అనిలస్య శివా భార్యా తస్యాః పుత్రో మనోజవః । అవిజ్ఞాతగతిశ్చైవ ద్వౌ పుత్రావనిలస్య తు ॥ ౧,౧౫.
అనిలునికి శివా భార్య. వారికి ఇద్దరు కుమారులు—మనోజవుడు, అవిజ్ఞాతగతి.
అగ్నిపుత్రః కుమారస్తు శరస్తమ్బే వ్యజాయత । తస్య శాఖో విశాఖశ్చ నైగమేయశ్చ పృష్ఠజాః ॥ ౧,౧౫.
అగ్ని కుమారుడు కుమారుడు. ఆయన శరస్తంభంలో జన్మించాడు. ఆయన వెంట ఉన్నవారు శాఖ, విశాఖ, నైగమేయ—ఇవారు ఆయన తరువాత పుట్టినవారు.
అపత్యం కృత్తికానాం తు కార్త్తికేయ ఇతి స్మృతః ॥ ౧,౧౫.
కృత్తికలకు పుట్టినవాడు కార్తికేయుడని అంటారు.
ప్రత్యూషస్య విదుః పుత్రం ఋషి నామ్నాథ దేవలమ్ । ద్వౌ పుత్రౌ దేవలస్యాపి క్షమావన్తౌ మనీషిణౌ ॥ ౧,౧౫.
ప్రత్యూషునికి దేవలుడు అనే ఋషి కుమారుడు. ఆ దేవలునికి ఇద్దరు జ్ఞానులు కుమారులు—క్షమావంతుడు మరియు మరొకరు.
బృహస్పతేస్తు భగినీ వరస్త్రీ బ్రహ్మచారిణీ । యోగసిద్ధా జగత్కృత్స్నమసక్తా విచరత్యుత । ప్రభాసస్య తు సా భార్యా వసూనామష్టమస్య తు ॥ ౧,౧౫.
బృహస్పతికి ఒక చెల్లెలు ఉంది. ఆమె గొప్ప గుణవంతురాలు, బ్రహ్మచారిణి, యోగసిద్ధురాలు, ప్రపంచమంతా నిర్లిప్తంగా తిరిగేది. ఆమె వసువులలో ఎనిమిదవవాడైన ప్రభాసునికి భార్య అయింది.
విశ్వకర్మా మహాభాగస్తస్యాం జజ్ఞే ప్రజాపతిః । కర్తా శిల్పసహస్రాణాం త్రిదశానాం చ వార్ధకిః ॥ ౧,౧౫.
ఆమెకు విశ్వకర్ముడు పుట్టాడు. ఆయన గొప్ప ప్రజాపతి, వెయ్యి కళలకు కర్త, దేవతలకు వాస్తుశిల్పి.
భూషణానాం చ సర్వేషాం కర్తాశిల్పవతాం వరః । యః సర్వైషాం విమానాని దేవతానాం చకార హ । మనుష్యాశ్చోపజీవన్తి యస్య శిల్పం మహాత్మనః ॥ ౧,౧౫.
అందరి అలంకారాలకూ, కళలకు కర్త విశ్వకర్ముడే. దేవతల విమానాలు అన్నీ ఆయనే నిర్మించాడు. ఆయన గొప్ప కళ వల్ల మనుష్యులు జీవిస్తున్నారు.
అజైకపాదహిర్బుధ్న్యస్త్వష్టా రుద్రశ్చ వీర్యవాన్ । త్వష్టుశ్చాప్యాత్మజః పుత్రో విశ్వరూపో మహాతపాః ॥ ౧,౧౫.
అజైకపాదు, అహిబుధ్న్యుడు, త్వష్ట, పరాక్రమశాలి రుద్రుడు—ఇవారు. త్వష్టునికి తన కుమారుడిగా విశ్వరూపుడు పుట్టాడు. అతడు గొప్ప తపస్వి.
హరశ్చ బహురూపశ్చ త్ర్యమ్బకశ్చాపరాజితః । వృషాకపిశ్చ శమ్భుశ్చ కపర్దీరైవతః స్మృతః ॥ ౧,౧౫.
హరుడు, బహురూపుడు, త్ర్యంబకుడు, అపరాజితుడు, వృషాకపి, శంభు, కపర్దీ, రైవతుడు—ఇవారు ప్రసిద్ధులు.
మృగవ్యాధశ్చ శర్వశ్చ కపాలీ చ మహామునే । ఏకాదశైతే కథితా రుద్రాస్త్రిభువనేశ్వరాః ॥ ౧,౧౫.
మృగవ్యాధుడు, శర్వుడు, కపాలీ—ఓ మహామునీ! వీరు పదకొండు మంది రుద్రులు, మూడు లోకాల పాలకులు.
శతం త్వేకం సమాఖ్యాతం రుద్రాణామమితౌజసామ్ । కాశ్యపస్య తు భార్యా యాస్తాసాం నామాని మే శృణు । అదితిర్దితిర్దనుశ్చైవారిష్టా చ సురసా ఖసా ॥ ౧,౧౫.
అమితబలమున్న రుద్రులు నూరు ఒకరు ఉన్నారు. ఇప్పుడు కశ్యపుని భార్యల పేర్లు విను—అదితి, దితి, దను, అరిష్ట, సురస, ఖసా.
సురభిర్వినతా చైవ తామ్రా క్రోధవశా ఇరా । కద్రుర్మునిశ్చ ధర్మజ్ఞ తదపత్యాని మే శృణు ॥ ౧,౧౫.
సురభి, వినత, తామ్ర, క్రోధవశ, ఇరా, కద్రూ, ముని—ఓ ధర్మజ్ఞా! వీరి సంతానాన్ని కూడా విను.
పూర్వమన్వన్తరే శ్రేష్ఠా ద్వాదశాసన్సురోత్తమాః । తుషితా నామ తేఽన్యోన్యమూచుర్వైవస్వతేన్తరే ॥ ౧,౧౫.
మునుపటి మన్వంతరంలో, ద్వాదశమంది ఉత్తమ దేవతలు తుషితులు అని పిలువబడేవారు. వైవస్వత మన్వంతరంలో వారు పరస్పరం మాట్లాడుకున్నారు.
ఉపస్థితేఽతియశసశ్చాక్షుషస్యాన్తరే మనోః । సమవాయీకృతాః సర్వే సమాగమ్య పరస్పరమ్ ॥ ౧,౧౫.
ప్రఖ్యాతమైన చాక్షుష మనువు కాలం ముగిసే సమయానికి, అందరూ కలిసి ఒకచోట చేరారు.
ఆగచ్ఛత ద్రుతం దేవా అదితిం సంప్రవిశ్య వై । మన్వన్తరే ప్రసూయామస్తన్నః శ్రేయో భవేదితి ॥ ౧,౧౫.
వారు ఇలా అన్నారు—'దేవతలారా! త్వరగా రండి. మనం అదితిలో ప్రవేశించి, ఈ మన్వంతరంలో జన్మిద్దాం. ఇది మనకు మేలు కలిగించాలి.'
ఏవముక్త్వా తు తే సర్వే చాక్షుషస్యాన్తరే మనోః । మారీచాత్కశ్యపాజ్జాతా అదిత్యా దక్షకన్యయా ॥ ౧,౧౫.
అలా చెప్పి, చాక్షుష మనువు కాలంలో, వారు అందరూ మరీచి కుమారుడైన కశ్యపుని ద్వారా, దక్ష కుమార్తె అయిన అదితిలో జన్మించారు.
తత్ర విష్ణుశ్చ శక్రశ్చ జజ్ఞాతే పునరేవ హి । అర్యమా చైవ ధాతా చ త్వష్టా పూషా తథైవ చ ॥ ౧,౧౫.
అక్కడ విష్ణువు, శక్రుడు మళ్ళీ జన్మించారు. అలాగే అర్యమ, ధాత, త్వష్ట, పూషణుడు కూడా పుట్టారు.
వివస్వాన్సవితా చైవ మిత్రో వరుణ ఏవ చ । అంశుర్భగశ్చాతితేజా ఆదిత్యా ద్వాదశ స్మృతాః ॥ ౧,౧౫.
వివస్వాన్, సవిత, మిత్రుడు, వరుణుడు, అంసుడు, భగుడు—ఇవారు గొప్ప తేజస్సుతో ఉన్నారు. వీరు ద్వాదశ ఆదిత్యులు అని ప్రసిద్ధి.
చాక్షుషస్యాన్తరే పూర్వమాసన్యే తుషితాః సురాః । వైవస్వతేఽన్తరే తే వై ఆదిత్యా ద్వాదశ స్మృతాః ॥ ౧,౧౫.
చాక్షుషమంతరంలో ముందుగా తుషిత దేవతలు ఉన్నారు. వైవస్వతమంతరంలో, వారు పన్నెండు ఆదిత్యులుగా గుర్తించబడ్డారు.
సప్తవింశతి యాః ప్రోక్తాః సోమపత్న్యోథ సువ్రతాః । సర్వా నక్షత్రయోగిన్యస్తన్నామ్నశ్చైవ తాః స్మృతాః । తాసామపత్యాన్యభవన్దీప్తాన్యమితతేజసామ్ ॥ ౧,౧౫.
సోమునికి చెప్పబడిన ఇరవైఏడు భార్యలు ఉన్నారు. అవన్నీ మంచి స్వభావం కలవారు, నక్షత్రాలతో అనుసంధానమై, వాటి పేర్లతోనే గుర్తించబడ్డారు. వారి సంతానం అపారమైన తేజస్సుతో ప్రకాశించాయి.
అరిష్టనేమిపత్నీనామపత్యానీహ షోడశ ॥ ౧,౧౫.
అరిష్టనేమి భార్యలకు ఇక్కడ పదహారు మంది సంతానం పుట్టారు.
బహుపుత్రస్య విదుషశ్చతస్త్రోవిద్యుతః స్మృతాః ॥ ౧,౧౫.
బహుపుత్రుడు అనే పండితునికి నలుగురు సంతానం 'విద్యుతులు'గా గుర్తించబడ్డారు.
ప్రత్యఙ్గిరసజాః శ్రేష్ఠా ఋచో బ్రహ్మర్షిసత్కృతాః ॥ ౧,౧౫.
ప్రత్యంగిరసుని సంతానంలో ఉత్తమమైనవి ఋచులు. వాటిని బ్రహ్మర్షులు గౌరవించారు.
కృశాశ్వస్య తు దేవర్షేర్దేవప్రహరణాః స్మృతాః ॥ ౧,౧౫.
దేవర్షి కృశాశ్వునికి దేవప్రహరణులు అని గుర్తించబడ్డారు.
ఏతే యుగసహస్రాన్తే జాయన్తే పునరేవ హి । సర్వే దేవగణాస్తాత త్రయస్త్రింశత్తు ఛన్దజాః । తేషామపీహ సతతం నిరోధోత్పత్తిరుచ్యతే ॥ ౧,౧౫.
వెయ్యి యుగాల చివరలో ఈ దేవతా గణాలన్నీ మళ్లీ పుట్టుతారు. ముప్పైమూడు మంది వేదమంత్రాల నుండి జన్మిస్తారు. వీరికి ఎప్పటికప్పుడు లయ, ఉత్పత్తి జరుగుతూనే ఉంటుంది.
యథా సూర్యస్య మైత్రేయ ఉదయాస్తమనావిహ । ఏవం దేవనికాయాస్తే సమ్భవన్తి యుగేయుగే ॥ ౧,౧౫.
మైత్రేయా! ఇక్కడ సూర్యుడు ఉదయించటం, అస్తమించటం ఎలా జరుగుతుందో, ప్రతి యుగంలో దేవతా గణాలు కూడా అలా పుట్టుతారు.
దిత్యా పుత్రద్వయం జజ్ఞే కశ్యపాదితి నః శ్రుతమ్ । హిరణ్యకశిపుశ్చైవ హిరణ్యాక్షశ్చ దుర్జయః ॥ ౧,౧౫.
దితికి కశ్యపుని ద్వారా ఇద్దరు కుమారులు పుట్టారు అని మనం విన్నాము. వారు హిరణ్యకశిపుడు, హిరణ్యాక్షుడు — ఇద్దరూ జయించలేని వీరులు.
సింహికా చాభవత్కన్యా విప్రచిత్తేః పరిగ్రహః ॥ ౧,౧౫.
విప్రచిత్తికి సింహికా కుమార్తెగా పుట్టి, అతని భార్యగా అయ్యింది.
హిరణ్యకశిపోః పుత్రాశ్చాత్వారః ప్రథితౌజసః । అనుహ్లాదశ్చ హ్లాదశ్చ ప్రహ్లాదశ్చైవ బుద్ధిమాన్ । సంహ్లాదశ్చ మహావీర్యా దైత్యవంశవివర్ధనాః ॥ ౧,౧౫.
హిరణ్యకశిపునికి నలుగురు కుమారులు పుట్టారు. వారు అనుహ్లాదుడు, హ్లాదుడు, బుద్ధిమంతుడు అయిన ప్రహ్లాదుడు, మహావీరుడు అయిన సంహ్లాదుడు. వీరందరూ దైత్య వంశాన్ని పెంచారు.
తేషాం మధ్యే మహాభాగ సర్వత్ర సమదృగ్వాశీ । ప్రహ్లాదః పరమాం భక్తిం చ ఉవాచ జనార్దనే ॥ ౧,౧౫.
వారిలో ప్రహ్లాదుడు మహాభాగుడు, అందరికీ సమభావం కలవాడు. అతడు జనార్దనునికి పరమ భక్తిని ప్రకటించాడు.