తే సుఖప్రీతిబహులా బహిరన్తశ్చ నావృతాః । ప్రకాశా బహిరన్తశ్చ ఊర్ధ్వస్రోతోద్భవాః స్మృతాః
అవి ఆనందంతో, సంతోషంతో నిండినవి; లోపల, వెలుపల ఎలాంటి అడ్డంకులు లేవు. లోపల, వెలుపల వెలుగుతో కూడినవి, ఊర్ధ్వస్రోతస్సు జన్యులుగా పిలవబడతారు.
తుష్టాత్మానస్తృతీయస్తు దేవసర్గస్తు స స్మృతః । తస్మిన్సర్గేభవత్ప్రీతిర్నిష్పన్నే బ్రహ్మణస్తదా
తమలో తాము సంతృప్తిగా ఉండే ఈ మూడవ సృష్టిని దేవతల సృష్టిగా అంటారు. ఆ సృష్టి పూర్తయినప్పుడు బ్రహ్మదేవుడు ఆనందాన్ని పొందాడు.
తతోన్యం స తదా దధ్యౌ సాధకం సర్గముత్తమమ్ . అసాధకాంస్తు తాఞ్జ్ఞాత్వా ముఖ్యసర్గాదిసమ్భవాన్
అప్పుడు ఆయన మరొక ఉత్తమమైన, ఫలప్రదమైన సృష్టిని ధ్యానించాడు. ముందున్న ముఖ్యసృష్టి మొదలైనవి ఫలితం ఇవ్వనివని గ్రహించాడు.
తథాభిధ్యాయతస్తస్య సత్యాభిధ్యాయినస్తతః । ప్రాదుర్బభూవ చావ్యక్తాదర్వాక్స్రోతాస్తు సాధకః
అలా ఆయన నిజమైన సంకల్పంతో ధ్యానం చేస్తుండగా, అవ్యక్తం నుండి క్రిందికి ప్రవహించే, ఫలితాన్ని ఇచ్చే సృష్టి ఉద్భవించింది.
యస్మాదర్వాగ్వ్యవర్త్తన్త తతోర్వాక్స్రోతసస్తు తే । తే చ ప్రకాశబహులాస్తమోద్రి క్తా రజోధికాః
ఎందుకంటే వారు పైకి పోయే ప్రవాహాన్ని వదిలేసి, మాటల ప్రవాహాన్ని తమదిగా చేసుకున్నారు. అవి వెలుగు ఎక్కువగా ఉన్నప్పటికీ, చీకటి వల్ల కలుషితమై, రజోగుణం ఎక్కువగా ఉన్నాయి.
తస్మాత్తే దుఃఖబహులా భూయోభూయశ్చ కారిణః । ప్రకాశా బహిరన్తశ్చ మనుష్యాః సాధకాస్తు తే
అందువల్ల వారు బాధలతో నిండిపోయి, మళ్లీ మళ్లీ కర్మల్లో నిమగ్నమవుతారు. మనుషులు బయటపట్టునూ, లోపలపట్టునూ వెలుగుతో కనిపిస్తూ, సాధనచేసేవారు.
ఇత్యేతే కథితాః సర్గాః షడత్ర మునిసత్తమ । ప్రథమో మహతః సర్గో విజ్ఞేయో బ్రహ్మణస్తు సః
మహర్షీ, ఇక్కడ ఆరు సృష్టులు వివరించబడ్డాయి. వాటిలో మొదటిది మహత్ అనే సృష్టి, అది బ్రహ్మకు చెందింది.
తన్మాత్రాణాం ద్వితీయశ్చ భూతసర్గో హి స స్మృతః । వైకారికస్తృతీయస్తు సర్గ ఐన్ద్రి యకః స్మృతః
రెండవది తత్మాత్రల సృష్టిగా గుర్తించబడింది. మూడవది వైకారిక సృష్టి, అంటే ఇంద్రియాల సృష్టిగా పిలవబడుతుంది.
ఇత్యేష ప్రాకృతః సర్గః సమ్భూతో బుద్ధిపూర్వకః । ముఖ్యసర్గశ్చతుర్థస్తు ముఖ్యా వై స్థావరాః స్మృతాః
ఇలా, ఈ ప్రకృతిసంబంధమైన సృష్టి, బుద్ధి ఆధారంగా ఏర్పడింది. నాలుగవది ప్రధాన సృష్టి, అందులో స్థావరాలు ముఖ్యమైనవిగా భావించబడతాయి.
తిర్యక్స్రోతాస్తు యః ప్రోక్తస్తైర్యగ్యోన్యః స ఉచ్యతే । తదూర్ధ్వస్రోతసాం షష్ఠో దేవసర్గస్తు సంస్మృతః
అడ్డంగా ప్రవహించే సృష్టిని పశుసృష్టిగా అంటారు. వాటి కంటే పైగా ఉన్న ఆరో సృష్టిని దేవతల సృష్టిగా గుర్తిస్తారు.
తతోఽర్వాక్స్రోతసాం సర్గః సప్తమః స తు మానుషః
ఆ తరువాత, కిందికి ప్రవహించే సృష్టి ఏడవది, అది మానవ సృష్టి.
అష్టమోఽనుగ్రహః సర్గః సాత్త్వికస్తామసశ్చ సః । పఞ్చైతే వైకృతాః సర్గాః ప్రాకృతాస్తు త్రయః స్మృతాః
ఎనిమిదవది అనుగ్రహసృష్టి, అది సత్త్వగుణం, తమోగుణంతో కూడినది. వీటిలో ఐదు వైకృత సృష్టులు, మిగిలిన మూడు ప్రకృతిస్వభావమైనవిగా భావించబడతాయి.
ప్రాకృతో వైకృతశ్చైవ కౌమారో నవమః స్మృతః । ఇత్యేతే వై సమాఖ్యాతా నవ సర్గాః ప్రజాపతేః
ప్రకృతిసంబంధమైనదీ, వైకృతమైనదీ కలిపి, కౌమార సృష్టి తొమ్మిదవది. ఇలా, ఈ తొమ్మిది సృష్టులు ప్రజాపతికి సంబంధించినవిగా వివరించబడ్డాయి.
ప్రాకృతా వైకృతాశ్చైవ జగతో మూలహేతవః । సృజతో జగదీశస్య కిమన్యచ్ఛ్రోతుమిచ్ఛసి
ప్రకృతిసృష్టులు, వైకృతిసృష్టులు రెండూ జగత్తుకు మూలకారణాలు. జగత్పతీ, నీవు ఇంకా ఏమి వినాలనుకుంటున్నావు?
శ్రీమైత్రేయ ఉవాచ సంక్షేపాత్కథితః సర్గో దేవాదీనాం మునే త్వయా । విస్తరాచ్ఛ్రోతుమిచ్ఛామి త్వత్తో మునివరోత్తమ
శ్రీమైత్రేయుడు ఇలా అన్నాడు: మునీశ్వరా, దేవతలూ ఇతరులూ కలిగిన సృష్టిని నువ్వు సంక్షిప్తంగా వివరించావు. నిన్ను నేను విస్తరంగా వినాలనుకుంటున్నాను.
శ్రీపరాశర ఉవాచ కర్మభిర్భావితాః పూర్వైః కుశలాః కుశలైస్తుతాః । ఖ్యాత్యా తయా హ్యనిర్ముక్తాః సంహారే హ్యుపసంహృతాః
శ్రీపరాశరుడు ఇలా అన్నాడు: మునుపటి కర్మల వల్ల ఏర్పడినవారు, మంచి వారు పొగడబడినవారు, ఆ ఖ్యాతికి బంధించబడి, లయ సమయంలో లీనమవుతారు.
స్థావరాన్తాః సురాద్యాస్తు ప్రజా బ్రహ్మంశ్చతుర్విధాః । బ్రహ్మణః కుర్వతః సృష్టిం జజ్ఞిరే మానసాస్తు తాః
స్థావరాల నుంచి దేవతల వరకు నాలుగు రకాల ప్రజలు, బ్రహ్మ కూడా, సృష్టి చేస్తూ తన మనస్సులోంచి ఉద్భవించారు.
తతో దేవాసురపితౄన్మనుష్యాంశ్చ చతుష్టయమ్ । సిసృక్షురమ్భాంస్యేతాని స్వమాత్మానమయూయుజత్
దేవతలు, అసురులు, పితృదేవతలు, మనుష్యులు అనే నాలుగు వర్గాలను సృష్టించాలనుకొని, తన ఆత్మను ఆ అంశాలతో కలిపాడు.
యుక్తాత్మనస్తమోమాత్రా హ్యుద్రి క్తాఽభూత్ప్రజాపతేః । సిసృక్షోర్జఘనాత్పూర్వమసురా జజ్ఞిరే తతః
ఆ ప్రజాపతి తన ఆత్మతో ఏకమై ఉండగా, చీకటి భాగం పెరిగింది. ముందుగా, తన కింది భాగం నుంచి అసురులు జన్మించారు.
ఉత్ససర్జ తతస్తాం తు తమోమాత్రాత్మికాం తనుమ్ । సా తు వ్యక్తా తనుస్తేన మైత్రేయాభూద్విభావరీ
ఆ తరువాత, ఆ చీకటి భాగాన్ని కలిగిన రూపాన్ని విడిచిపెట్టాడు. ఆ స్పష్టమైన రూపం, మైత్రేయా, రాత్రిగా మారింది.
సిసృక్షురన్యదేహస్థః ప్రీతిమాప తతః సురాః । సత్త్వోద్రిక్తాః సముద్భూతా ముఖతో బ్రహ్మణో ద్విజః
ఇంకొక రూపంలో ఉండి సృష్టించాలనుకున్నప్పుడు, ఆనందాన్ని పొందాడు. సత్త్వగుణం ఎక్కువగా ఉన్న దేవతలు బ్రహ్మ ముఖం నుంచి పుట్టారు, ద్విజులారా.
త్యక్తా సాపి తనుస్తేన సత్త్వప్రాయమభూద్దినమ్ । తతో హి బలినో రాత్రావసురా దేవతా దివా
ఆ రూపాన్ని వదిలేసిన తరువాత, అది ఎక్కువగా సత్త్వగుణంతో దినంగా మారింది. అందుకే రాత్రి అసురులు బలవంతులు, పగలు దేవతలు బలవంతులు.
సత్త్వమాత్రాత్మికామేవ తతోన్యాం జగృహే తనుమ్ । పితృవన్మన్యమానస్య పితరస్తస్య జజ్ఞిరే
ఆ పరమాత్ముడు మళ్ళీ శుద్ధ సత్త్వగుణంతో కూడిన మరో రూపాన్ని ధరించాడు. దాన్ని తన తండ్రిగా భావించి, ఆ రూపం నుండి పితృదేవతలు జన్మించారు.
ఉత్ససర్జ తతస్తాం తు పితౄన్సృష్ట్వాపి స ప్రభుః । సా చోత్సృష్టాభవత్సంధ్యా దిననక్తాన్తరస్థితా
ఆ ప్రభువు పితృదేవతలను సృష్టించిన తర్వాత ఆ రూపాన్ని విడిచిపెట్టాడు. విడిచిన ఆ రూపం దినం, రాత్రి మధ్య ఉండే సంధ్యగా మారింది.
రజోమాత్రాత్మికామన్యాం జగృహే స తనుం తతః । రజోమాత్రోత్కటా జాతా మనుష్యా ద్విజసత్తమ
తర్వాత ఆయన కేవలం రజోగుణంతో కూడిన మరో రూపాన్ని ధరించాడు. ఆ ప్రబలమైన రజోగుణం వల్ల మనుష్యులు పుట్టారు, ఓ ద్విజశ్రేష్ఠ.
తామప్యాశు స తత్యాజ తనుం సద్యః ప్రజాపతిః । జ్యోత్స్నా సమభవత్సాపి ప్రాక్సన్ధ్యా యాఽభిధీయతే
ప్రజాపతి ఆ రూపాన్ని కూడా వెంటనే విడిచిపెట్టాడు. విడిచిన ఆ రూపం జ్యోత్స్నగా, అంటే ప్రాతఃసంధ్యగా, మారింది.
జ్యోత్స్నాగమే తు బలినో మనుష్యాః పితరస్తథా । మైత్రేయ సంధ్యాసమయే తస్మాదేతే భవన్తి వై
మైత్రేయా, జ్యోత్స్నా సంధ్య సమయానికి బలమైన మనుష్యులు, పితృదేవతలు ఇద్దరూ సంధ్య సమయంలో ఉంటారు.
జ్యోత్స్నా రాత్ర్యహనీ సంధ్యా చత్వార్యేతాని వై ప్రభోః । బ్రహ్మణస్తు శరీరాణి త్రిగుణోపాశ్రయాణి తు
జ్యోత్స్న, రాత్రి, పగలు, సంధ్య — ఈ నాలుగు బ్రహ్మదేవుని శరీరాలుగా, మూడు గుణాలకు అనుగుణంగా ఉంటాయి.
రజోమాత్రాత్మికామేవ తతోన్యాం జగృహే తనుమ్ । తతః క్షుద్బ్రహ్మణో జాతా జజ్ఞే కామస్తయా తతః
ఆయన మళ్ళీ కేవలం రజోగుణంతో కూడిన మరో రూపాన్ని ధరించాడు. ఆ రూపం నుండి ఆకలి పుట్టింది; ఆ ఆకలి వల్ల కోరిక జన్మించింది.
క్షుత్క్షామానన్ధకారేథ సోసృజద్భగవాంస్తతః । విరూపాః శ్మశ్రులా జాతాస్తేభ్యధావంస్తతః ప్రభుమ్
ఆ ఆకలి, దాహంతో ఏర్పడిన చీకటిలో, ఆ భగవంతుడు వికారమైన, గడ్డంతో ఉన్న ప్రాణులను సృష్టించాడు. వారు ప్రభువుని వైపు పరుగెత్తారు.