క్షరాక్షరమయో విష్ణుర్బిభర్త్యఖిలమీశ్వరః । పురుషావ్యాకృతమయం భూషణాస్త్రస్వరూపవత్ ॥ ౧,౨౨.
క్షరాక్షరమయుడైన విష్ణువు, ఈశ్వరుడు, మొత్తం సృష్టిని ధరిస్తున్నాడు. అవ్యాకృత పురుషునిగా, అలంకారాలు, ఆయుధాల రూపంలో కనిపిస్తున్నాడు.
శ్రీమైత్రేయ ఉవాచ భూషణాస్త్రస్వరూపస్థం యచ్చైతదఖిలం జగత్ । బిభర్తి భగవాన్విష్ణుస్తన్మమాఖ్యాతుమర్హసి ॥ ౧,౨౨.
శ్రీమైత్రేయుడు ఇలా అడిగాడు: భగవంతుడైన విష్ణువు, అలంకారాలు, ఆయుధాల స్వరూపంగా ఈ మొత్తం జగత్తును ఎలా పోషిస్తున్నాడో నాకు వివరించండి.
శ్రీపరాశర ఉవాచ నమస్కృత్వాప్రమేయాయ విష్ణవే ప్రభవిష్ణవే । కథయామి యథాఖ్యాతం వసిష్ఠేన మమా భవత్ ॥ ౧,౨౨.
శ్రీపరాశరుడు ఇలా అన్నాడు: అపారమైన, సమస్తశక్తులయైన విష్ణువుకు నమస్కరించి, వసిష్ఠుడు నాకు చెప్పిన విధంగా నీకు వివరించబోతున్నాను, మహాభాగ్యవంతుడా!
ఆత్మానమస్య జగతో నిర్లేపమగుణామలమ్ । బిభర్తి కౌస్తుభమణిస్వరూపం భగవాన్హరిః ॥ ౧,౨౨.
భగవంతుడైన హరి, కౌస్తుభ మణిరూపంలో, ఈ జగత్తు యొక్క స్వరూపాన్ని, కలుషరహితంగా, గుణరహితంగా, పవిత్రంగా తనలో ధరిస్తున్నాడు.
శ్రీవత్ససంస్థానధరమనన్తేన సమాశ్రితమ్ । ప్రధానం బుద్ధిరప్యాస్తే గదారూపేణ మాధవే ॥ ౧,౨౨.
శ్రీవత్సము ఉన్న చోట, అనంతుని ఆధారంగా, ప్రధానమైన బుద్ధి కూడా మాధవునిలో గదారూపంగా స్థిరంగా ఉంటుంది.
భూతాదిమిన్ద్రియాదిం చ ద్విధాహఙ్కారమీశ్వరః । బిభర్తి శంఖరూపేణ శార్ఙ్గరూపేణ చ స్థితమ్ ॥ ౧,౨౨.
ఈశ్వరుడు భూతాలు, ఇంద్రియాలు, రెండు విధాల అహంకారాన్ని శంఖరూపంగా, శారంగధనురూపంగా ధరిస్తున్నాడు.
చలత్స్వరూపమత్యన్తం జవేనాన్తారితానిలమ్ । చక్రస్వరూపం చ మనో ధత్తే విష్ణుకరే స్థితమ్ ॥ ౧,౨౨.
ఎప్పుడూ చంచలంగా, వేగంగా ఉన్న మనస్సును విష్ణువు తన చేతిలో చక్రరూపంగా ఉంచుకున్నాడు.
పఞ్చరూపా తు యా మాలా వైజయన్తీ గదాభృతః । సా భూతహేతుసంఘాతా భూతమాలా చ వై ద్విజ ॥ ౧,౨౨.
గదను ధరించినవాడైన ఆయన వేసుకున్న వైజయంతి మాల, ఐదు రూపాలుగా ఉండి, భూతాల కారణాల సమాహారంగా, భూతమాలగా కూడా పిలవబడుతుంది, ద్విజుడా!
యానీన్ద్రియాణ్యశేషాణి బుద్ధికర్మాత్మకాని వై । శరరూపాణ్యశేషాణి తాని ధత్తే జనార్దనః ॥ ౧,౨౨.
అన్ని జ్ఞానేంద్రియాలు, కర్మేంద్రియాలు బాణాల రూపంలో ఉన్నాయి. జనార్దనుడు వాటన్నింటినీ ధరిస్తున్నాడు.
బిభర్తి యచ్చాసిరత్నమచ్యుతోత్యన్తనిర్మలమ్ । విద్యామయ తు తజ్జ్ఞానమవిద్యాకోశసంస్థితమ్ ॥ ౧,౨౨.
అచ్యుతుడు ధరించిన ఆ పతితులేని ఖడ్గం, విద్యారూపంగా ఉంది. అది అవిద్యారూపమైన పొరలో స్థితమై ఉంది.
ఇత్థం పుమాన్ప్రధానం చ బుద్ధ్యహఙ్కారమేవ చ । భూతాని చ హృషీకేశే మనః సర్వేన్ద్రియాణి చ । విద్యావిద్యే చ మైత్రేయ సర్వమేతత్సమాశ్రితమ్ ॥ ౧,౨౨.
ఇలా, మైత్రేయా! హృషీకేశుడు తనలో ప్రాధాన్యమైన ప్రకృతి, బుద్ధి, అహంకారం, భూతాలు, మనస్సు, అన్ని ఇంద్రియాలు, విద్య, అవిద్య — ఇవన్నీ కలిగి ఉన్నాడు.
అస్త్రభూషణసంస్థానస్వరూపం రూపవర్జితః । బిభార్తి మాయారూపోసౌ శ్రేయసే ప్రాణినాం హరిః ॥ ౧,౨౨.
హరి, స్వరూపం లేని వాడైనా, ఆయుధాలు, అలంకారాల రూపాన్ని ధరించి, మాయారూపంగా ప్రాణుల శ్రేయస్సు కోసం ఉంటాడు.
సవికారం ప్రధానం చ పుమాంశ్చైవాఖిలం జగత్ । బిభర్తి పుణ్డహీకాక్షస్తదేవం పరమేశ్వరః ॥ ౧,౨౨.
పద్మనయనుడైన పరమేశ్వరుడు, మారిన ప్రకృతి మరియు ఈ సమస్త జగత్తును తనలోనే ఉంచి పోషిస్తున్నాడు.
యా విద్యా యా తథావిద్యా యత్సద్యచ్చాసదవ్యయమ్ । తత్సర్వం సర్వభూతేశే మైత్రేయ మధుసూదనే ॥ ౧,౨౨.
మైత్రేయా! ఏది విద్య, ఏది అవిద్య, ఏది నిజం, ఏది అబద్ధం, ఏది నశించని దానైతే, అది అన్నీ భూతాల అధిపతి మధుసూదనునిలోనే ఉన్నాయి.
కలాకాష్ఠానిమేషాదిదినర్త్వయనహాయనైః । కాలస్వరూపో భగవానపాపో హరిరవ్యయః ॥ ౧,౨౨.
కాల, కాష్ఠ, నిమిష, దిన, ఋతువులు, సంవత్సరాల వంటి కాల విభాగాల ద్వారా, పాపరహితుడైన, నశించని హరిదేవుడు కాల స్వరూపుడై ఉన్నాడు.
భూర్లోకోథ భువర్లోకః స్వర్లోకో మునిసత్తమ । మహర్జనస్తపః సత్యం సప్త లోకా ఇమే విభుః ॥ ౧,౨౨.
మహర్షీ! భూలోకం, భువర్లోకం, స్వర్లోకం, మహర్లోకం, జనలోకం, తపోలోకం, సత్యలోకం — ఈ ఏడు లోకాలను పరిపూర్ణుడైన పరమాత్మ తనతో నింపుకున్నాడు.
లోకాత్మమూర్తిః సర్వేషాం పూర్వేషామపి పూర్వజః । ఆధారః సర్వవిద్యానాం స్వయమేవ హరిః స్థితః ॥ ౧,౨౨.
హరిదేవుడు అన్నీ లోకాల ఆత్మగా, రూపంగా, పురాతనులకన్నా పురాతనుడిగా, సమస్త విద్యలకు ఆధారంగా స్వయంగా నిలిచివున్నాడు.
దేవమానుషపశ్వాదిశ్వరూపైర్బహుభిః స్థితః । తతః సర్వేశ్వరోఽనన్తో భూతమూర్తిరమూర్తిమాన్ ॥ ౧,౨౨.
దేవతలు, మనుషులు, పశువులు మొదలైన అనేక రూపాలలో నిలిచి, ఆ అనంతుడు, సమస్త భూతాల అధిపతి, రూపమున్నవాడూ, రూపరహితుడూ కూడా.
ఋచో యజూంషి సామాని తథైవాథర్వాణాని వై । ఇతిహాసోపవేదాశ్చ వేదాన్తేషు తథోక్తయః ॥ ౧,౨౨.
ఋగ్వేదం, యజుర్వేదం, సామవేదం, అథర్వణవేదం, ఇతిహాసాలు, ఉపవేదాలు, వేదాంతాలలో చెప్పిన ఉపదేశాలు —
వేదాఙ్గాని సమస్తాని మన్వాదిగదితాని చ । శాస్త్రాణ్యశేషాణ్యాఖ్యానాన్యనువాకాశ్చ యే క్వచిత్ ॥ ౧,౨౨.
అన్ని వేదాంగాలు, మనువు మొదలైనవారి వచనాలు, అన్ని శాస్త్రాలు, కథలు, ఎక్కడైనా ఉన్న అనువాకాలు —
కావ్యాలాపాశ్చ యే కేచిద్రీతకాన్యఖిలాని చ । శబ్దమూర్తిధరస్యైతద్వపుర్విష్ణోర్మహాత్మనః ॥ ౧,౨౨.
ఏ కవిత్వమై ఉండి, సంభాషణలు, ఇతర రచనలు ఉన్నా, ఇవన్నీ మహాత్ముడైన విష్ణువు యొక్క శబ్దరూపమైన శరీరమే.
యాని మూర్తాన్యమూర్తాని యాన్యత్రాన్యత్ర వా క్వచిత్ । సన్తి వై వస్తుజాతాని తాని సర్వాణి తద్వపుః ॥ ౧,౨౨.
ఏవి రూపమున్నవైనా, రూపంలేనివైనా, ఇక్కడా, ఎక్కడైనా ఉన్నవైనా, అన్ని వస్తువులు ఆయన శరీరమే.
అహం హరిః సర్వమిదం జనార్దనో నాన్యత్తతః కారణకార్యజాతమ్ । ఈదృఙ్మనో యస్య న తస్యట భూయో భవోద్భావా ద్వన్ద్వగదా భవన్తి ॥ ౧,౨౨.
నేనే హరిదేవుడను, జనార్దనుడను, ఈ సమస్తమూ నేనే; దీనికి వేరే కారణం, ఫలం ఏదీ లేదు. ఎవరి మనస్సులో ఇలాంటి భావన ఉంటే, వారికి మళ్లీ జననం ఉండదు, ద్వంద్వాలు కలుగవు.
ఇత్యైష తేంశః ప్రథమః పురాణస్యాస్య వై ద్విజ । యథావత్కథితో యస్మిన్ధృతే పాపైః ప్రముచ్యతే ॥ ౧,౨౨.
ఇలా, ద్విజుడా! ఈ పురాణంలో మొదటి భాగాన్ని నీకు యథావిధిగా వివరించాను. దీన్ని జ్ఞాపకం ఉంచినవాడు పాపాల నుండి విముక్తి పొందుతాడు.
కార్త్తిక్యాం పుష్కరస్నానే ద్వాదశాబ్దేన యత్ఫలమ్ । తదస్య శ్రవణాత్సవ మైత్రేయాప్నోతి మానవః ॥ ౧,౨౨.
మైత్రేయా! కార్తీక మాసంలో పుష్కరంలో పన్నెండు సంవత్సరాలు స్నానం చేయడం వల్ల లభించే ఫలితాన్ని, ఈ పురాణాన్ని వినడం వల్ల మనిషి పొందుతాడు.
దేవర్షిపితృగన్ధర్వయక్షాదినాం చ సమ్భవమ్ । భవన్తి శృణ్వతః పుంసో దేవాద్య వరదా మునే ॥ ౧,౨౨.
మహర్షీ! దేవతలు, ఋషులు, పితృదేవతలు, గంధర్వులు, యక్షులు మొదలైన జన్మలు, ఈ పురాణాన్ని వినేవారికి లభిస్తాయి.
మైత్రేయ ఉవాచ । భగవన్ సమ్యాగాఖ్యాతం మమైతదఖిలం త్వయా । జగతః సర్గసమ్బన్ఘి యత్ పృష్టోఽసి గురో మయా
మైత్రేయుడు ఇలా అన్నాడు: భగవంతుడా! మీరు నాకు ఈ జగత్తు సృష్టి, వ్యవస్థ గురించి నేను అడిగిన ప్రతీది సరిగ్గా వివరించారు.
యోఽయమంశో జగత్సృష్టిసమ్బద్ధో గదితస్త్వయా । తత్రాహం శ్రోతుమిచ్ఛామి భూయోఽపి మునిసత్తమ
మహర్షీ! మీరు చెప్పిన జగత్తు సృష్టికి సంబంధించిన భాగాన్ని నేను మరింత వినాలని కోరుకుంటున్నాను.
ప్రియవ్రతోత్తానపాదౌ సుతౌ స్వాయమ్భువస్య యౌ । తయోరుత్తానపాదస్య ధ్రువః పుత్రస్త్వయోదితః ।.
స్వాయంభువుడికి ప్రియవ్రతుడు, ఉత్తానపాదుడు అనే ఇద్దరు కుమారులు ఉన్నారని, ఉత్తానపాదునికి ధ్రువుడు కుమారుడని మీరు చెప్పారు.
ప్రియవ్రతస్య నైవోక్తా భవతా ద్విజ సన్తతిః । తామహం శ్రోతుమిచ్ఛామి ప్రసన్నో వక్తుమర్హసి
ద్విజుడా! మీరు ఇంకా ప్రియవ్రతుని వంశాన్ని వివరించలేదు. దయచేసి దాని గురించి చెప్పండి; నేను వినాలని కోరుకుంటున్నాను.