ప్రయాన్తి తోయాని ఖురాగ్రవిక్షతరసాతలేఽధః కృతశబ్దసన్తతి । శ్వాసానిలాస్తాః పరితః ప్రయాంతి సిద్ధా జనే యే నియతా వసన్తి
వెంకటేశ్వరుని కాళ్ల గోళ్లు రసాతలపు నీటిని కలిపి నిరంతర శబ్దాన్ని సృష్టించగా, ఆయన ఊపిరితో ఆ నీరు చుట్టూ వ్యాపించాయి. అక్కడ నివసించే సిద్ధులు, యోగులు సంచరించారు.
ఉత్తిష్ఠతస్తస్య జలార్ద్ర కుక్షేర్మహావరాహస్య మహీం విగృహ్య । విధున్వతో వేదమయం శరీరం రోమాన్తరస్థా మునయః స్తువన్తి
ఆ మహావరాహుడు, నీటితో తడిసిన పొట్టతో, భూమిని పట్టుకొని, వేదమయమైన శరీరాన్ని ఊపుతూ పైకి లేచినప్పుడు, ఆయన రోమాల మధ్య నివసించే మునులు ఆయనను స్తుతించారు.
తం తుష్టువుస్తోషపరీతచేతసో లోకే జనే యే నివసన్తి యోగినః । సనన్దనాద్యా హ్యతినమ్రకన్ధరా ధరాధరం ధీరతరోద్ధతేక్షణమ్
ప్రపంచంలో నివసించే యోగులు, సనందనాదులతో కలిసి, ఆనందంతో మనసు నిండిన వారు, భూమిని మోయు ధీరుడైన ఆయనను తలవంచి స్తుతించారు.
జయేశ్వరాణాం పరమేశ కేశవ ప్రభో గదాశంఖధరాసిచక్రధృక్ । ప్రసూతినాశస్థితిహేతురీశ్వరస్త్వమేవ నాన్యత్పరమం చ యత్పదమ్
విజయాధిపతుల అధిపతివైన కేశవా! గద, శంఖ, ఖడ్గ, చక్రాలను ధరించిన ప్రభూ! సృష్టి, లయ, స్థితికి కారణమైన పరమేశ్వరా! నీ పాదాలకంటే ఎవరూ ఎత్తైనవారు లేరు.
పాదేషు వేదాస్తవ యూపదంష్ట్రా దన్తేషు జజ్ఞాశ్చితయశ్చ వక్త్రే । హుతాశజిహ్వోసి తనూరుహాణి దర్భాః ప్రభో యజ్ఞపుమాంస్త్వమేవ
ప్రభూ! నీ పాదాల్లో వేదాలు ఉన్నాయి, దంతాలు యాగస్థంభాలు, పళ్లలో క్రతువులు, నోరు హోమస్థలం. నీవే అగ్నిజిహ్వ, నీ రోమాలు దర్భలు. నీవే యజ్ఞస్వరూపుడవు.
విలోచనే రాత్ర్! యహనీ మహాత్మన్సర్వాశ్రయం బ్రహ్మపరం శిరస్తే । సూక్తాన్యశ్షోఆ!ణి సటాకలాపో ఘ్రాణం సమస్తాని హవీంషి దేవ
మహాత్మా! నీ కన్నులు రాత్రి, పగలు; నీ తల సర్వాశ్రయమైన పరబ్రహ్మం; నీ జుట్టు వేదమంత్రాల సమాహారం; నీ ముక్కు అన్నీ హవిస్సులు, దేవా!
స్రుక్తుణ్డసామస్వరధీరనాదప్రాగ్వంశకాయాఖిలసత్రసన్ధే । పూర్తేష్టధర్మశ్రవణోసి దేవ సనాతనాత్మన్భగవన్ప్రసీద
ప్రభూ! నీ ముక్కు యాగపాత్ర, నీ స్వరం సామవేద గానం, నీ శరీరం తూర్పు యాగవేదిక, అన్ని యాగాల కలయిక. ధర్మ, దానం వినిపించేది నీవే. శాశ్వతాత్మా! భగవన్! దయచేయు.
పదక్రమాక్రాన్తభువం భవన్తమాదిస్థితం చాక్షరవిశ్వమూర్తే । విశ్వస్య విద్మః పరమేశ్వరోఽసి ప్రసీద నాథోసి పరావరస్య
పదేపదే భూమిని తడుముతూ నడిచే ఆదిమూర్తీ! నీవే అక్షరమయమైన విశ్వరూపుడవు. మేము నిన్ను పరమేశ్వరుడిగా తెలుసు. పర, అపర అన్నింటికీ నీవే నాధుడవు. దయచేయు.
దంష్ట్రాగ్రవిన్యస్తమశ్షోమేతద్భూమణ్డలం నాథ విభావ్యతే తే । విగాహతః పద్మవనం విలగ్నం సరోజినీపత్రమివోఢపంకమ్
నాధా! నీ దంతపు అంచున ఉన్న భూమి, పెద్ద నీలం కమలానికి, మట్టిలో నుంచి లేవబెట్టిన తాజా తామరాకును అంటుకున్నట్టు కనిపిస్తోంది.
ద్యావాపృథివ్యోరతులప్రభావ యదన్తరం తద్వపుషా తవైవ । వ్యాప్తం జగద్వ్యాప్తిసమర్థదీప్తే హితాయ విశ్వస్య విభో భవ త్వమ్
ఆకాశం, భూమి మధ్య అపరిమితమైన స్థలం నీ రూపంతో నిండిపోయింది. నీ ప్రకాశంతో జగత్తంతా వ్యాపించింది. ప్రభూ! జగత్తు మేలుకోసం నీవు ఉండాలి.
పరమార్థస్త్వమేవైకో నాన్యోస్తి జగతః పతే । తవైష మహిమా యేన వ్యాప్తమేతచ్చరాచరమ్
ప్రపంచాధిపతీ! నీవే పరమార్థం. ఇంకొకటి లేదు. నీ మహిమ వల్ల ఈ చరాచర జగత్తంతా నిండిపోయింది.
యదేతదృశ్యతే మూర్త్తమేతజ్జ్ఞానాత్మనస్తవ । భ్రాన్తిజ్ఞానేన పశ్యన్తి జగద్రూ పమయోగినః
ఇక్కడ కనబడే రూపం అన్నీ నీ జ్ఞానస్వరూపమే. కానీ మాయలో ఉన్నవారు, యోగులు, ఈ ప్రపంచాన్ని వేరుగా చూస్తారు.
జ్ఞానస్వరూపమఖిలం జగదేతదబుద్ధయః । అర్థస్వరూపం పశ్యన్తో భ్రామ్యన్తే మోహసంప్లవే
తెలివిలేనివారు ఈ జగత్తును పదార్థంగా మాత్రమే చూస్తారు. దాన్ని వస్తువులుగా భావించి, మోహసముద్రంలో తిప్పబడుతారు.
యే తు జ్ఞానవిదః శుద్ధచేతసస్తేఽఖిలం జగత్ । జ్ఞానాత్మకం ప్రపశ్యన్తి త్వద్రూ పం పరమేశ్వర
కానీ జ్ఞానాన్ని తెలిసిన, శుద్ధమనస్సు కలవారు, ఈ జగత్తంతా జ్ఞానమయమై, నీ రూపమేనని, పరమేశ్వరుడా! చూస్తారు.
ప్రసీద సర్వ సర్వాత్మన్భవాయ జగతామిమామ్ । ఉద్ధరోర్వీమమేయాత్మఞ్ఛన్నో దేహ్యబ్జలోచన
సర్వలోకాలకు జీవరూపమైన పరమాత్మా, మమ్మల్ని కాపాడి దయచూపు. కమలనయనా, ఈ భూమిని నీ రూపంలో దాగి ఉన్నావు. దయచేసి భూమిని పైకి తీయి.
సత్త్వోద్రి క్తోఽసి భగవన్ గోవింద పృథివీమిమామ్ । సముద్ధర భవాయేశ శన్నో దేహ్యబ్జలోచన
పరమపవిత్రుడైన గోవిందా, నీవు సత్త్వగుణంతో నిండివున్నావు. భూతాల అధిపతీ, మాకోసం ఈ భూమిని పైకి తీయి. కమలనయనా, మాకు కరుణ చూపు.
సర్గప్రవృత్తిర్భవతో జగతాముపకారిణీ । భవత్వేషా నమస్తేఽస్తు శన్నో దేహ్యబ్జలోచన
ప్రపంచాలకు మేలు చేసే ఈ సృష్టికార్యం నీ వల్ల జరుగుతుంది. నీకు నమస్కారం. కమలనయనా, మాకు దయచూపు.
శ్రీపరాశర ఉవాచ। ఏవం సంస్తూయమానస్తు పరమాత్మా మహీధరః । ఉజ్జహార క్షితిం క్షిప్రం న్యస్తవాంశ్చ మహామ్భసి
శ్రీపరాశరుడు ఇలా అన్నాడు: ఇలా స్తుతించబడిన పరమాత్మ, భూమిని మోసేవాడు, వెంటనే భూమిని పైకి తీసి, ఆ మహాసముద్రంపై ఉంచాడు.
తస్యోపరి జలౌఘస్య మహతీ నౌరివ స్థితా । వితతత్త్వాత్తు దేహస్య న మహీ యాతి సంప్లవమ్
ఆ పరమాత్మ శరీరంపై, నీళ్ల ప్రవాహంలో, భూమి పెద్ద నౌకలా నిలిచింది. ఆయన శరీరం విస్తారంగా ఉండటంతో భూమి మునిగిపోలేదు.
తతః క్షితిం సమాం కృత్వా పృథివ్యాం సోచినోద్గిరీన్ । యథావిభాగం భగవాననాదిః పరమేశ్వరః
తర్వాత, భూమిని సమతలంగా చేసి, ఆదికర్త అయిన పరమేశ్వరుడు, పర్వతాలను వాటి స్థానాల ప్రకారం భూమిపై ఏర్పరిచాడు.
ప్రాక్యసర్గదగ్ధానఖిలాన్పర్వతాన్పృథివీతలే । అమోఘేన ప్రభావేణ ససర్జామోఘవాఞ్ఛితః
మునుపటి సృష్టిలో నాశనమైన పర్వతాలను, తన అపారమైన శక్తితో, ఏదీ వృథా కాకుండా, భూమిపై మళ్లీ సృష్టించాడు.
భూవిభాగం తతః కృత్వా సప్తద్వీపాన్యథాతథమ్ । భూరాద్యాంశ్చతురో లోకాన్పూర్వవత్సమకల్పయత్
ఆ తరువాత భూమిని విభజించి, మునుపటిలాగే ఏడు ద్వీపాలను ఏర్పరిచాడు. భూ మొదలైన నాలుగు లోకాలనూ మునుపటిలాగే స్థాపించాడు.
బ్రహ్మరూపధరో దేవస్తతోఽసౌ రజసా వృతః । చకార సృష్టిం భగవాంశ్చతుర్వక్త్రధరో హరిః
తర్వాత, దేవుడు బ్రహ్మరూపాన్ని ధరించి, రజోగుణంతో కూడి, నలుగురు ముఖాలతో ఉన్న హరిదేవుడు సృష్టికార్యాన్ని ప్రారంభించాడు.
నిమిత్తమాత్రమేవాఽసౌ సృజ్యానాం సర్గకర్మణి । ప్రధానకారణీభూతా యతో వై సృజ్యశక్తయః
సృష్టిలో ఆయన కేవలం కారణమాత్రుడే. సృష్టికి అవసరమైన శక్తులే ప్రధాన కారణాలు అవుతాయి.
నిమిత్తమాత్రం ముక్త్వైవం నాన్యత్కించిదపేక్షతే । నీయతే తపతాం శ్రేష్ఠ స్వశక్త్యా వస్తు వస్తుతామ్
కారణమాత్రుడిగా తప్ప, ఆయనకు ఇంకేమీ అవసరం లేదు. మునివరా, తన స్వశక్తితో ప్రతి వస్తువు తన స్వరూపాన్ని పొందుతుంది.
శ్రీమైత్రేయ ఉవాచ యథా ససర్జ దేవోఽసౌ దేవర్షిపితృదానవాన్ । మనుష్యతిర్యగ్వృక్షాదీన్భూవ్యోమసలిలౌకసః
శ్రీమైత్రేయుడు ఇలా అడిగాడు: దేవుడు దేవతలు, ఋషులు, పితృదేవతలు, దానవులు, మనుషులు, జంతువులు, చెట్లు, భూమి, ఆకాశం, నీటిలో నివసించే అన్ని ప్రాణులను ఎలా సృష్టించాడో నాకు చెప్పు.
యద్గుణం యత్స్వభావం చ యద్రూ పం చ జగద్ద్విజ। సర్గాదౌ సృష్టవాన్బ్రహ్మా తన్మమాచక్ష్వ కృత్స్నశః
ద్విజుడా! సృష్టి ప్రారంభంలో బ్రహ్మదేవుడు జగత్తులో ఏ లక్షణాలు, స్వభావాలు, రూపాలు సృష్టించాడో నాకు పూర్తిగా వివరించు.
శ్రీపరాశర ఉవాచ మైత్రేయ కథయామ్యేతచ్ఛృణుష్వ సుసమాహితః । యథా ససర్జ దేవోసౌ దేవాదీనఖిలాన్విభుః
శ్రీపరాశరుడు ఇలా చెప్పాడు: మైత్రేయా! నేను నీకు ఇది వివరంగా చెబుతాను. నీవు శ్రద్ధగా విను. ఆ పరమేశ్వరుడు దేవతలతో పాటు ఇతరులను ఎలా సృష్టించాడో చెబుతాను.
సృష్టిం చింతయ తస్తస్య కల్పాదిషు యథా పురా । అబుద్ధిపూర్వకః సర్గః ప్రాదుర్భూతస్తమోమయః
అప్పటిలాగే కల్పాల ప్రారంభంలో సృష్టి గురించి ఆలోచిస్తూ ఉన్నప్పుడు, అవివేకంతో కూడిన, చీకటిగా ఉన్న ఒక సృష్టి ప్రబలమైంది.
తమోమోహో మహామోహస్తామిస్రో హ్యన్ధసంజ్ఞితః । అవిద్యా పంచపర్వైషా ప్రాదుర్భూతా మహాత్మనః
ఆ చీకటి మాయ, మహామాయ, తామిస్రం, అంధసమనే అని పిలవబడుతుంది. ఈ అవిద్యా ఐదు రూపాలలో ఆ మహాత్ముడి నుండి ఉద్భవించింది.