श्रीपराशरः उवाच— एतत्सर्वं सम्पूर्णं श्रुत्वा, हे मैत्रेय, राजपुत्रः वनात् निर्गत्य तान् ऋषीन् प्रणम्य स्थित्वा। कृतकृत्यत्वं मन्यमानः स द्विजः ततः यमुनातटस्थितं पुण्यस्थानं मधु नाम्ना अगच्छत्। तत्र, यत्र पुरा मधु नाम्ना दैत्यः अधिष्ठितवान्, तद्वनं पृथिव्यां मधुवनं इति प्रसिद्धम्। तत्रैव, मधु पुत्रं लवणं दैत्यं पराक्रमी शत्रुघ्नः हत्वा, मथुरा नाम नगरं स्थापयामास। तस्मिन् पुण्यस्थले, सर्वपापहरणाय, यत्र देवेशः हरिः सन्निहितः, तत्र स तपः अचरत्। मरीचिप्रमुखैः ऋषिभिः उपदिष्टः, स विष्णुं देवेशं आत्मनि सन्निहितं मन्यते स्म। अनन्यचित्तः, भगवतः हरिणः ध्यानं कृत्वा, स भगवान् सर्वेषु भूतेषु, सर्वेषु रूपेषु, सन्निहितः अभवत्। यदा विष्णुः तस्य मनसि प्रतिष्ठितः, हे मैत्रेय, तदा भूमिः, सर्वभूतधारिणी, भारं सहनं न शशाक। स यदा वामपादेन स्थितः, भूमिः अर्धभारं नमयामास; यदा दक्षिणपादेन स्थितः, तदा अपरं अर्धं नमयामास। पादाग्रेन भूमिं निष्पीड्य स्थितः, तदा समग्रभूमिः, पर्वतान् सहितम्, कम्पितुम् आरभत। नद्यः, सरितः, समुद्राः च महान् विक्षोभं प्राप्नुवन्; तस्य विक्षोभात्, हे महर्षे, देवाः अपि महान् संतापम् अपद्यन्त। तस्मिन्काले, यामा देवाः, इन्द्रसहिताः, मन्त्रयित्वा, तस्य ध्यानविघ्नाय यत्नं कृतवन्तः, हे मैत्रेय, संतप्ताः। कूष्माण्डाः, विविधरूपधारिणः, इन्द्रेण सह, तस्य ध्यानविघ्नाय त्वरया नियुक्ताः। तस्य मातरः, सुनीति नाम्ना, तस्मात् पुरतः स्थित्वा, मायया स्नेहपूर्णं वचनं अब्रवीत्— "मम पुत्र..." "पुत्र, तव शरीरनाशाय कठोरं तपः मा कुरु; स्नेहैः, कामैः, यत्नैः च त्वं मया प्राप्तः।" "माम् अनाथां, एकां, दुःखितां मा त्यज; सौतायाः वाक्येन, हे पुत्र, त्वं मम आश्रयः एकः, मां त्यजेत्?" "पञ्चवर्षः बालः, कथं तपः कठोरं कुर्याः? मनः तव एतादृशात् निष्फलात् यत्नात् निवर्तताम्।" "क्रीडायाः कालः अस्ति, ततः अध्ययनस्य; सर्वैः सुखैः उपभुक्त्वा, पश्चात् तपः कुर्याः।" "पुत्र, तव जीवनकालः क्रीडायै एव; त्वं बालः, किम् आत्मनाशाय तपः इच्छसि?" "मम स्नेहः धर्मः श्रेष्ठः; वयसः अनुसारं धर्मान् अनुतिष्ठ; मोहात् धर्मं मा विहाय, अधर्मं मा आचर।" "यदि त्वं, प्रियः, तपः परित्यजसि, तर्हि अहं तव पुरतः जीवितं न त्यजामि।" श्रीपराशरः उवाच— सा रुदती, अश्रुपूर्णनेत्रा, व्याकुलं वदन्ती, तं विष्णुपरायणं पुत्रं दृष्ट्वा अपि, स तया न अपश्यत्। "पुत्र, पुत्र, एते भीषणाः दानवाः शस्त्रधारिणः वनं प्रति आगच्छन्ति; त्वं इतः गच्छ।" इति उक्त्वा, सा तत्रत्यात् निर्गता। ततः दानवाः, ज्वलद्वदनाः, तीक्ष्णशस्त्रधारिणः, तत्र आगच्छन्। ततः राजपुत्रस्य पुरतः, रात्रिचराः दानवाः, ज्वलदस्त्राणि घूर्णयन्तः, घोरनादं कृत्वा, तानि अस्त्राणि प्रक्षिप्य। शतशः शृगालाः, ज्वलद्वदनाः, तं योगनिष्ठं बालं भयाय निनादम् अकुर्वन्। "हतः भवतु! हतः भवतु! छिन्धि! छिन्धि! खाद! खाद!" इति रात्रिचराः दानवाः आक्रन्दन्। ततः रात्रिचराः दानवाः, सिंह, ऊष्ट्र, मगरमुखाः, विविधं भीषणं निनादं कृत्वा, राजपुत्रं भयाय आकुलीकृतवन्तः। किन्तु तेषां दानवानां, निनादानां, शृगालानां, अस्त्राणां च, गोविन्दनिष्ठस्य बालस्य चित्तं न प्रविष्टम्। स एकचित्तः, विष्णुमेव आश्रयं मन्यमानः, अन्यत् किञ्चन न अपश्यत्। यदा सर्वमाया नष्टा, देवाः पुनः महान् संतापम् अपद्यन्त, पराजयभीताः। ते समस्ताः, हरिं जगदाधारं, अनादिनिधनं, सर्वाश्रयं, तस्य तपसा संतप्ताः, उपगच्छन्। देवाः ऊचुः— "देवदेव, विश्वेश, परमेश, नरश्रेष्ठ, ध्रुवस्य तपसा संतप्ताः, त्वां शरणं आगताः स्मः।" "यथा चन्द्रः प्रतिदिनं कला-भागैः पूर्यते, तथा सः दिनरात्रं तपसा बलवृद्धिं प्राप्नोति।" "जनार्दन, उत्तानपादपुत्रस्य तपसा भयम् प्राप्ताः, त्वां शरणं आगताः; तं तपः निवर्तय।" "न ज्ञायते, स इन्द्रपदं इच्छति, वा सूर्यस्य, वा धन, जल, चन्द्रदेवताः लोकान्।" "प्रभो, अस्माकं कृपां कुरु; हृदयस्य कंटकं अपाकुरु; उत्तानपादपुत्रं तपः निवर्तय।" भगवान् ऊचुः— "स इन्द्रपदं न इच्छति, न सूर्यस्य, न जलाधिपतित्वं; यद् इच्छति, हे देवाः, तत् सर्वं ददामि।" "गच्छत, यथेष्टं, स्वस्थानानि, विगतसंतापाः; अहं स्वयम् तपोनिष्ठं बालं तपः निवर्तयिष्यामि।" श्रीपराशरः उवाच— एवं भगवता उक्ताः, देवाः शतक्रतुप्रमुखाः, प्रणम्य, स्वस्वलोकान् जग्मुः।