नदीः, नद्यः, समुद्राः च महतीं कम्पनां प्राप्ताः; तस्मात् विक्षोभात् देवाः अपि गम्भीरतरं सन्तापं अभजन। तस्मिन्नेव काले, यामाः सह इन्द्रेण देवाः सन्निपत्य, तस्य ध्यानस्य भङ्गाय उपायं अन्वेष्टुम् आरब्धवन्तः, महात्मन् मैत्रेय। ततः कूष्माण्डाः, विविधरूपधारिणः, इन्द्रेण सह, तस्य ध्यानविघ्नाय त्वरिताः अभवन्। तस्य मातरः, सुनीति नाम्ना, तस्य पुरतः स्थित्वा, मायया सह करुणया युक्तं वाक्यम् उक्तवती— "मम पुत्र..."। "वत्स, त्वं कष्टं शरीरनाशं मा कुरु; बहुसाधनैः, बहुकामनाभिः त्वं मया प्राप्तः।" "न मां, अनाथां, एकां, दरिद्रां च त्यजेत्; सपत्न्याः वाक्येन, वत्स, त्वं मम एकं आश्रयम् विहाय गच्छेत्?" "पञ्चवर्षीयः त्वं कथं घोरं तपः आचरिष्यसि? मनः तव एतस्मात् कष्टात् निष्फलात् प्रयत्नात् निवर्तय।" "क्रीडानां कालः अस्ति, ततोऽधीत्याः कालः; सर्वसुखानां भोगानन्तरं तपः आचरितव्यम्।" "वत्स, तव जीवितकालः क्रीडार्थः एव, त्वं बालः; किम् इदानीं आत्मनाशे तपसि रमसे?" "मम स्नेहः परमधर्मः; तव आयुषः धर्मानुगतं कर्माचर, मोहात् अधर्मं मा कुरु।" "यदि त्वं, प्रियः, तपः त्यजसि, अहं तव पुरतः जीवितं न त्यक्ष्यामि।" श्रीपराशरः उवाच— सा रुदन्ती, अश्रुपूर्णनेत्रा, व्याकुलवाक्यं भाषमाणा, तं विष्णुपरायणं पुत्रं दृष्ट्वापि न अपश्यत्। "वत्स, वत्स, घोराः भीषणाः राक्षसाः आयुधधारिणः वनं प्रति आगच्छन्ति; इतः गच्छ।" इति उक्त्वा, सा तत्रत्यात् गता, ततः राक्षसाः प्रकटिताः, तीक्ष्णायुधानि धृत्वा, तेषां मुखानि ज्वलज्ज्वालाभिः आवृतानि। ततः तस्य राजकुमारस्य पुरतः, रात्रिचराः राक्षसाः, ज्वलदायुधानि घूर्णयन्तः, भीमं घोषं कृत्वा तानि आयुधानि क्षिप्तवन्तः। शतशः श्वा रुदन्ति, तेषां मुखानि ज्वलज्ज्वालाभिः पूर्णानि, योगाभ्यस्तं बालं भीषयितुं। "घातय, घातय! छिन्धि, छिन्धि! खाद, खाद!" इति रात्रिचराः राक्षसाः आक्रन्दन्ति। तदनन्तरं, रात्रिचराः राक्षसाः, सिंह-उष्ट्र-मकरमुखाः, विविधं भीषणं शब्दं कृत्वा राजकुमारं भीषयन्ति। किन्तु, तेषां राक्षसानां, घोषानां, श्वानां, आयुधानां च, तस्य गोविन्दपरायणस्य चेतसि प्रवेशः नाभूत्। सः एकचित्तः, विष्णुम् एव शरणं पश्यन्, अन्यत् किञ्चन न अपश्यत्। तदनन्तरं, सर्वेषु मायासु नष्टासु, देवाः पुनः अतिव्यग्राः अभवन्, पराजयभीतेन। ते समागत्य, हरिं जगतां कारणं, अनादि-अन्तं, सर्वाश्रयं, तस्य तपसा संतप्ताः, शरणं गत्वा उपगम्य। देवाः ऊचुः— "देवदेव, विश्वेश, परमेश, नरश्रेष्ठ, ध्रुवस्य तपसा संतप्ताः, त्वां शरणं गत्वाः।" "यथा चन्द्रः प्रतिदिनं कलाभिः पूर्यते, तथा सः, भगवन्, तपसा दिवा-रात्रं शक्त्या वर्धते।" "जनार्दन, उत्तानपादपुत्रस्य तपसा वयं त्रस्ताः, त्वां शरणं गत्वाः; तं तपसः निवर्तय।" "न वयं जानिमः, सः इन्द्रपदं वा सूर्यपदं वा, धन-वारुण-सोम-देवतानां लोकान् वा इच्छति।" "भगवन्, अस्माकं कृपां कुरु; हृदयकण्टकं अपाकुरु, तं उत्तानपादपुत्रं तपसः निवर्तय।" भगवान् उवाच— "न सः इन्द्रपदं इच्छति, न सूर्यपदं, न वारुणाधिपत्यं; यद् यद् अभिलाषः तस्य, तत् पूर्णं दास्यामि।" "गच्छन्तु, देवाः, यथेष्टं स्वस्थानानि, विगतदुःखाः; अहं स्वयम् तं तपसि लीनचित्तं बालं तपसः निवर्तयिष्यामि।" पराशरः उवाच— "एवं भगवता उक्ताः, देवाः शतक्रतुमुख्याः प्रणम्य, स्वस्वलोकान् गच्छन्ति।" "भगवान्, सर्वात्मा, ध्रुवस्य भक्त्या तुष्टः, तं उपगम्य, हरिः चतुर्भुजः तं वाक्यं अवदत्।" भगवान् उवाच— "उत्तानपादपुत्र, तुभ्यं शुभं; तपसा मां तुष्टवान्। वरदः अहं आगतः; वरं वृणु, दृढव्रत।" "यत् तव मनः मयि स्थितम्, लोकाभिलाषात् विमुक्तम्, तेन अहं तुष्टः; तस्मात्, उत्तमं वरं वृणु।" पराशरः उवाच— "एवं भगवतः वचनं श्रुत्वा, बालः चक्षुषी विमील्य, ध्यानगतं हरिं पुरतः स्थितं अपश्यत्।" "अच्युतं, शङ्ख-चक्र-गद-धनुषि-खड्गधारिणं, किरीटिनं दृष्ट्वा, ध्रुवः शिरः भूमौ नमितवान्।" "सर्वाङ्गं रोमाञ्चितं, महतीं विस्मयम् अनुभूय, ध्रुवः मनसा देवदेवस्य स्तुतिं रचयामास।" "किं स्तोष्यामि? कैः वाक्यैः स्तुतिं दास्यामि?" इति मनः मोहितः, सः भगवन् एव शरणम् अगच्छत्। ध्रुवः उवाच— "भगवन्, यदि तपसा तुष्टः, तदा वरं दत्तुम् इच्छसि, स्तुत्यं यथोचितं मे ददातु।" "भगवन्, वेदैः ब्रह्मादिभिः त्वं ज्ञातः, तव मार्गः अज्ञातः; अहं बालः कथं स्तोष्यामि? मम मनः तव चरणयोः स्तुतिम् इच्छति; तस्मै बुद्धिं ददातु।" पराशरः उवाच— "गोविन्दः उत्तानपादपुत्रस्य अञ्जलिं संधाय, शङ्खाग्रेण स्पर्शं कृतवान्।" ततः, प्रमुदितमुखः कुमारः, नमस्कृत्य, अच्युतं, भूतभृतं, स्तुतिं अकुरुत्।