బ్రహ్మణో దివసే బ్రహ్మన్మనవస్తు చతుర్దశ । భవన్తి పరిమాణం చ తేషాం కాలకృతం శ్రృణు
ఓ బ్రాహ్మణా, బ్రహ్మదేవుని ఒక రోజులో పద్నాలుగు మనువులు ఉంటారు. వాళ్ల కాలపరిమాణాన్ని ఇప్పుడు విను.
సప్తర్షయః సురాః శక్రో మనుస్తత్సూనవో నృపాః । ఏకకాలే హి సృజ్యన్తే సంహ్రియన్తే చ పూర్వవత్
సప్తర్షులు, దేవతలు, ఇంద్రుడు, మనువు, మనువు కుమారులైన రాజులు — వీరందరిని ఒకేసారి సృష్టించి, మునుపటిలాగే ఒకేసారి లయమవుతారు.
చతుర్యగుణాం సంఖ్యాతా సాధికా హ్రోకాసప్తతిః । మన్వన్తరం మనోః కాలః సురాదీనాం చ సత్తమ
నలభై ఒక్కటి యుగాలు, కొద్దిగా మించి, నాలుగు రెట్లు కలిపితే మన్వంతర కాలం అవుతుంది, ఓ ఉత్తముడా. ఇది మనువు, దేవతల కాలపరిమాణం.
అష్టౌ శత సహస్త్రాణి దివ్యయాం సంఖ్యయా స్మృతమ్ । ద్విపత్రచాశత్తథాన్యాని సహస్త్రాణ్యధికాని తు
ఎనిమిది లక్షల డెబ్బై రెండు వేల దివ్య సంవత్సరాలు అని గుర్తించాలి. అలాగే రెండింతలు, మరికొన్ని వేల సంవత్సరాలు కూడా ఉంటాయి.
త్రింశత్కోట్యస్తు సమ్పూర్ణాః సంఖ్యాతాః సంఖ్యాయా ద్విజ । సప్తషష్టిస్తథాన్యాని నియుతాని మహామునే
మూడువందల మిలియన్ సంవత్సరాలు మొత్తం లెక్కగా చెప్పబడ్డాయి, ఓ ద్విజా. ఇంకా అరవై ఏడు నియుతాలు కూడా ఉంటాయని మహర్షీకి తెలియజేయబడింది.
వింశతిస్తు సహ్స్త్రాణి కాలోఽయమధికం వినా । మన్వన్తరస్య సడ్ఖయేయం మానుషైర్వత్సరైర్ద్విజ
ఇరవై వేల సంవత్సరాలు అదనంగా ఉంటాయి, ఇంకేమీ లేదు. ఇది మనుషుల సంవత్సరాల ప్రకారం మన్వంతర కాల లెక్క, ఓ ద్విజా.
చతుర్దశగుణో హ్యోష కాలో బ్రాహ్మమహః స్మృతమ్ । బ్రాహ్మో నైమిత్తికో నామ తస్యాన్తే ప్రతిసత్ర్చరః
పద్నాలుగు రెట్లు చేసిన కాలాన్ని బ్రహ్మదేవుని ఒక రోజు అంటారు. ఆ రోజు చివర్లో నైమిత్తిక ప్రళయం జరుగుతుంది.
తదా హీ దహ్రాతే సర్వం త్రైలోక్యం భూర్భువాదికమ్ । జనం ప్రయాన్తి తాపార్థా మహర్లోకనివాసినః
అప్పుడు భూ, భువః మొదలైన మూడు లోకాలు అన్నీ లయమవుతాయి. మహర్లొకంలో నివసించే వారు వేడి బాధ నుంచి ఉపశమనం కోసం జనలోకానికి వెళ్తారు.
ఏకార్ణవే తు త్రైలోక్యే బ్రహ్మ నారాయణాత్మకః । భోగిశయ్యాం గతః శేతే త్రైలోక్యగ్రాసబృంహితః
మూడు లోకాలు ఒకే సముద్రంగా మారినప్పుడు, నారాయణ స్వరూపుడైన బ్రహ్మదేవుడు, భోగిశయనంపై విశ్రాంతి తీసుకుంటూ, లోకాలను తనలో కలిపి విశాలంగా ఉంటాడు.
జనస్థైర్యోగిభిర్దేవాశ్చిన్త్యమానోఽబ్జసమ్భవః । తత్ప్రమాణాం హి తాం రాత్రిం తదన్తే సృజతే పునః
జనలోకంలో ఉన్న దేవతలు, యోగులు, పద్మంలో జనించినవాడైన బ్రహ్మను ధ్యానం చేస్తారు. ఆ రాత్రి అంతా అలాగే ఉంటుంది. ఆ రాత్రి ముగిసిన తర్వాత ఆయన మళ్లీ సృష్టి చేస్తాడు.
ఏవం తు బ్రహ్మణో వర్షమేవం వర్షశతం చ యత్ । శతం హి తస్య వర్షాణాం పరమాయుర్మహాత్మనః
బ్రహ్మదేవునికి ఒక సంవత్సరం ఎలా ఉంటుందో చెప్పినట్లే, అటువంటి వంద సంవత్సరాలు కలిగి ఉంటాయి. ఆ మహాత్ముడికి వంద సంవత్సరాలే పరమాయుషు.
ఏకమస్య వ్యతీతం తు పరార్ద్ధ బ్రహ్మణోఽనఘ । తస్యాన్తేఽభూన్మహాకల్పః పాద్య ఇత్యభివిశ్రుతః
పాపరహితుడా! బ్రహ్మదేవుని ఒక పరార్ధం పూర్తయింది. దాని చివర్లో పాద్యమనే మహాకల్పం ప్రారంభమైంది.
ద్వితీయస్య పరార్ద్ధస్య వర్తమానస్య వై ద్విజ । వారాహ ఇతి కల్పోఽయం ప్రథమః పరికీర్తితః
ద్విజుడా! ఇప్పుడు జరుగుతున్న రెండవ పరార్ధంలో, మొదటి కల్పం వారాహ కల్పంగా ప్రసిద్ధి చెందింది.
శ్రీమైత్రేయ ఉవాచ । బ్రహ్మానారాయణాఖ్యోఽసౌ కల్పాదౌ భగవాన్యథా । ససర్జ సర్వభూతాని తదాచక్ష్వ మహామునే
శ్రీమైత్రేయుడు ఇలా అన్నాడు: కల్పం ప్రారంభంలో బ్రహ్మనారాయణుడు అన్న పేరుతో భగవంతుడు అన్ని ప్రాణులను సృష్టించాడు. ఆ సంగతిని నాకు చెప్పండి, మహామునివరా.
శ్రీపరాశర ఉవాచ । ప్రజాః ససర్జ భగవాన్బ్రహ్మా నారాయణాత్మకః । ప్రజాపతిపతిర్దేవో యథా తన్మే నిశామయ
శ్రీపరాశరుడు ఇలా అన్నాడు: నారాయణ స్వరూపుడైన భగవంతుడు బ్రహ్మా ప్రాణులను సృష్టించాడు. ఆ ప్రాజాపతిపతి దేవుడు ఎలా సృష్టించాడో విను.
అతీతకల్పావసానే నిశాసుప్తోత్థితః ప్రభుః । సత్త్వోద్రి క్తస్తథా బ్రహ్మా శూన్యం లోకమవైక్షత
మునుపటి కల్పం చివర రాత్రి ముగిసి, బ్రహ్మా లేచి, సత్వగుణంతో ఉన్నప్పుడు, లోకం ఖాళీగా ఉందని చూశాడు.
నారాయణః పరోఽచిన్త్యః పరోషామపి స ప్రభుః । బ్రహ్మస్వరూపీ భగవాననాదిః సర్వసమ్భవః
నారాయణుడు పరమాత్మ, అందరికన్నా ఎత్తైనవాడు, ఆ ప్రభువు బ్రహ్మస్వరూపుడు, ఆదిహేతువు, సర్వసృష్టికి మూలకారణం.
ఇమం చోదాహరన్త్యత్ర శ్లోకం నారాయణం ప్రతి । బ్రహ్మస్వరూపిణం దేవం జగతః ప్రభవాప్యయమ్
ఇక్కడ నారాయణుని గురించి ఒక శ్లోకం చెప్పబడుతుంది: బ్రహ్మస్వరూపుడైన ఆ దేవుడు జగత్తుకు ఆదికారణం, లయస్థానం.
ఆపో నారా ఇతి ప్రోక్తా ఆపో వై నరసూనవః । అయనం తస్య తాః పూర్వం తేన నారాయణః స్మృతః
నీరు 'నార' అని పిలవబడుతుంది. ఆ నీరు నరుని సంతానం అని అంటారు. ఆ నీరు మొదట ఆయనలోనే నివసించాయి. అందుకే ఆయనను నారాయణుడు అని గుర్తిస్తున్నారు.
తోయాన్తఃస్థాం మహీం జ్ఞాత్వా జగత్యేకార్ణవీకృతే । అనుమానాత్తదుద్ధారం కర్తుకామః ప్రజాపతిః
ప్రపంచం మొత్తం ఒకే సముద్రంగా మారినప్పుడు, భూమి నీటిలో ఉందని తెలుసుకుని, దాన్ని పైకి తీయాలని కోరుకున్న ప్రజాపతి, దానికి మార్గాన్ని ఊహించాడు.
అకరోత్స్వతనూమన్యాం కల్పాదిషు యథా పురా । సత్స్యకూర్మాదికాం తద్వద్వారాహం వరురాస్థితః
మునుపటి కల్పాలలో చేసినట్లే, ఆయన మరో రూపాన్ని ధరించాడు. మత్స్యము, కూర్మము వంటి రూపాలు ఎప్పటిలానే, ఈసారి వరాహ రూపాన్ని కూడా స్వీకరించాడు.
వేదయజ్ఞమయం రూపమశ్షోజగతః స్థితౌ । స్థితః స్థిరాత్మా సర్వాత్మా పరమాత్మా ప్రజాపతిః
ప్రజాపతి, స్థిరమైన మనస్సుతో, సర్వజీవులకు ఆత్మగా, పరమాత్మగా, వేదమూ యజ్ఞమూ కలిసిన రూపాన్ని ధరించి, జగత్తును నిలిపాడు.
జనలోకగతైస్సిద్ధైస్సనకాద్యైరభిష్టుతః । ప్రవివేశ తదా తోయమాత్మాధారో ధరాధరః
జనలోకంలో నివసించే సిద్ధులు, సనకాది మహర్షులు ఆయనను స్తుతించగా, భూమికి ఆధారమైన, సర్వానికి ఆధారమైన ఆయన, అప్పుడు ఆ నీటిలో ప్రవేశించాడు.
నిరీక్ష్య తం తదా దేవీ పాతాలాతలమాగతమ్ । తుష్టావ ప్రణతా భూత్వా భక్తినమ్రా వసున్ధరా
ఆ సమయంలో, పాతాళంలోనుంచి వచ్చిన భూమిదేవి, ఆయనను చూసి, భక్తితో వంగి, మనసు నిండా భక్తితో ఆయనను స్తుతించింది.
శ్రీపృథివ్యువాచ । నమస్తే పుణ్డరీకాక్ష శంఖచక్రగదాధర । మాముద్ధరాస్మాదద్య త్వం త్వత్తోఽహం పూర్వముత్థితా
శ్రీ భూమిదేవి ఇలా చెప్పింది: కమలనేత్రుడా, శంఖం, చక్రం, గదను ధరించినవాడా, నీకు నమస్కారం. నన్ను ఇక్కడినుంచి ఈ రోజు పైకి తీయుము. నేను మునుపు కూడా నీవలనే ఉద్భవించాను.
త్వయాహముద్ధృతా పూర్వం త్వన్మయాహం జనార్దన । తథాన్యాని చ భూతాని గగనాదీన్యశ్షోతః
జనార్దనా! నీవే నన్ను మునుపు పైకి తీయావు. నేను నీవల్లే ఏర్పడినదాన్ని. అలాగే, ఆకాశం మొదలైన ఇతర భూతాలన్నీ కూడా నీవలనే పుట్టాయి.
నమస్తే పరమాత్మాత్మన్పురుషాత్మన్నమోస్తు తే । ప్రధానవ్యక్తభూతాయ కాలభూతాయ తే నమః
పరమాత్మా, సర్వజీవుల ఆత్మా, నీకు నమస్కారం. ప్రాధాన్యమూ, అవ్యక్తమూ, కాలమూ అయిన నీకు వందనం.
త్వం కర్తా సర్వభూతానాం త్వం పాతా త్వం వినాశకృత్ । సర్గాదిషు ప్రభో బ్రహ్మవిష్ణురుద్రా త్మరూపధృక్
ప్రభూ! నీవే సర్వభూతాలకు సృష్టికర్త, రక్షకుడు, లయకర్త. సృష్టి మొదలైన కార్యాలలో బ్రహ్మ, విష్ణు, రుద్ర రూపాలు ధరించేవాడివి.
సమ్భక్షయిత్వా సకలం జగత్యేకార్ణవీకృతే । శ్షోఏ! త్వమేవ గోవింద చిన్త్యమానో మనీషిభిః
ప్రపంచం మొత్తం ఒకే సముద్రంగా మారినప్పుడు, నీవే ఆ సృష్టిని లోపలికి తీసుకున్నావు. ఆ సమయంలో, మేధావులు నిన్నే ధ్యానిస్తారు, గోవిందా!
భవతో యత్పరం తత్త్వం తన్న జానాతి కశ్చన । అవతారేషు యద్రూ పం తదర్చన్తి దివౌకసః
నీ పరమస్వరూపాన్ని ఎవ్వరూ పూర్తిగా తెలుసుకోలేరు. నీవు అవతారంగా ధరించే రూపాలను దేవతలు పూజిస్తారు.