ब्रह्मा महात्मना सह सर्वैः अव्यक्तेन आवृतः अस्ति, यथा नारिकेलबीजं तस्य आवरणैः परिवृतं भवति, तथा एष ब्रह्माण्डः सप्तभिः प्राकृतिकावरणैः आवृतः अस्ति। तत्र हरिः, जगत्पतिर्महेश्वरः, रजोगुणेन प्रमुदितः साक्षात् ब्रह्मा भूत्वा सृष्टिं प्रवर्तयति। सृष्ट्वा च भगवान् विष्णुः, अनन्तसत्त्वशक्तिमान्, युगानुगुणं तस्य रक्षां करोति, यावत् सृष्टिचक्रं प्रवर्तते। कल्पान्ते तु, तमः प्रबलं सति, जनार्दनः रुद्ररूपं धारयित्वा, हे मैत्रेय, सर्वाणि भूतानि भीषणतया ग्रसति। सर्वे भूतानि ग्रस्त्वा, एकमेकं समुद्ररूपं जगत् सति, परमेश्वरः शेषशय्यां उपविशत्। तस्य जागरणे पुनः स ब्रह्मरूपं धारयित्वा सृष्टिं आरभते। एवमेव जनार्दनः ब्रह्मा-विष्णु-शिवनाम्ना एक एव सृष्टि-स्थिति-लयकर्माणि करोति। स्वयमेव सृष्टिकर्ता रूपेण आत्मानं सृजति, विष्णुरूपेण रक्षितव्यं रक्षति, अन्ते लयकर्ता शिवरूपेण सर्वं ग्रसति। पृथिव्यादि पंचमहाभूतानि, इन्द्रियाणि, मनः च, एष लोकः ‘पुरुष’ नाम्ना तैः एव निर्मितः अस्ति। स एव सर्वभूतानां अन्तरात्मा, अव्ययः, विश्वरूपः; तस्य एव सृष्टिस्थितिलयाः तस्य प्रयोजनाय स्थिताः। स एव सृष्टं, सृष्टिकर्ता, रक्षकः, रक्षितं, ग्रसिता च; विष्णुः परमः, वरदः, उत्तमः, ब्रह्मादिरूपधारी। ततः मैत्रेयः पप्रच्छ—कथं गुणहीनस्य, अमेयस्य, विशुद्धस्य, निर्मलस्य ब्रह्मणः सृष्ट्यादिकर्तृत्वं कथ्यते? पाराशरः प्रत्युवाच—सर्वभूतानां शक्तयः अतीन्द्रियाः, अज्ञेयाः; तस्माद् ब्रह्मणः सृष्ट्यादिशक्तयः अग्नेः तापवत् स्वयमेव उत्पद्यन्ते। शृणु, भगवतः नारायणस्य, लोकपितामहस्य, सृष्टिप्रवृत्तिं कथयामि। स तु सदा ‘जातः’ इति केवलं उपचारः; तस्य आयुः शतम् वर्षाणि, तद् ‘परा’ इति कथ्यते, तस्य अर्धं ‘परार्धः’। विष्णोः कालस्वरूपं यथा वर्णितं, तत् तस्य आयुमापनं विज्ञाय। एवं सर्वेषां भूतानां—स्थावरजङ्गमानां, पृथिव्यादीनां, पर्वतानां, समुद्राणां च—कालमापनं तद्वत् अस्ति। हे श्रेष्ठ तपस्विन्, ‘काष्ठा’ पञ्चदश ‘निमेषाः’; त्रिंशत् ‘काष्ठाः’ एकां ‘कलां’ कुर्युः; त्रिंशत् ‘कलाः’ एकं ‘मूहूर्तं’ विधिनिर्दिष्टम्। तैः मूहूर्तैः एकं मानवदिवरात्रं गण्यते; तैः दिवरात्रैः मासः, द्वौ पक्षौ। षड् मासैः वर्षः, दक्षिणायनं रात्रिः, उत्तरायणं देवतानां दिवः। सहस्रं दिव्यवर्षाणि कृतत्रेतादियुगाः; तेषां द्वादशभागविभागं शृणु। चत्वारः, त्रयः, द्वौ, एकः—एवं कृतादियुगानां क्रमः; तेषां सहस्राणि दिव्यवर्षाणि ज्ञात्वा। शतैः तैः पूर्वसंध्या, तस्य समः युगान्तसंध्यान्शः। संध्या-संशययोः मध्ये युगस्य नाम—कृत, त्रेता, इत्यादि। कृत, त्रेता, द्वापर, कलि—एते चत्वारः युगाः; सहस्रं तेषां ब्रह्मणः एकं दिवसं। ब्रह्मदिवसे चतुर्दश मनवः; तेषां कालमापनं शृणु। सप्तर्षयः, देवाः, इन्द्रः, मनुः, तस्य पुत्रराजानः—सर्वे पूर्ववत् सृज्यन्ते, लीयन्ते च। एकैकस्य मन्वन्तरस्य कालः—एकोनसप्तत्येकं चतुर्भिः गुणितं; तद् मनु-देवताकालः। अष्टशतद्विसप्तद्विसहस्रं दिव्ये गण्यते; तस्य द्विगुणं तथा अन्यानि सहस्राणि। त्रिशतलक्षाणि पूर्णसंख्या, तस्य सप्तषष्टिः नियुताः। द्विसहस्राणि, अतिरेकं विना; एष मन्वन्तरस्य मानववर्षगणना। चतुर्दशगुणितं तद् ब्रह्मदिवसं; तस्यान्ते नैमित्तिकप्रलयः। तस्मिन्काले त्रिलोक्याः—भूः, भुवः, इत्यादि—लयं गच्छन्ति; महर्लोकवासी जनलोकं गच्छन्ति तापशमनाय। त्रिलोक्याः एकसागररूपे सति, ब्रह्मा नारायणस्वरूपः शेषशय्यां उपविशत्, लोकसंयोगेन महत्त्वं प्राप्तः। जनलोके देवाः योगिनः, पद्मजं ध्यायन्ति; तस्य समदिवरात्रे, तस्यान्ते पुनः सृष्टिं करोति। एवं ब्रह्मणः वर्षः, शतं वर्षाणि तस्य आयुः; महानुभावस्य शतम् वर्षाणि परमायुः। एकः परार्धः ब्रह्मणः गतः; तस्यान्ते पाद्यः कल्पः अभवत्। द्वितीयपरार्धे, यः अधुनातनः, आद्यः कल्पः वाराहकल्पः प्रसिद्धः। एवं मैत्रेयः पप्रच्छ—कथं स दिव्यः देवतान्, ऋषीन्, पितॄन्, दानवान्, मनुष्यादीन्, पशून्, वृक्षान्, भूमौ, आकाशे, जले च स्थितान् सर्वभूतान् सृजति?