भगवान् सर्वात्मा ध्रुवस्य भक्त्या तुष्टः तस्य समीपं गतवान्। हरिः चतुर्भुजस्वरूपधारी ध्रुवं प्रति इदं वचनम् अब्रवीत्—“उत्तानपादपुत्र, ते शुभं भूयात्। तपसा मां तुष्टवान् असि। अहं वरदाता आगतः। वरं वृणु, स्थिरबुद्धे। यत् तव मनः मयि स्थिरं, लोकार्थेषु अनासक्तं, तेन अहं तुष्टः। अतः परमं वरं याचस्व।” एवं देवेशस्य वचनं श्रुत्वा बालकः नेत्रे उद्घाट्य, ध्यानस्थं हरिं समक्षं स्थितं अपश्यत्। अच्युतं शङ्खचक्रगदाधनुरासिप्रभृतिभिः भूषितं, मुकुटधारीं दृष्ट्वा, ध्रुवः भूमौ शिरः नतवान्। तस्य तनुः हर्षसम्भ्रमात् रोमाञ्चितः अभवत्। स महान् विस्मयेन आकृष्टः, मनसा देवेशं स्तोत्रं रचयितुं आरभत्। किन्तु, “किं स्तोष्यामि? कैः वाक्यैः स्तोत्रं करिष्यामि?” इति मनः संशयेन ग्रस्तः, स भगवान् एव शरणं प्रपन्नः। ध्रुवः अब्रवीत्—“यदि तपसा तव तुष्टिः प्राप्ता, तर्हि यः वरः मया याच्यते, सः एषः—त्वां स्तोतुं सामर्थ्यं मे दत्तुम्। भगवन्, वेदैः ब्रह्मादिभिः त्वं ज्ञायसे, तव मार्गः अज्ञातः। अहं बालः, कथं त्वां स्तोष्यामि? मम मनः तव चरणयोः स्तुतिं कर्तुं इच्छति; तदर्थं बुद्धिं मे दत्तुम्।” एवं ध्रुवस्य अञ्जलिं कृत्वा स्थितस्य, गोविन्दः शङ्खस्य अग्रेण स्पर्शं कृतवान्। ततः, हृष्टमुखः राजकुमारः, प्रणम्य, अच्युतं सर्वभूतधारिणं स्तोतुं आरभत्। ध्रुवः उवाच—“भूमिः, आपः, अग्निः, वायुः, आकाशः, मनः, बुद्धिः, एव च मूलभूतानि, प्रकृतिः—यस्य रूपं तानि, तं नमामि। शुद्धः, सूक्ष्मः, सर्वव्यापी, प्रकृत्याः परः, परमपुरुषः—यस्य रूपं गुणात्मा सः, तं नमामि। सर्वद्रव्येषु, तेषां गुणेषु, बुद्धौ, प्रकृतौ, सः नित्यः, परमपुरुषात् अपि परः। त्वां शरणं प्रपद्ये, शुद्धरूपं, ब्रह्मात्मानं, सर्वलोकनाथं। ब्रह्मरूपाय नमः, यः विशालः, सर्वात्मा, योगिभिः ध्येयः, अव्ययः। पुरुषः सहस्रशीर्षा, सहस्रनेत्रः, सहस्रपादः; सर्वं व्याप्य, दशाङ्गुलं भूमिं अतिक्रान्तः। हे परमपुरुष, यद् भूत्वा, यद् भविष्यति, तव एव उत्पन्नं—विराट्, स्वराट्, सम्राट्, परमेश्वरः। सः सर्वतो भूमिं अतिक्रान्तवान्, धारयति; तव एव विश्वं जातं, तव एव भविष्यति। सर्वं जगत्, सर्वभूतानि, तव रूपे स्थितानि; तव एव यज्ञः, हविः, घृतम्, द्विविधं पशुस्तत्। ऋग्वेदः, सामवेदः, छन्दांसि, यजुः, अश्वाः—सर्वं तव एव उत्पन्नम्। गावः, बलम्, पक्षिणः, मृगाः—तव एव; तव मुखात् ब्राह्मणः, बाहुभ्यः क्षत्रियः। तव उरुभ्यः वैश्यः, पादात् शूद्रः; तव नेत्रात् सूर्यः, श्वासात् वायु, मनसः चन्द्रः। तव श्वासात् प्राणः, मुखात् अग्निः, नाभेः आकाशः, शिरसः स्वर्गः। तव कर्णात् दिशः, पादात् भूमिः; तव एव सर्वं उत्पन्नम्। यथा वटबीजं लघु बीजस्य अन्तर्यात् महान् वृक्षः स्थितः, तथा तव एव विश्वं बीजरूपेण स्थितम्। यथा वटस्य अंकुरात् वृक्षः उत्पन्नः, तथा तव एव सृष्टौ विश्वं विस्तारं प्राप्नोति। यथा कदलीवृक्षे पत्रच्छदादिभिः अन्यद् न दृश्यते, तथा त्वं एव स्थिरनाथ, विश्वे अन्यः न दृश्यते। रति, सङ्घातः, चेतना—सर्वं तव एकत्वेन सर्वत्र अस्ति; सुखदुःखं च तद् मिश्रं, तव गुणरहिते अस्ति। त्वं भिन्नः च एकः च, सर्वभूतसारः; त्वं सर्वस्य आत्मा, भूतसङ्घस्य निधिः। व्यक्तं, प्रकृतिपुरुषौ, विराट्, सम्राट्, स्वराट्—सर्वं अन्तःकरणे दृश्यते, त्वं सर्वभूतेषु अक्षरः। त्वं सर्वत्र स्थितः, सर्वभूतसारः, सर्वरूपधारी; सर्वं तव एव उत्पन्नम्, तव एव लयं प्राप्नोति—त्वां नमामि, सर्वात्मनम्। त्वं सर्वस्य आत्मा, सर्वेशः, सर्वभूतेषु स्थितः; किं अधिकं वदामि, यः हृदयगूढं सर्वं वेत्ति? सर्वात्मन्, भूतनाथ, जीवसङ्घस्य कारण, त्वं सर्वभूतेषु स्थितः, सर्वजीवानां कामान् जानासि। भगवन्, यद् इच्छितम्, तव कृपया सिद्धम्; तपः फलं प्राप्तम्, यः त्वां दृष्टवान्, विश्वनाथम्। भगवान् उवाच—“तपसः फलं यत् त्वया मया दृष्टम्, ध्रुव। मम दर्शनं कदापि निष्फलम् न भवति। अतः यत् इच्छसि, वरं वृणु; मम दृष्टिपातेन सर्वं साध्यं भवति।” ध्रुवः उवाच—“भूतभविष्यनाथ, त्वं सर्वस्य हृदये स्थितः; मम मनसि यद् विचारितम्, तव अज्ञातम् किम्? तथापि, देवेश, यद् मम मोहग्रस्तं, निःस्पृहं हृदयं इच्छति, तद् वक्ष्यामि, यद्यपि अतिदुर्लभम्। सर्वलोकसृजन्, तव तुष्टौ किम् अप्राप्यं? इन्द्रः अपि तव प्रसादेन फलानि भुङ्क्ते। एषः राजासनः, यः मम गर्भात् न जातः, तं अर्हति न—इति मम सौतेन्याः गर्वयुक्तं वचनं महता शब्देन उक्तम्।