ద్వే రూపే బ్రహ్మణస్తస్య మూర్తం చామూర్తమేవ చ । క్షరాక్షరాస్వరూపే తే సర్వభూతేష్వవస్థితే ॥ ౧,౨౨.
ఆ బ్రహ్మానికి రెండు రూపాలు ఉన్నాయి: రూపంతో కూడినది, రూపరహితమైనది. ఇవే నశించేది, నశించనిది — ఇవి అన్నీ భూతాలలో ఉన్నాయి.
అక్షరం తత్పరం బ్రహ్మ క్షరం సర్వమిదం జగత్ । ఏకదేశస్థితస్యాగ్నేర్జ్యోత్స్త్రా విస్తారిణి యథా । పరస్య బ్రహ్మణః శక్తిస్తథోదమఖిలం జగత్ ॥ ౧,౨౨.
నశించనిది — అదే పరబ్రహ్మం; ఈ జగత్తు అంతా నశించేది. ఒకే చోట ఉన్న అగ్నికి జ్యోతి ఎలా వ్యాపిస్తుందో, పరబ్రహ్మ శక్తి కూడా ఈ జగత్తుగా వ్యాపించింది.
తత్రాప్యాసన్నదూరత్వాద్బహుత్వస్వల్పతామయః । జ్యోత్స్నాభేదోస్తి తచ్ఛక్తేస్తద్వన్మైత్రేయ విద్యతే ॥ ౧,౨౨.
అందులో కూడా దగ్గర, దూరం వల్ల ఎక్కువ, తక్కువ అనే తేడా ఉంటుంది. జ్యోతులలో ఉన్న తేడాలా, ఆ శక్తిలో కూడా అలాంటి భేదం ఉంది, మైత్రేయా.
బ్రహ్మవిష్ణుశివా బ్రహ్మన్ప్రధానా బ్రహ్మశక్తయః । తతశ్చ దేవా మైత్రేయ న్యూనా దక్షాదయస్తతః ॥ ౧,౨౨.
బ్రహ్మా, విష్ణువు, శివుడు — వీరే బ్రహ్మశక్తులకు ప్రధానులు, వీరి నుంచే దేవతలు, వీరి తర్వాత దక్షుడు మొదలైన చిన్నవారు పుట్టారు, మైత్రేయా.
తతో మనుష్యాః పశవౌ మృగపక్షిసరీసృపాః । న్యూనాన్యూనతరాశ్చైవ వృక్షగుల్మాదయస్తథా ॥ ౧,౨౨.
అప్పటినుంచి మనుషులు, పశువులు, అడవి జంతువులు, పక్షులు, సరీసృపాలు, అలాగే చెట్లు, పొదలు మొదలైనవి — ఇవన్నీ తక్కువ స్థాయిలుగా, ఇంకా తక్కువ స్థాయిలుగా పుట్టుకొచ్చాయి.
తదేతదక్షరం నిత్యం జగన్మునివరాఖితమ్ । ఆవిర్భావతిరోభావజన్మనాశవికల్పవత్ ॥ ౧,౨౨.
ఈ నిత్యమైన, నశించని తత్త్వాన్ని మహర్షులు కాపాడుతున్నారు. ఇది పుట్టడం, కనబడడం, మాయమవడం, నశించడం ఇలా ఎన్నో విధాలుగా జరుగుతుంది.
సర్వశక్తి మయో విష్ణుః స్వరూపం బ్రహ్మణః పరమ్ । మూర్తం యద్యోగిభిః పూర్వం యోగారమ్భేషు చిన్త్యతే ॥ ౧,౨౨.
అన్ని శక్తులతో నిండిన విష్ణువు, పరబ్రహ్మ స్వరూపుడు. యోగులు తమ సాధన ప్రారంభంలో ఆయన రూపాన్ని ధ్యానిస్తారు.
సాలమ్బనో మహాయోగః సబీజో యత్రసంస్థితః । మనస్యవ్యాహతే సమ్యగ్యుఞ్జతాం జాయతే మునే ॥ ౧,౨౨.
మహర్షీ! మనసు అశాంతి లేకుండా, సరిగ్గా ఏకాగ్రతతో ఉండగా, బీజంతో కూడిన, ఆధారమున్న గొప్ప యోగం అక్కడ కలుగుతుంది.
స పరః పరశక్తీనాం బ్రహ్మణః సమనన్తరమ్ । మూర్తం బ్రహ్మ మహాభాగ సర్వబ్రహ్మమయో హరిః ॥ ౧,౨౨.
అతడు పరమాత్మ, బ్రహ్మణుడి గొప్ప శక్తులకు మించినవాడు. మహాభాగ్యవంతుడా! హరి అనగా, సర్వబ్రహ్మమయుడైన మూర్తిరూప బ్రహ్మ అతడే.
యత్ర సర్వమిదం ప్రోతమోతం చైవాఖితం జగత్ । తతో జగజ్జగత్యస్మిన్స జగచ్చఖిలం మునే ॥ ౧,౨౨.
ఈ మొత్తం జగత్తు ఆయనలోనే అల్లిపడింది, కలిసిపోయింది మహర్షీ! అందువల్ల ఈ లోకంలో జగత్తు ఆయనే, మొత్తం విశ్వం కూడా ఆయనే.
క్షరాక్షరమయో విష్ణుర్బిభర్త్యఖిలమీశ్వరః । పురుషావ్యాకృతమయం భూషణాస్త్రస్వరూపవత్ ॥ ౧,౨౨.
క్షరాక్షరమయుడైన విష్ణువు, ఈశ్వరుడు, మొత్తం సృష్టిని ధరిస్తున్నాడు. అవ్యాకృత పురుషునిగా, అలంకారాలు, ఆయుధాల రూపంలో కనిపిస్తున్నాడు.
శ్రీమైత్రేయ ఉవాచ భూషణాస్త్రస్వరూపస్థం యచ్చైతదఖిలం జగత్ । బిభర్తి భగవాన్విష్ణుస్తన్మమాఖ్యాతుమర్హసి ॥ ౧,౨౨.
శ్రీమైత్రేయుడు ఇలా అడిగాడు: భగవంతుడైన విష్ణువు, అలంకారాలు, ఆయుధాల స్వరూపంగా ఈ మొత్తం జగత్తును ఎలా పోషిస్తున్నాడో నాకు వివరించండి.
శ్రీపరాశర ఉవాచ నమస్కృత్వాప్రమేయాయ విష్ణవే ప్రభవిష్ణవే । కథయామి యథాఖ్యాతం వసిష్ఠేన మమా భవత్ ॥ ౧,౨౨.
శ్రీపరాశరుడు ఇలా అన్నాడు: అపారమైన, సమస్తశక్తులయైన విష్ణువుకు నమస్కరించి, వసిష్ఠుడు నాకు చెప్పిన విధంగా నీకు వివరించబోతున్నాను, మహాభాగ్యవంతుడా!
ఆత్మానమస్య జగతో నిర్లేపమగుణామలమ్ । బిభర్తి కౌస్తుభమణిస్వరూపం భగవాన్హరిః ॥ ౧,౨౨.
భగవంతుడైన హరి, కౌస్తుభ మణిరూపంలో, ఈ జగత్తు యొక్క స్వరూపాన్ని, కలుషరహితంగా, గుణరహితంగా, పవిత్రంగా తనలో ధరిస్తున్నాడు.
శ్రీవత్ససంస్థానధరమనన్తేన సమాశ్రితమ్ । ప్రధానం బుద్ధిరప్యాస్తే గదారూపేణ మాధవే ॥ ౧,౨౨.
శ్రీవత్సము ఉన్న చోట, అనంతుని ఆధారంగా, ప్రధానమైన బుద్ధి కూడా మాధవునిలో గదారూపంగా స్థిరంగా ఉంటుంది.
భూతాదిమిన్ద్రియాదిం చ ద్విధాహఙ్కారమీశ్వరః । బిభర్తి శంఖరూపేణ శార్ఙ్గరూపేణ చ స్థితమ్ ॥ ౧,౨౨.
ఈశ్వరుడు భూతాలు, ఇంద్రియాలు, రెండు విధాల అహంకారాన్ని శంఖరూపంగా, శారంగధనురూపంగా ధరిస్తున్నాడు.
చలత్స్వరూపమత్యన్తం జవేనాన్తారితానిలమ్ । చక్రస్వరూపం చ మనో ధత్తే విష్ణుకరే స్థితమ్ ॥ ౧,౨౨.
ఎప్పుడూ చంచలంగా, వేగంగా ఉన్న మనస్సును విష్ణువు తన చేతిలో చక్రరూపంగా ఉంచుకున్నాడు.
పఞ్చరూపా తు యా మాలా వైజయన్తీ గదాభృతః । సా భూతహేతుసంఘాతా భూతమాలా చ వై ద్విజ ॥ ౧,౨౨.
గదను ధరించినవాడైన ఆయన వేసుకున్న వైజయంతి మాల, ఐదు రూపాలుగా ఉండి, భూతాల కారణాల సమాహారంగా, భూతమాలగా కూడా పిలవబడుతుంది, ద్విజుడా!
యానీన్ద్రియాణ్యశేషాణి బుద్ధికర్మాత్మకాని వై । శరరూపాణ్యశేషాణి తాని ధత్తే జనార్దనః ॥ ౧,౨౨.
అన్ని జ్ఞానేంద్రియాలు, కర్మేంద్రియాలు బాణాల రూపంలో ఉన్నాయి. జనార్దనుడు వాటన్నింటినీ ధరిస్తున్నాడు.
బిభర్తి యచ్చాసిరత్నమచ్యుతోత్యన్తనిర్మలమ్ । విద్యామయ తు తజ్జ్ఞానమవిద్యాకోశసంస్థితమ్ ॥ ౧,౨౨.
అచ్యుతుడు ధరించిన ఆ పతితులేని ఖడ్గం, విద్యారూపంగా ఉంది. అది అవిద్యారూపమైన పొరలో స్థితమై ఉంది.
ఇత్థం పుమాన్ప్రధానం చ బుద్ధ్యహఙ్కారమేవ చ । భూతాని చ హృషీకేశే మనః సర్వేన్ద్రియాణి చ । విద్యావిద్యే చ మైత్రేయ సర్వమేతత్సమాశ్రితమ్ ॥ ౧,౨౨.
ఇలా, మైత్రేయా! హృషీకేశుడు తనలో ప్రాధాన్యమైన ప్రకృతి, బుద్ధి, అహంకారం, భూతాలు, మనస్సు, అన్ని ఇంద్రియాలు, విద్య, అవిద్య — ఇవన్నీ కలిగి ఉన్నాడు.
అస్త్రభూషణసంస్థానస్వరూపం రూపవర్జితః । బిభార్తి మాయారూపోసౌ శ్రేయసే ప్రాణినాం హరిః ॥ ౧,౨౨.
హరి, స్వరూపం లేని వాడైనా, ఆయుధాలు, అలంకారాల రూపాన్ని ధరించి, మాయారూపంగా ప్రాణుల శ్రేయస్సు కోసం ఉంటాడు.
సవికారం ప్రధానం చ పుమాంశ్చైవాఖిలం జగత్ । బిభర్తి పుణ్డహీకాక్షస్తదేవం పరమేశ్వరః ॥ ౧,౨౨.
పద్మనయనుడైన పరమేశ్వరుడు, మారిన ప్రకృతి మరియు ఈ సమస్త జగత్తును తనలోనే ఉంచి పోషిస్తున్నాడు.
యా విద్యా యా తథావిద్యా యత్సద్యచ్చాసదవ్యయమ్ । తత్సర్వం సర్వభూతేశే మైత్రేయ మధుసూదనే ॥ ౧,౨౨.
మైత్రేయా! ఏది విద్య, ఏది అవిద్య, ఏది నిజం, ఏది అబద్ధం, ఏది నశించని దానైతే, అది అన్నీ భూతాల అధిపతి మధుసూదనునిలోనే ఉన్నాయి.
కలాకాష్ఠానిమేషాదిదినర్త్వయనహాయనైః । కాలస్వరూపో భగవానపాపో హరిరవ్యయః ॥ ౧,౨౨.
కాల, కాష్ఠ, నిమిష, దిన, ఋతువులు, సంవత్సరాల వంటి కాల విభాగాల ద్వారా, పాపరహితుడైన, నశించని హరిదేవుడు కాల స్వరూపుడై ఉన్నాడు.
భూర్లోకోథ భువర్లోకః స్వర్లోకో మునిసత్తమ । మహర్జనస్తపః సత్యం సప్త లోకా ఇమే విభుః ॥ ౧,౨౨.
మహర్షీ! భూలోకం, భువర్లోకం, స్వర్లోకం, మహర్లోకం, జనలోకం, తపోలోకం, సత్యలోకం — ఈ ఏడు లోకాలను పరిపూర్ణుడైన పరమాత్మ తనతో నింపుకున్నాడు.
లోకాత్మమూర్తిః సర్వేషాం పూర్వేషామపి పూర్వజః । ఆధారః సర్వవిద్యానాం స్వయమేవ హరిః స్థితః ॥ ౧,౨౨.
హరిదేవుడు అన్నీ లోకాల ఆత్మగా, రూపంగా, పురాతనులకన్నా పురాతనుడిగా, సమస్త విద్యలకు ఆధారంగా స్వయంగా నిలిచివున్నాడు.
దేవమానుషపశ్వాదిశ్వరూపైర్బహుభిః స్థితః । తతః సర్వేశ్వరోఽనన్తో భూతమూర్తిరమూర్తిమాన్ ॥ ౧,౨౨.
దేవతలు, మనుషులు, పశువులు మొదలైన అనేక రూపాలలో నిలిచి, ఆ అనంతుడు, సమస్త భూతాల అధిపతి, రూపమున్నవాడూ, రూపరహితుడూ కూడా.
ఋచో యజూంషి సామాని తథైవాథర్వాణాని వై । ఇతిహాసోపవేదాశ్చ వేదాన్తేషు తథోక్తయః ॥ ౧,౨౨.
ఋగ్వేదం, యజుర్వేదం, సామవేదం, అథర్వణవేదం, ఇతిహాసాలు, ఉపవేదాలు, వేదాంతాలలో చెప్పిన ఉపదేశాలు —
వేదాఙ్గాని సమస్తాని మన్వాదిగదితాని చ । శాస్త్రాణ్యశేషాణ్యాఖ్యానాన్యనువాకాశ్చ యే క్వచిత్ ॥ ౧,౨౨.
అన్ని వేదాంగాలు, మనువు మొదలైనవారి వచనాలు, అన్ని శాస్త్రాలు, కథలు, ఎక్కడైనా ఉన్న అనువాకాలు —