వేల యోజనాల పొడవుతో ఇలావృతం ఉంది. అక్కడ నాలుగు పర్వతాలు ఉన్నాయి.
విష్కమ్భా రచితా మరోర్యోజనాయుతముచ్ఛితాః
ఆ పర్వతాలు మేరు నుండి ఏర్పడినవి, అవి పది వేల యోజనాల ఎత్తుకు పెరిగి ఉన్నాయి.
పూర్వ్వేణ మన్దరో నామ దక్షిణో గన్ధమాదనః । విపులః పశ్విమే పాశ్వ సుపార్శ్వశ్వోత్తరే స్మృతః
తూర్పున మంద్రపర్వతం, దక్షిణం వైపు గంధమాదనం, పడమర వైపు విపులం, ఉత్తరంలో సుపార్శ్వం అని ప్రసిద్ధి.
కదమ్బస్తేషు జమ్బూశ్వ పిప్పలో వట ఏవ చ । ఏకాదశశాతతాయామాః పాదపా గిరికేతవః
ఆ పర్వతాలపై కదంబ, జాంబు, అరిట, మరియూ మర్రి చెట్లు ఉన్నాయి. ఆ చెట్లు పర్వత శిఖరాల్లా ఉండి, ఒక్కొక్కటి పదకొండు వందల యోజనాల ఎత్తు కలిగి ఉంటాయి.
జమ్బూద్రీపస్య సా జమ్బూర్నామహేతుర్మహామునే । మహాగజప్రమాణాని జమ్బ్వాస్తస్యాః ఫలాని వై
మహామునీ! అక్కడ ఉన్న జాంబు చెట్టు వల్లే ఆ ద్వీపానికి జాంబూద్వీపం అనే పేరు వచ్చింది. ఆ చెట్టు పండ్లు పెద్ద ఏనుగులంత ఉంటాయి.
పతన్తి భూభృతః పృష్ఠే శీర్య్యమాణాని సర్వతః । రసేన తేషాం ప్రఖ్యాతా తత్ర జమ్బూనదీతి వై
ఆ పండ్లు పర్వతాలపై పడిపోతూ చీలిపోతే, వాటి రసం చుట్టూ ఎక్కడికక్కడ పారుతుంది. ఆ రసంతో అక్కడ ప్రసిద్ధమైన జాంబునదీ అనే నది ఏర్పడుతుంది.
సరిత్ ప్రవర్త్తతే సా చ పీయతే తన్నివాసిభిః । ని స్వేదో న చ దౌర్గన్ధ్యం న జరా నేన్ద్రియక్షయః
ఆ నది ప్రవహిస్తూ అక్కడ నివసించే ప్రజలు దాన్ని తాగుతారు. అందువల్ల వారికి చెమట, దుర్గంధం, వృద్ధాప్యం, ఇంద్రియ నాశనం ఏదీ ఉండదు.
తత్పానాత్ స్వచ్ఛమనసాం జనానాం తత్ర జాయతే । తీరమృత్ తదూరసం ప్రాప్య సుఖవాయువిశోషితా । జామ్బూనదాఖ్యం భవతి సువర్ణం సిద్ధభూషణమ్
ఆ నీరు తాగినవారు స్వచ్ఛమైన మనస్సుతో జన్మిస్తారు. ఆ నదిలో ఏర్పడే నురుగు మృదువైన గాలితో ఒడ్డుకు చేరి ఎండిపోతే, అది జాంబూనదం అనే బంగారంగా మారి సిద్ధులు అలంకరించుకునే ఆభరణంగా ఉంటుంది.
భద్రాశ్వం పూర్వ్వతో మేరోః కేతుమాలఞ్చ పశ్చిమే । వర్షే ద్ర తు మునిశ్వష్ఠ! తయోర్మ్మధ్యే ఇలావృతమ్
మేరు పర్వతానికి తూర్పున భద్రాశ్వం, పడమర వైపు కేతుమాలం ఉన్నాయి. హే మునీశ్వరా! ఆ రెండింటి మధ్య ఇలావృతం ఉంది.
వనం చైత్రరథం పూర్వ్వే దక్షిణో గన్దమాదనమ్ । వైభ్రాజం పశ్విమే తదూదుత్తరే నన్దనం స్మృతమ్
తూర్పున చైత్రరథం అనే వనం, దక్షిణంలో గంధమాదనం, పడమర వైపు వైభ్రాజం, ఉత్తరంలో ప్రసిద్ధమైన నందనవనం ఉన్నాయి.
అరుణోదం మహాభద్రమసితోధం సమానసమ్ । సరోస్యేతాని చత్వారి దేవభోగ్యాని సర్వ్వదా
అరుణోదం, మహాభద్రం, అసితోదం, శమానం — ఈ నాలుగు సరస్సులు ఎప్పుడూ దేవతలకు అనుభవించదగినవే.
శీతాన్తశ్వక్రముఞ్జశ్వ కురరీ మాల్యవాంస్తథా । వైకఙ్కప్రముఖా మైరోఃపూర్వ్వతః కేశరాచలాః । త్రికూటః శిశిరశ్చైవ పతఙ్గో రుచకస్యథా
శీతాంత, శ్వక్రముంజ, కురరీ, మాల్యవాన్, అలాగే వైకంక మొదలైనవి మేరు తూర్పున ఉన్న కేశరాచల పర్వతాలు. త్రికూట, శిశిర, పతంగ, రుచక కూడా అక్కడే ఉన్నాయి.
నిషధాద్యా దక్షిణాతస్తస్య కేసరపర్వ్వతాః । శిఖివాసాః సవైదూర్య్యః కపిలో గన్ధమాదనః । జారుధిప్రముఖాస్తదూత్ పశ్విమే కేసరాచలాః
దక్షిణంలో నిషధ మొదలైన కేశరాచల పర్వతాలు ఉన్నాయి. శిఖివాస, సవైదూర్య, కపిల, గంధమాదన పర్వతాలు అక్కడ ఉన్నాయి. పడమర వైపు జారుధి మొదలైన కేశరాచల పర్వతాలు కూడా ఉన్నాయి.
మేరోరనన్తరాఙ్గషుం జఠరాదిష్వవస్థితాః । శఙ్ఖకూటోఽథ ఋషభో హంసో నాగస్తథాపరః। కాలఞ్జరాద్యాశ్వ తథా ఉత్తరే కేశరాచలాః
మేరు పర్వతానికి ఆనుకుని జఠర మొదలైన ప్రాంతాల్లో శంఖకూట, ఋషభ, హంస, నాగ మొదలైన పర్వతాలు ఉన్నాయి. ఉత్తరంలో కాలంజర మొదలైన కేశరాచల పర్వతాలు ఉన్నాయి.
చతుర్దదశసహస్త్రాణి యోజనానాం మహాపురీ । మేరోరుపరి మైత్రేయ! బ్రహ్మణఃప్రథితా దివి
ఓ మైత్రేయా! మేరు పర్వతంపై బ్రహ్మకు చెందిన మహానగరం ఉంది. అది ఆకాశంలో ప్రసిద్ధి చెందింది; దాని పరిమాణం పద్నాలుగు వేల యోజనాలు.
తస్యాః సమన్తతశ్వాశష్టౌ దిశాసు విదిశాసు చ । ఇన్ద్రాదిలోకపాలానాం ప్రఖ్యాతాః ప్రవరాఃపురః
ఆ నగరాన్ని చుట్టూ ఎనిమిది దిక్కులలో, మధ్య దిక్కులలో కూడా, ఇంద్రుడు మొదలైన లోకపాలులకు ప్రసిద్ధమైన గొప్ప నగరాలు ఉన్నాయి.