పరమార్థస్త్వమేవైకో నాన్యోస్తి జగతః పతే । తవైష మహిమా యేన వ్యాప్తమేతచ్చరాచరమ్
ప్రపంచాధిపతీ! నీవే పరమార్థం. ఇంకొకటి లేదు. నీ మహిమ వల్ల ఈ చరాచర జగత్తంతా నిండిపోయింది.
యదేతదృశ్యతే మూర్త్తమేతజ్జ్ఞానాత్మనస్తవ । భ్రాన్తిజ్ఞానేన పశ్యన్తి జగద్రూ పమయోగినః
ఇక్కడ కనబడే రూపం అన్నీ నీ జ్ఞానస్వరూపమే. కానీ మాయలో ఉన్నవారు, యోగులు, ఈ ప్రపంచాన్ని వేరుగా చూస్తారు.
జ్ఞానస్వరూపమఖిలం జగదేతదబుద్ధయః । అర్థస్వరూపం పశ్యన్తో భ్రామ్యన్తే మోహసంప్లవే
తెలివిలేనివారు ఈ జగత్తును పదార్థంగా మాత్రమే చూస్తారు. దాన్ని వస్తువులుగా భావించి, మోహసముద్రంలో తిప్పబడుతారు.
యే తు జ్ఞానవిదః శుద్ధచేతసస్తేఽఖిలం జగత్ । జ్ఞానాత్మకం ప్రపశ్యన్తి త్వద్రూ పం పరమేశ్వర
కానీ జ్ఞానాన్ని తెలిసిన, శుద్ధమనస్సు కలవారు, ఈ జగత్తంతా జ్ఞానమయమై, నీ రూపమేనని, పరమేశ్వరుడా! చూస్తారు.
ప్రసీద సర్వ సర్వాత్మన్భవాయ జగతామిమామ్ । ఉద్ధరోర్వీమమేయాత్మఞ్ఛన్నో దేహ్యబ్జలోచన
సర్వలోకాలకు జీవరూపమైన పరమాత్మా, మమ్మల్ని కాపాడి దయచూపు. కమలనయనా, ఈ భూమిని నీ రూపంలో దాగి ఉన్నావు. దయచేసి భూమిని పైకి తీయి.
సత్త్వోద్రి క్తోఽసి భగవన్ గోవింద పృథివీమిమామ్ । సముద్ధర భవాయేశ శన్నో దేహ్యబ్జలోచన
పరమపవిత్రుడైన గోవిందా, నీవు సత్త్వగుణంతో నిండివున్నావు. భూతాల అధిపతీ, మాకోసం ఈ భూమిని పైకి తీయి. కమలనయనా, మాకు కరుణ చూపు.
సర్గప్రవృత్తిర్భవతో జగతాముపకారిణీ । భవత్వేషా నమస్తేఽస్తు శన్నో దేహ్యబ్జలోచన
ప్రపంచాలకు మేలు చేసే ఈ సృష్టికార్యం నీ వల్ల జరుగుతుంది. నీకు నమస్కారం. కమలనయనా, మాకు దయచూపు.
శ్రీపరాశర ఉవాచ। ఏవం సంస్తూయమానస్తు పరమాత్మా మహీధరః । ఉజ్జహార క్షితిం క్షిప్రం న్యస్తవాంశ్చ మహామ్భసి
శ్రీపరాశరుడు ఇలా అన్నాడు: ఇలా స్తుతించబడిన పరమాత్మ, భూమిని మోసేవాడు, వెంటనే భూమిని పైకి తీసి, ఆ మహాసముద్రంపై ఉంచాడు.
తస్యోపరి జలౌఘస్య మహతీ నౌరివ స్థితా । వితతత్త్వాత్తు దేహస్య న మహీ యాతి సంప్లవమ్
ఆ పరమాత్మ శరీరంపై, నీళ్ల ప్రవాహంలో, భూమి పెద్ద నౌకలా నిలిచింది. ఆయన శరీరం విస్తారంగా ఉండటంతో భూమి మునిగిపోలేదు.
తతః క్షితిం సమాం కృత్వా పృథివ్యాం సోచినోద్గిరీన్ । యథావిభాగం భగవాననాదిః పరమేశ్వరః
తర్వాత, భూమిని సమతలంగా చేసి, ఆదికర్త అయిన పరమేశ్వరుడు, పర్వతాలను వాటి స్థానాల ప్రకారం భూమిపై ఏర్పరిచాడు.
ప్రాక్యసర్గదగ్ధానఖిలాన్పర్వతాన్పృథివీతలే । అమోఘేన ప్రభావేణ ససర్జామోఘవాఞ్ఛితః
మునుపటి సృష్టిలో నాశనమైన పర్వతాలను, తన అపారమైన శక్తితో, ఏదీ వృథా కాకుండా, భూమిపై మళ్లీ సృష్టించాడు.
భూవిభాగం తతః కృత్వా సప్తద్వీపాన్యథాతథమ్ । భూరాద్యాంశ్చతురో లోకాన్పూర్వవత్సమకల్పయత్
ఆ తరువాత భూమిని విభజించి, మునుపటిలాగే ఏడు ద్వీపాలను ఏర్పరిచాడు. భూ మొదలైన నాలుగు లోకాలనూ మునుపటిలాగే స్థాపించాడు.
బ్రహ్మరూపధరో దేవస్తతోఽసౌ రజసా వృతః । చకార సృష్టిం భగవాంశ్చతుర్వక్త్రధరో హరిః
తర్వాత, దేవుడు బ్రహ్మరూపాన్ని ధరించి, రజోగుణంతో కూడి, నలుగురు ముఖాలతో ఉన్న హరిదేవుడు సృష్టికార్యాన్ని ప్రారంభించాడు.
నిమిత్తమాత్రమేవాఽసౌ సృజ్యానాం సర్గకర్మణి । ప్రధానకారణీభూతా యతో వై సృజ్యశక్తయః
సృష్టిలో ఆయన కేవలం కారణమాత్రుడే. సృష్టికి అవసరమైన శక్తులే ప్రధాన కారణాలు అవుతాయి.
నిమిత్తమాత్రం ముక్త్వైవం నాన్యత్కించిదపేక్షతే । నీయతే తపతాం శ్రేష్ఠ స్వశక్త్యా వస్తు వస్తుతామ్
కారణమాత్రుడిగా తప్ప, ఆయనకు ఇంకేమీ అవసరం లేదు. మునివరా, తన స్వశక్తితో ప్రతి వస్తువు తన స్వరూపాన్ని పొందుతుంది.
శ్రీమైత్రేయ ఉవాచ యథా ససర్జ దేవోఽసౌ దేవర్షిపితృదానవాన్ । మనుష్యతిర్యగ్వృక్షాదీన్భూవ్యోమసలిలౌకసః
శ్రీమైత్రేయుడు ఇలా అడిగాడు: దేవుడు దేవతలు, ఋషులు, పితృదేవతలు, దానవులు, మనుషులు, జంతువులు, చెట్లు, భూమి, ఆకాశం, నీటిలో నివసించే అన్ని ప్రాణులను ఎలా సృష్టించాడో నాకు చెప్పు.
యద్గుణం యత్స్వభావం చ యద్రూ పం చ జగద్ద్విజ। సర్గాదౌ సృష్టవాన్బ్రహ్మా తన్మమాచక్ష్వ కృత్స్నశః
ద్విజుడా! సృష్టి ప్రారంభంలో బ్రహ్మదేవుడు జగత్తులో ఏ లక్షణాలు, స్వభావాలు, రూపాలు సృష్టించాడో నాకు పూర్తిగా వివరించు.
శ్రీపరాశర ఉవాచ మైత్రేయ కథయామ్యేతచ్ఛృణుష్వ సుసమాహితః । యథా ససర్జ దేవోసౌ దేవాదీనఖిలాన్విభుః
శ్రీపరాశరుడు ఇలా చెప్పాడు: మైత్రేయా! నేను నీకు ఇది వివరంగా చెబుతాను. నీవు శ్రద్ధగా విను. ఆ పరమేశ్వరుడు దేవతలతో పాటు ఇతరులను ఎలా సృష్టించాడో చెబుతాను.
సృష్టిం చింతయ తస్తస్య కల్పాదిషు యథా పురా । అబుద్ధిపూర్వకః సర్గః ప్రాదుర్భూతస్తమోమయః
అప్పటిలాగే కల్పాల ప్రారంభంలో సృష్టి గురించి ఆలోచిస్తూ ఉన్నప్పుడు, అవివేకంతో కూడిన, చీకటిగా ఉన్న ఒక సృష్టి ప్రబలమైంది.
తమోమోహో మహామోహస్తామిస్రో హ్యన్ధసంజ్ఞితః । అవిద్యా పంచపర్వైషా ప్రాదుర్భూతా మహాత్మనః
ఆ చీకటి మాయ, మహామాయ, తామిస్రం, అంధసమనే అని పిలవబడుతుంది. ఈ అవిద్యా ఐదు రూపాలలో ఆ మహాత్ముడి నుండి ఉద్భవించింది.
పఞ్చధాఽవస్థితః సర్గో ధ్యాయతో ప్రతిబోధవాన్ । బహిరన్తోఽప్రకాశశ్చ సంవృతాత్మా నగాత్మకః
ఆ సృష్టి ఐదు విధాలుగా ఉండి, ఆయన ధ్యానం చేస్తున్నప్పుడు అవగాహన లేకుండా వెలుపల, లోపల వెలుతురు లేకుండా, తన స్వభావంలో మూసివుండి, చెట్ల వలె ప్రబలంగా ఉండేది.
తమోమోహో మహామోహస్తామిస్రో హ్యన్ధసంజ్ఞితః । అవిద్యా పంచపర్వైషా ప్రాదుర్భూతా మహాత్మనః ॥౫ పఞ్చధాఽవస్థితః సర్గో ధ్యాయతో ప్రతిబోధవాన్ । బహిరన్తోఽప్రకాశశ్చ సంవృతాత్మా నగాత్మకః ॥౬ ముఖ్యా నగా యతః ప్రోక్తా ముఖ్యసర్గస్తతస్త్వయమ్
ముఖ్యా నగా యతః ప్రోక్తా ముఖ్యసర్గస్తతస్త్వయమ్ ౭ తం దృష్ట్వాఽసాధకం సర్గమమన్యదపరం పునః
ప్రధానమైన చెట్లు ప్రధాన సృష్టిగా చెప్పబడ్డాయి కనుక దీనిని ముఖ్యసృష్టి అంటారు. ఆ సృష్టి ఫలితం ఇవ్వకపోవడం చూసి ఆయన మరొక కొత్త సృష్టిని చేశాడు.
తస్యాభిధ్యాయతః సర్గస్తిర్యక్స్త్రోతోభ్యవర్త్తత । యస్మాత్తిర్యక్ప్రవృత్తిస్స తిర్యక్స్రోతాస్తతః స్మృతః
ఆయన ధ్యానం చేస్తుండగా, అడ్డంగా ప్రవహించే సృష్టి ఏర్పడింది. వాటి ప్రవర్తన అడ్డంగా ఉండటం వల్ల దాన్ని తిర్యక్స్రోతస్సు సృష్టి అంటారు.
పశ్వాదయస్తే విఖ్యాతాస్తమఃప్రాయా హ్యవేదినః । ఉత్పథగ్రాహిణశ్చైవ తేఽజ్ఞానే జ్ఞానమానినః
పశువుల మొదలైనవి ప్రసిద్ధిగా ఉన్నాయి. అవి చీకటి ప్రధానమైనవి, అజ్ఞానంతో, తప్పు మార్గాల్లో నడిచేవి, అజ్ఞానం ఉన్నా తాము తెలివైనవాళ్లమని భావించేవి.
అహంకృతా అహంమానా అష్టావింశద్వధాత్మకాః । అతః ప్రకాశాస్తే సర్వే ఆవృతాశ్చ పరస్పరమ్
అవి అహంకారంతో, గర్వంతో నిండినవి, ఇరవై ఎనిమిది రకాలుగా ఉంటాయి. అందరూ వెలుగులో ఉన్నా పరస్పరం ఆవృతమై ఉంటారు.
తమప్యసాధకం మత్వా ధ్యాయతోన్యస్తతోఽభవత్ । ఊర్ధ్వస్రోతాస్తృతీయస్తు సాత్త్వికోర్ధ్వమవర్త్తత
ఆ సృష్టి కూడా ఫలితం ఇవ్వకపోవడం చూసి, ఆయన మరింత ధ్యానం చేయగా, మూడవ సృష్టి అయిన సాత్వికమైన, పైకి ప్రవహించే ఊర్ధ్వస్రోతస్సు ఏర్పడింది.
తే సుఖప్రీతిబహులా బహిరన్తశ్చ నావృతాః । ప్రకాశా బహిరన్తశ్చ ఊర్ధ్వస్రోతోద్భవాః స్మృతాః
అవి ఆనందంతో, సంతోషంతో నిండినవి; లోపల, వెలుపల ఎలాంటి అడ్డంకులు లేవు. లోపల, వెలుపల వెలుగుతో కూడినవి, ఊర్ధ్వస్రోతస్సు జన్యులుగా పిలవబడతారు.
తుష్టాత్మానస్తృతీయస్తు దేవసర్గస్తు స స్మృతః । తస్మిన్సర్గేభవత్ప్రీతిర్నిష్పన్నే బ్రహ్మణస్తదా
తమలో తాము సంతృప్తిగా ఉండే ఈ మూడవ సృష్టిని దేవతల సృష్టిగా అంటారు. ఆ సృష్టి పూర్తయినప్పుడు బ్రహ్మదేవుడు ఆనందాన్ని పొందాడు.
తతోన్యం స తదా దధ్యౌ సాధకం సర్గముత్తమమ్ . అసాధకాంస్తు తాఞ్జ్ఞాత్వా ముఖ్యసర్గాదిసమ్భవాన్
అప్పుడు ఆయన మరొక ఉత్తమమైన, ఫలప్రదమైన సృష్టిని ధ్యానించాడు. ముందున్న ముఖ్యసృష్టి మొదలైనవి ఫలితం ఇవ్వనివని గ్రహించాడు.
ఆ మహా మోహం tamaś-moha అనే కథమై చీకటితో జన్మించినది—అది అంధత్వముతో కూడిన సరళమైన మోహం; ఈ అవిద్యా పంచరూపైగా మహామనసులోఉద్భవించింది. పంచాక్షర రూపేణ సృష్టించబడినది, ఆ స్థితి ఉనికిలో నిలవును; దానిని పరిశీలిస్తే అజ్ఞాతం ప్రబుద్ధమవుతుంది; అంతర్గతంగానూ బాహ్యంగానూ ఉండి వెలుగును కోల్పోయింది, స్వయమ్బంధనే, నగరరహిత స్వరూపమనే విధముంది.