కాలస్తృతీయస్తస్యాంశః సర్వభూతాని చాపరః । ఇత్థం చతుర్ధా సంసృష్టౌ వర్తతేసౌ రజోగుణః ॥ ౧,౨౨.
కాలం ఆయన మూడవ భాగం, అన్ని జీవులు ఇంకొక భాగం; ఇలా సృష్టిలో ఆయన నాలుగు రూపాల్లో, రాజోగుణంతో, ఉండిపోతాడు.
ఏకాంశేనాస్థితో విష్ణుః కరోతి ప్రతిపాలనమ్ । మన్వాదిరూపశ్చాన్యేన కాలరూపోఽపరోణ చ ॥ ౧,౨౨.
ఒక భాగంతో విష్ణువు నిలిచి, రక్షణను చేస్తాడు; ఇంకొక భాగంతో మనువులు మొదలైనవారి రూపంలో ఉంటాడు; మరొక భాగంతో కాలంగా ఉంటాడు.
సర్వభూతేషు చాన్యేన సంశ్థితః కురుతే స్థితిమ్ । సత్త్వం గుణం సమాశ్రిత్య జగతః పురుషోత్తమః ॥ ౧,౨౨.
ఇంకొక భాగంతో ఆయన అన్ని జీవుల్లో నివసించి, వాటి స్థితిని కాపాడుతాడు; సర్వలోకాలకు ఉత్తముడైన పురుషోత్తముడు సత్వగుణాన్ని ఆధారంగా తీసుకుంటాడు.
ఆశ్రిత్య తమసో వృత్తిమన్తకాలే తథా పునః । రుద్రస్వరూపో భగవానేకాంశేన భవత్యజః ॥ ౧,౨౨.
లయ సమయంలో తిరిగి, ఆయన తమోగుణాన్ని ఆధారంగా తీసుకొని, జన్మలేని భగవంతుడు ఒక భాగంతో రుద్రునిగా అవతరిస్తాడు.
అగ్న్యన్తకాదిరూపేణ భాగేనాన్యేన వర్తతే । కాలస్వరూపో భాగో యఃసర్వభూతాని చాపరః ॥ ౧,౨౨.
ఇంకొక భాగంతో ఆయన అగ్ని, యముడు మొదలైనవారి రూపంలో ఉంటాడు; ఒక భాగం కాలంగా, మరొక భాగం అన్ని జీవులుగా ఉంటుంది.
వినాశం కుర్వతస్తస్య చతుర్ధైవం మహాత్మనః । విభాగకల్పనా బ్రహ్మన్ కథ్యతే సార్వకాలికీ ॥ ౧,౨౨.
ఈ విధంగా, మహాత్ముడు వినాశాన్ని కలిగించే సమయంలో, బ్రహ్మన్, ఆయన నాలుగు విధాలుగా విభజన ఎప్పుడూ జరుగుతుందని చెబుతారు.
బ్రహ్మ దక్షాదయః కాలస్తథై వాఖిలజన్తవః । విభూతయో హరేరేతా జగతః సృష్టిహేతవః ॥ ౧,౨౨.
బ్రహ్మ, దక్షుడు మొదలైన వారు, కాలం, అన్ని జీవులు—ఇవి హరివైభవాలు, జగత్తు సృష్టికి కారణాలు.
విష్ణుర్మన్వాదయః కాలః సర్వభూతాని చ ద్విజ । స్థితేర్నిమిత్తభూతస్య విష్ణోరేతా విభూతయః ॥ ౧,౨౨.
విష్ణువు, మనువులు మొదలైన వారు, కాలం, అన్ని జీవులు—ఇవి జగత్తు స్థితికి కారణమైన విష్ణువు వైభవాలు, ఓ ద్విజ.
రుద్రః కాలాన్తకాద్యాశ్చ సమస్తాశ్చైవ జన్తవః । చతుర్ధా ప్రలాయాయైతా జనార్దనవిభూతయః ॥ ౧,౨౨.
రుద్రుడు, కాలం, యముడు మొదలైన వారు, అన్ని జీవులు—ఇవి నాలుగు విధాలుగా జనార్దనుని లయానికి వైభవాలు.
జగదాదౌ తథా మధ్యే సృష్టిరాప్రలయా ద్విజ । ధాత్రా మరీచిమిశ్రైశ్చ క్రియతే జన్తుభిస్తథా ॥ ౧,౨౨.
ప్రపంచం ఆరంభంలోనూ, మధ్యలోనూ, లయ వరకు కూడా, ఓ ద్విజ, సృష్టి ధాతతో పాటు మరీచి మొదలైనవారు, జీవులు కలసి చేస్తారు.
బ్రహ్మ సృజత్యాదికాలే మరీచిప్రముఖాస్తతః । ఉత్పాదయన్త్యపత్యాని జన్తవశ్చ ప్రతిక్షణమ్ ॥ ౧,౨౨.
ఆదిలో బ్రహ్మ సృష్టి చేస్తాడు; ఆ తరువాత మరీచి మొదలైన వారు సంతానాన్ని పెంచుతారు; ప్రతి క్షణం జీవులు పుడుతూనే ఉంటారు.
కాలేన న వినా బ్రహ్మ సృష్టినిష్పాదకో ద్విజ । న ప్రజాపతయః సర్వే న చైవాఖిలజన్తవః ॥ ౧,౨౨.
కాలం లేకుండా, ఓ ద్విజ, బ్రహ్మ సృష్టిని చేయలేడు; ప్రజాపతులు, అన్ని జీవులు కూడా చేయలేరు.
ఏవమేవ విభాగోయం స్తితావప్యుపదిశ్యతి । చతుర్దా తస్య దేవస్య మైత్రేయ ప్రలయే తథా ॥ ౧,౨౨.
ఇదే విధంగా, ఈ విభాగం స్థితిలోనూ చెప్పబడింది; అలాగే, ఓ మైత్రేయ, ఆ దేవునికి లయ సమయంలోనూ నాలుగు విధాలుగా ఉంటుంది.
యత్కిఞ్చిత్సృజ్యతే యేన సత్త్వజాతేన వై ద్విజ । తస్య సృజ్యస్య సమ్భూతో తత్సర్వం వై హరేస్తనుః ॥ ౧,౨౨.
సత్వగుణంలో పుట్టిన ఏ జీవి ఏదైనా సృష్టిస్తే, ఓ ద్విజ, ఆ సృష్టించబడినదంతా హరిదేహమే.
హన్తి యావచ్చ యత్కిఞ్చిత్సత్త్వం స్థావరజఙ్గమమ్ । జనార్దనస్య తద్రౌద్రం మైత్రేయాన్తకరం వపుః ॥ ౧,౨౨.
ఏ జీవి స్థావరమా, జంగమమా నశించిందో, ఓ మైత్రేయ, ఆ నాశకరమైన రూపం జనార్దనుని ఉగ్రమూర్తి.
ఏవమేష జగత్స్త్రష్టా జగత్పాతా తథా జగత్ । జగద్భక్షయితా దేవః సమస్తస్య జనార్దనః ॥ ౧,౨౨.
ఈ విధంగా, జనార్దనుడు ఈ లోకానికి సృష్టికర్త, పోషకుడు, భక్షించేవాడు కూడా.
సృష్టిస్థిత్యన్తకాలేషు త్రిధైవం సంప్రవర్తతే । గుణప్రవృత్యా పరమం పదం తస్యాగుణం మహత్ ॥ ౧,౨౨.
సృష్టి, స్థితి, లయకాలాల్లో, అది మూడు విధాలుగా ప్రవర్తిస్తుంది — గుణాల ప్రకారం. కానీ దాని పరమ స్థితి మాత్రం గుణాలకు అతీతమైనది, మహత్తరమైనది.
తచ్చ జ్ఞానమయం వ్యాపి స్వసంవేద్యమనౌపమమ్ । చతుష్ప్రకారం తదపి స్వరూపం పరమాత్మనః ॥ ౧,౨౨.
అది జ్ఞానమే, అన్నిచోట్ల వ్యాపించినది, తానే తాను తెలుసుకునే, ఇతరానికి పోలికలేని గొప్పది. అయినా, పరమాత్మ స్వరూపంగా అది నాలుగు రూపాలలో ఉంటుంది.
శ్రీమైత్రేయ ఉవాచ చతుఃప్రకారతాం తస్య బ్రహ్మభూతస్య హే మునే । మమాచక్ష్వ యథాన్యాయం యదుక్తం పరమం పదమ్ ॥ ౧,౨౨.
శ్రీమైత్రేయుడు ఇలా అడిగాడు: ఓ మునీశ్వరా, బ్రహ్మమైన దాని నాలుగు రూపాలు ఏమిటో, అలాగే పరమ పదం ఏమిటో నాకు సరిగ్గా వివరించండి.
శ్రీపరాశర ఉవాచ మైత్రేయ కారణం ప్రోక్తం సాధనం సర్వవస్తుషు । సాధ్యం చ వస్త్వభిమతం యత్సాధయితుమాత్మనః ॥ ౧,౨౨.
శ్రీపరాశరుడు ఇలా అన్నాడు: మైత్రేయా, కారణాన్ని చెప్పాను, అన్ని వస్తువుల్లో సాధనాన్ని చెప్పాను, అలాగే మనసులో ఉద్దేశించిన సాధ్యాన్ని కూడా వివరించాను.
యోగినో ముక్తికామస్య ప్రాణాయామాదిసాధనమ్ । సాధ్యం చ పరమం బ్రహ్మ పునర్నావర్తతే యతః ॥ ౧,౨౨.
ముక్తిని కోరే యోగికి ప్రాణాయామాదులు సాధనాలు; సాధించదలచినది పరమ బ్రహ్మం — దానిని చేరినవాడు తిరిగి జన్మించడు.
సాధనాలమ్బనం జ్ఞానం ముక్తయే యోగినాం హి యత్ । స భేదః ప్రథమస్తస్య బ్రహ్మభూతస్య వై మునే ॥ ౧,౨౨.
యోగులకు ముక్తికి దారితీసే సాధనానికి ఆధారమైన జ్ఞానం — అదే బ్రహ్మరూపమైన దానికి మొదటి భేదం, ఓ మునీశ్వరా.
యుఞ్జతః క్లేశముక్త్యర్థం సాధ్యం యద్బ్రహ్మ యోగినః । తదాలమ్బనవిజ్ఞానం ద్వితీయోఽంశో మహామునే ॥ ౧,౨౨.
బాధల నుంచి విముక్తి కోసం యోగి సాధించదలచిన బ్రహ్మానికి ఆధారమైన జ్ఞానం — అది రెండవ భాగం, ఓ మహామునీ.
ఉభయోస్త్వవిభాగేన సాధ్యసాధనయోర్హి యత్ । విజ్ఞానమద్వైతమయం తద్భాగోన్యో మయోదితః ॥ ౧,౨౨.
కాని సాధ్యం, సాధన రెండింటిలో తేడా లేకుండా ఉండే అద్వైత జ్ఞానం — అదే మూడవ భాగం, నేను చెప్పింది.
జ్ఞానత్రయస్య వై తస్య విశేషో యో మహామునే । తన్నిరాకరణద్వారా దర్శితాత్మస్వరూపవత్ ॥ ౧,౨౨.
ఈ మూడు రకాల జ్ఞానాలకు ఉన్న ప్రత్యేకత ఏమిటంటే, అవన్నీ లేకపోయినప్పుడు ఆత్మస్వరూపం ఎలా తెలుస్తుందో అలా అవి కూడా తేలిపోతాయి, ఓ మహామునీ.
నిర్వ్యాపారమనాఖ్యేయం వ్యాప్తిమాత్రమనూపమమ్ । ఆత్మసమ్బోధవిషయం సత్తామాత్రమలక్షణమ్ ॥ ౧,౨౨.
అది కర్మలేని, వర్ణించలేని, వ్యాప్తి మాత్రమే ఉన్న, ఇతరానికి పోలికలేని, ఆత్మసాక్షాత్కారానికి గురైన, సత్త్వమే లక్షణంగా ఉన్నది.
ప్రశాన్తమభయం శుద్ధం దుర్విభావ్యమసంశ్రయమ్ । విష్ణోర్జ్ఞానమయస్యోక్తం తజ్జ్ఞానం బ్రహ్మసంజ్ఞితమ్ ॥ ౧,౨౨.
అది శాంతమైనది, భయములేని, పవిత్రమైన, గ్రహించడానికి కష్టం, ఆధారంలేని. ఈ విష్ణువు యొక్క జ్ఞానమయం అయిన జ్ఞానమే బ్రహ్మం అని అంటారు.
తత్ర జ్ఞాననిరోధేన యోగినో యాన్తి యే లయమ్ । సంసారకర్షణోప్తౌ తే యాన్తి నిర్బీజతాం ద్విజా ॥ ౧,౨౨.
అక్కడ యోగులు జ్ఞానం నిలిపివేసి లయలో లీనమవుతారు; సంసార బంధాన్ని వదిలి, విత్తనరహిత సమాధిని పొందుతారు, ఓ ద్విజుడా.
ఏవంప్రకారమమలం నిత్యం వ్యాపకమక్షయమ్ । సమస్తహేయరహితం విష్ణ్వాఖ్యం పరమం పదమ్ ॥ ౧,౨౨.
ఇలా, విష్ణువు అనే పరమ పదం పాపరహితమైనది, నిత్యమైనది, అన్నిచోట్ల వ్యాపించినది, నశించనిది, అన్ని త్యజించదగిన వాటి నుండి విముక్తమైనది.
తద్బ్రహ్మ పరమం యోగీ యతో నావర్తతే పునః । శ్రయత్యపుణ్యోపరమే క్షీణక్లేశేఽతినిర్మలే ॥ ౧,౨౨.
అపవిత్రతలు పోయినపుడు, బాధలు తీరినపుడు, పరమ పవిత్రత వచ్చినపుడు, యోగి చేరే ఆ పరబ్రహ్మాన్ని చేరినవాడు తిరిగి రాడు.