కాలస్వరూపం విష్ణోశ్చ యన్మయోక్తం తవానఘ । తేన తస్య నిబోధ త్వం పరిమాణోపపాదనమ్
పాపరహితుడా, నేను నీకు చెప్పిన విష్ణువు యొక్క కాలస్వరూపాన్ని బట్టి, ఆయన కాల పరిమాణాన్ని ఇప్పుడు తెలుసుకో.
అన్యేషాం చైవ జన్తూనాం చరాణామచరాశ్చ యే । భూభూభృత్సాగరాదీనామశేషాణాం చ సత్తమ
అలాగే, భూమి, పర్వతాలు, సముద్రాలు సహా, జంతువులు, చరాచరములన్నింటికీ ఇదే విధంగా వర్తిస్తుంది, ఓ శ్రేష్ఠుడా.
కాష్ఠా పత్ర్చదశాఖ్యాతా నిమేషా మునిసత్తమ । కాష్ఠా పత్ర్చదశాఖ్యాతా నిమేషా మనిసత్తమ । కాష్ఠా త్రింశత్కలా త్రింశత్కలా మౌహూర్తికో విధిః
ఓ మునిశ్రేష్ఠా, పదిహేను నిమిషాలు కలిపితే ఒక కాష్ఠం అవుతుంది. అలాంటి ముప్పై కాష్ఠాలు కలిపితే ఒక కలా అవుతుంది. ముప్పై కలాలు కలిపితే ఒక ముహూర్తం అవుతుందని నిబంధన.
తావత్సంఖ్యైరహోరాత్రం ముహూర్తైర్మానుషం స్మృతమ్ । అహోరాత్రాణి తావానిత మాసః పక్షద్వయాత్మకః
అలాంటి ముహూర్తాల సంఖ్యతో మనుషుల రోజు-రాత్రి లెక్కించబడుతుంది. అటువంటి రోజు-రాత్రులు కలిపితే రెండు పక్షాలతో కూడిన ఒక నెల అవుతుంది.
తైః షడ్‌భిరయనం వర్ష ద్వేఽయనేం దక్షిణోత్తరే । అయనం దక్షిణం రాత్రిర్దేవానాముత్తరం దినమ్
ఆరు నెలలు కలిపితే ఒక సంవత్సరం అవుతుంది. ఆ సంవత్సరంలో దక్షిణాయనం, ఉత్తరాయనం ఉంటాయి. దక్షిణాయనం దేవతలకు రాత్రిలా, ఉత్తరాయనం వాళ్లకు పగలిలా ఉంటుంది.
దివ్యైర్వర్షసహస్త్రైస్తు కృతత్రేతదిసంజ్ఞితమ్ । చతుర్యుగం ద్వాదశభిస్తద్విభాగం నిబోధ మే
వెయ్యి దివ్య సంవత్సరాలు కలిపితే కృతయుగం, త్రేతాయుగం మొదలైన నాలుగు యుగాలు అవుతాయి. ఆ నాలుగు యుగాల విభాగాన్ని పన్నెండు భాగాలుగా తెలుసుకో.
చత్వారి త్రీణి ద్వై చైకం కృతాదిషు యథాక్రమమ్ । దివ్యాబ్దానాం సహస్త్రాణి యుగేష్వాహుః పురావిదః
కృతయుగానికి నాలుగు, త్రేతాయుగానికి మూడు, ద్వాపరయుగానికి రెండు, కలియుగానికి ఒకటి — ఇలా క్రమంగా, పురాతన జ్ఞానులు ప్రతి యుగానికి దివ్య సంవత్సరాల వేల సంఖ్యను చెప్పారు.
తత్ప్రమాణైః శతైః సన్ధ్యా పూర్వా తత్రాభిధీయతే । సన్ధ్యాంశశ్చైవ తత్తుల్యో యుగస్యానన్తరో హి సః
ఆ యుగాల సంఖ్యలో వందలతో ముందుగా సంధ్యా కాలాన్ని వివరించారు. అలాగే యుగం తరువాత వచ్చే సంధ్యాంశం కూడా అంతే సమానంగా ఉంటుంది.
సన్ధ్యాసధ్యాంశయోరన్తర్యః కాలో మునిసత్తమ । యుగాఖ్యః స తు విజ్ఞేయః కృతత్రేతాదిసంజ్ఞితః
ఓ మునిశ్రేష్ఠా, సంధ్యా మరియు సంధ్యాంశం మధ్యలో ఉండే కాలాన్ని యుగం అంటారు. వాటికి కృత, త్రేత, ద్వాపర, కలి అనే పేర్లు ఉంటాయి.
కృతం త్రేతా ద్వారరశ్చ కలిశ్చైవ చతుర్యుగమ్ । ప్రోచ్యతే తస్తహస్త్ర చ బ్రహ్మణో దివసం మునే
కృత, త్రేత, ద్వాపర, కలి — ఇవే నాలుగు యుగాలు. ఇలాంటి వెయ్యు యుగాలు కలిపితే బ్రహ్మదేవుని ఒక రోజు అవుతుంది, ఓ మునీంద్రా.
బ్రహ్మణో దివసే బ్రహ్మన్మనవస్తు చతుర్దశ । భవన్తి పరిమాణం చ తేషాం కాలకృతం శ్రృణు
ఓ బ్రాహ్మణా, బ్రహ్మదేవుని ఒక రోజులో పద్నాలుగు మనువులు ఉంటారు. వాళ్ల కాలపరిమాణాన్ని ఇప్పుడు విను.
సప్తర్షయః సురాః శక్రో మనుస్తత్సూనవో నృపాః । ఏకకాలే హి సృజ్యన్తే సంహ్రియన్తే చ పూర్వవత్
సప్తర్షులు, దేవతలు, ఇంద్రుడు, మనువు, మనువు కుమారులైన రాజులు — వీరందరిని ఒకేసారి సృష్టించి, మునుపటిలాగే ఒకేసారి లయమవుతారు.
చతుర్యగుణాం సంఖ్యాతా సాధికా హ్రోకాసప్తతిః । మన్వన్తరం మనోః కాలః సురాదీనాం చ సత్తమ
నలభై ఒక్కటి యుగాలు, కొద్దిగా మించి, నాలుగు రెట్లు కలిపితే మన్వంతర కాలం అవుతుంది, ఓ ఉత్తముడా. ఇది మనువు, దేవతల కాలపరిమాణం.
అష్టౌ శత సహస్త్రాణి దివ్యయాం సంఖ్యయా స్మృతమ్ । ద్విపత్రచాశత్తథాన్యాని సహస్త్రాణ్యధికాని తు
ఎనిమిది లక్షల డెబ్బై రెండు వేల దివ్య సంవత్సరాలు అని గుర్తించాలి. అలాగే రెండింతలు, మరికొన్ని వేల సంవత్సరాలు కూడా ఉంటాయి.
త్రింశత్కోట్యస్తు సమ్పూర్ణాః సంఖ్యాతాః సంఖ్యాయా ద్విజ । సప్తషష్టిస్తథాన్యాని నియుతాని మహామునే
మూడువందల మిలియన్ సంవత్సరాలు మొత్తం లెక్కగా చెప్పబడ్డాయి, ఓ ద్విజా. ఇంకా అరవై ఏడు నియుతాలు కూడా ఉంటాయని మహర్షీకి తెలియజేయబడింది.
వింశతిస్తు సహ్స్త్రాణి కాలోఽయమధికం వినా । మన్వన్తరస్య సడ్ఖయేయం మానుషైర్వత్సరైర్ద్విజ
ఇరవై వేల సంవత్సరాలు అదనంగా ఉంటాయి, ఇంకేమీ లేదు. ఇది మనుషుల సంవత్సరాల ప్రకారం మన్వంతర కాల లెక్క, ఓ ద్విజా.
చతుర్దశగుణో హ్యోష కాలో బ్రాహ్మమహః స్మృతమ్ । బ్రాహ్మో నైమిత్తికో నామ తస్యాన్తే ప్రతిసత్ర్చరః
పద్నాలుగు రెట్లు చేసిన కాలాన్ని బ్రహ్మదేవుని ఒక రోజు అంటారు. ఆ రోజు చివర్లో నైమిత్తిక ప్రళయం జరుగుతుంది.
తదా హీ దహ్రాతే సర్వం త్రైలోక్యం భూర్భువాదికమ్ । జనం ప్రయాన్తి తాపార్థా మహర్లోకనివాసినః
అప్పుడు భూ, భువః మొదలైన మూడు లోకాలు అన్నీ లయమవుతాయి. మహర్లొకంలో నివసించే వారు వేడి బాధ నుంచి ఉపశమనం కోసం జనలోకానికి వెళ్తారు.
ఏకార్ణవే తు త్రైలోక్యే బ్రహ్మ నారాయణాత్మకః । భోగిశయ్యాం గతః శేతే త్రైలోక్యగ్రాసబృంహితః
మూడు లోకాలు ఒకే సముద్రంగా మారినప్పుడు, నారాయణ స్వరూపుడైన బ్రహ్మదేవుడు, భోగిశయనంపై విశ్రాంతి తీసుకుంటూ, లోకాలను తనలో కలిపి విశాలంగా ఉంటాడు.
జనస్థైర్యోగిభిర్దేవాశ్చిన్త్యమానోఽబ్జసమ్భవః । తత్ప్రమాణాం హి తాం రాత్రిం తదన్తే సృజతే పునః
జనలోకంలో ఉన్న దేవతలు, యోగులు, పద్మంలో జనించినవాడైన బ్రహ్మను ధ్యానం చేస్తారు. ఆ రాత్రి అంతా అలాగే ఉంటుంది. ఆ రాత్రి ముగిసిన తర్వాత ఆయన మళ్లీ సృష్టి చేస్తాడు.
ఏవం తు బ్రహ్మణో వర్షమేవం వర్షశతం చ యత్ । శతం హి తస్య వర్షాణాం పరమాయుర్మహాత్మనః
బ్రహ్మదేవునికి ఒక సంవత్సరం ఎలా ఉంటుందో చెప్పినట్లే, అటువంటి వంద సంవత్సరాలు కలిగి ఉంటాయి. ఆ మహాత్ముడికి వంద సంవత్సరాలే పరమాయుషు.
ఏకమస్య వ్యతీతం తు పరార్ద్ధ బ్రహ్మణోఽనఘ । తస్యాన్తేఽభూన్మహాకల్పః పాద్య ఇత్యభివిశ్రుతః
పాపరహితుడా! బ్రహ్మదేవుని ఒక పరార్ధం పూర్తయింది. దాని చివర్లో పాద్యమనే మహాకల్పం ప్రారంభమైంది.
ద్వితీయస్య పరార్ద్ధస్య వర్తమానస్య వై ద్విజ । వారాహ ఇతి కల్పోఽయం ప్రథమః పరికీర్తితః
ద్విజుడా! ఇప్పుడు జరుగుతున్న రెండవ పరార్ధంలో, మొదటి కల్పం వారాహ కల్పంగా ప్రసిద్ధి చెందింది.
శ్రీమైత్రేయ ఉవాచ । బ్రహ్మానారాయణాఖ్యోఽసౌ కల్పాదౌ భగవాన్యథా । ససర్జ సర్వభూతాని తదాచక్ష్వ మహామునే
శ్రీమైత్రేయుడు ఇలా అన్నాడు: కల్పం ప్రారంభంలో బ్రహ్మనారాయణుడు అన్న పేరుతో భగవంతుడు అన్ని ప్రాణులను సృష్టించాడు. ఆ సంగతిని నాకు చెప్పండి, మహామునివరా.
శ్రీపరాశర ఉవాచ । ప్రజాః ససర్జ భగవాన్బ్రహ్మా నారాయణాత్మకః । ప్రజాపతిపతిర్దేవో యథా తన్మే నిశామయ
శ్రీపరాశరుడు ఇలా అన్నాడు: నారాయణ స్వరూపుడైన భగవంతుడు బ్రహ్మా ప్రాణులను సృష్టించాడు. ఆ ప్రాజాపతిపతి దేవుడు ఎలా సృష్టించాడో విను.
అతీతకల్పావసానే నిశాసుప్తోత్థితః ప్రభుః । సత్త్వోద్రి క్తస్తథా బ్రహ్మా శూన్యం లోకమవైక్షత
మునుపటి కల్పం చివర రాత్రి ముగిసి, బ్రహ్మా లేచి, సత్వగుణంతో ఉన్నప్పుడు, లోకం ఖాళీగా ఉందని చూశాడు.
నారాయణః పరోఽచిన్త్యః పరోషామపి స ప్రభుః । బ్రహ్మస్వరూపీ భగవాననాదిః సర్వసమ్భవః
నారాయణుడు పరమాత్మ, అందరికన్నా ఎత్తైనవాడు, ఆ ప్రభువు బ్రహ్మస్వరూపుడు, ఆదిహేతువు, సర్వసృష్టికి మూలకారణం.
ఇమం చోదాహరన్త్యత్ర శ్లోకం నారాయణం ప్రతి । బ్రహ్మస్వరూపిణం దేవం జగతః ప్రభవాప్యయమ్
ఇక్కడ నారాయణుని గురించి ఒక శ్లోకం చెప్పబడుతుంది: బ్రహ్మస్వరూపుడైన ఆ దేవుడు జగత్తుకు ఆదికారణం, లయస్థానం.
ఆపో నారా ఇతి ప్రోక్తా ఆపో వై నరసూనవః । అయనం తస్య తాః పూర్వం తేన నారాయణః స్మృతః
నీరు 'నార' అని పిలవబడుతుంది. ఆ నీరు నరుని సంతానం అని అంటారు. ఆ నీరు మొదట ఆయనలోనే నివసించాయి. అందుకే ఆయనను నారాయణుడు అని గుర్తిస్తున్నారు.
తోయాన్తఃస్థాం మహీం జ్ఞాత్వా జగత్యేకార్ణవీకృతే । అనుమానాత్తదుద్ధారం కర్తుకామః ప్రజాపతిః
ప్రపంచం మొత్తం ఒకే సముద్రంగా మారినప్పుడు, భూమి నీటిలో ఉందని తెలుసుకుని, దాన్ని పైకి తీయాలని కోరుకున్న ప్రజాపతి, దానికి మార్గాన్ని ఊహించాడు.