कदाचित् क्रतुः उवाच—यः यज्ञपुरुषः, य एव यज्ञः, योगेश्वरः च, स जनार्दनः यदा तुष्टः भवति, तदा किम् अप्राप्यं स्यात्? तस्य प्रसादेन सर्वं सुलभम् इति। ततः वसिष्ठः अवदत्—त्रिषु लोकेषु यं देशं मनसा इच्छसि, तं विष्णोः पूजनात् अवाप्स्यसि; किम् अधिकं वक्ष्यामि, पुत्रश्रेष्ठ? इत्येवम् उक्तः ध्रुवः उवाच—मया पूजनीयः देवः भवता मम कथितः; तं सम्प्रसादयितुं किञ्चिद् जपनीयम् अस्ति चेत्, तत् ब्रूहि। कथं वा स महात्मा सम्यग् उपासनीयः? मम कृते, मुनिवराः, तद् वदन्तु, यथा तस्य प्रसन्नं स्निग्धं मुखं द्रक्ष्यामि। ऋषयः ऊचुः—राजन्, त्वं यथायोग्यं श्रोतुम् अर्हसि, विष्णोः उपासना कथं कार्येत्यस्माभिः कथ्यते। प्रथमं पुरुषेण सर्वेषु बाह्यविषयेषु चित्तं त्यक्त्वा, तद् एव चित्तं विश्वधाम्नि स्थिरीकर्तव्यम्। एवं, एकचित्तः, तस्मिन् एव लीनः, आत्मनिग्रहेण, यत् वयं वदामः, तत् त्वं जपेत्, राजकुमारानन्द! हिरण्यगर्भरूपाय, पुरुषाय, प्रधानाय, अव्यक्ताय, ओं नमो वासुदेवाय, शुद्धबोधस्वरूपिणे इति। अयं मन्त्रः एव भगवता स्वायम्भुवेन मनुना, तव पूर्वजेन, जपितः; तेन जनार्दनः तुष्टः अभवत्। तस्मै तेन यद् दुर्लभं त्रिषु लोकेषु, तद् वरं दत्तम्; एवं त्वम् अपि, गोविन्दं सदा जपन्, तुष्टिं प्राप्नुहि। एतानि श्रुत्वा, मैत्रेय, श्रीपराशरः कथयति—राजपुत्रः वनात् निर्गत्य, तान् मुनीन् प्रणम्य, कृतकृत्यः इति मन्यते स्म। ततः द्विजः सः पुण्ये यमुनातटे मधु नाम्नि तीर्थे जगाम। तद् एव स्थानं, यत्र पूर्वं मधु नाम्ना दैत्येन अधिष्ठितम्, पृथिव्याम् 'मधुवनम्' इति प्रसिद्धम्। तत्र, मधुपुत्रं बलिनं लवणं हत्वा, शत्रुघ्नः मथुरा नाम नगरीम् स्थापयामास। तस्मिन् पुण्ये पापहरस्मिन् स्थले, यत्र हरिः सुरेश्वरः सन्निहितः, सः तपः अकरोत्। मरीचिप्रमुखैः मुनिभिः उपदिष्टः, सः विष्णुं देवेन्द्रं स्वात्मनि सन्निहितम् अमन्यत। अव distracted-चित्तः, सः भगवन्तं हरिं ध्यात्वा, भगवत्स्वरूपं सर्वभूतेषु, सर्वरूपेषु च, ददर्श। यदा विष्णुः तस्य चित्ते सन्निविष्टः अभवत्, तदा, मैत्रेय, पृथिवी प्राणिनां धात्री, भारं सोढुं न अशक्नोत्। सः यदा वामपादेन स्थितः, तदा पृथिवी अर्धभारं नम्रत्वा वहति स्म; यदा दक्षिणपादेन स्थितः, तदा अपरमर्धं नम्रत्वा वहति। अंगुष्ठेन भूमिं निपीड्य स्थितः, पृथिवी सर्वगिरिसंयुता कम्पितुम् आरब्धा। नद्यः, प्रवाहाः, समुद्राश्च महान्तम् उत्पातम् आपन्नाः; तेन विकारेण, महर्षे, देवाः अपि संतप्ताः अभवन्। तदा, यामाः देवाः, इन्द्रेण सह, मन्त्रं कृत्वा, तस्य ध्यानभङ्गाय व्यवस्यन्, दुःखिताः सन्तः, मैत्रेय। कूष्माण्डाः, विविधरूपधारिणः, इन्द्रेण सह, तस्य ध्यानभङ्गाय त्वरया नियोजिताः। तस्य माता सुनिति नाम, तस्य पुरतः स्थित्वा, मायया करुणया युक्तया वाचा, 'पुत्र' इति अवदत्— 'वत्स, एषा कठिना आत्मनाशिनी तपस्या त्यज; त्वं मया बहुश्रमैः, बहुकामनाभिः प्राप्तः। माम् एकाकिनीं, अनाथां, दुःखितां च न त्यज; सौवर्ण्या वचनेन, एकाश्रया या त्वं, मां त्यक्त्वा गन्तुम् इच्छसि?' 'पञ्चवर्षीयः त्वम्, कथं घोरं तपः समाचरिष्यसि? तव मनः एषु निष्फलेषु, कठिषु चेष्टासु न प्रवर्तताम्।' 'क्रीडायाः कालः अस्ति, ततोऽनन्तरं अध्ययनस्य; सर्वान् भोगान् अनुभूय, पश्चात् तपः आचरितव्यम्।' 'वत्स, तव आयुः कालः क्रीडायै, शिशुः असि; किमर्थं आत्मनाशे तव रतिः, तपः कर्तुम् इच्छसि?' 'मम स्नेहः परमं धर्मः; यथाकालं धर्मान् अनुतिष्ठ; न मोहात् धर्मात् विमुच्य, अधर्मे प्रवर्तस्व।' 'यदि त्वं, प्रिय, एतत् तपः त्यजसि, तर्हि अहम् अपि तव पुरतः प्राणान् न त्यक्ष्यामि।' एवं साश्रुनेत्रा, विलपन्ती, व्याकुलवाक्या च सा माता, विष्णौ स्थितचित्तं पुत्रं, पश्यन्ती अपि, नापश्यत्। पुनर् अवदत्—'वत्स, वत्स, एते घोररूपा राक्षसाः, आयुधधारिणः, अरण्ये आगच्छन्ति; त्वं इतः गच्छ।' इति उक्त्वा सा ययौ; ततः राक्षसाः, दीप्तायुधधारिणः, ज्वलदननाः, तस्य पुरतः प्रादुरभवन्। तदा रजनिचराः, भीषणायुधैः विचालयन्तः, घोरनिनादं कृत्वा, तानि आयुधानि विसृज्य, राजपुत्रस्य पुरतः स्थिताः। शतशः कृकलासाः, ज्वलदननाः, तं योगनिष्ठं बालकं भीषयितुम् अक्रन्दन्। 'तुद्यताम्, तुद्यताम्! छिद्यताम्, छिद्यताम्! खाद्यताम्, खाद्यताम्!' इति रजनिचराः उच्चैः शुषुवुः। तदा रजनिचराः, सिंह, उष्ट्र, मकरमुखाः, नानाविधं घोरं शब्दं कृत्वा, राजपुत्रं भीषयितुम् उद्यताः। किन्तु तेषां राक्षसानां, तेषां शब्दानां, कृकलासानां, आयुधानां च, गोविन्दे लीनचित्तस्य तस्य बालकस्य चित्तम् न प्रविशन्ति स्म। सः एकचित्तः सदा, विष्णुम् एव शरणं पश्यन्, अन्यत् किञ्चन न ददर्श।