ध्रुवस्य बाल्येऽपि तस्य कृत्स्नस्य क्षत्रियतेजः अद्भुतमासीत्। सौम्यः, तस्य मातृव्यपदेशेनोक्तानि वचनानि हृदयात् नापयान्ति, तानि तस्य मनसि स्थिराणि सन्ति। ततः ऋषयः तम् क्षत्रियवंशसम्भूतं बालकं पप्रच्छुः—“किम् अद्य तव निश्चितम्? यत् तव मनसि उपजायते, तद् वद, यदि तव इच्छासिद्धये उचितम्। हे तेजस्विन्, यत् कार्यम् तव मनसि वर्तते, यत्र वयं सहायाः भवेम, तद् वद। वयं तव वक्तुम् इच्छन्तं पश्यामः।” ध्रुवः प्रत्युवाच—“न अहम् धनम् इच्छामि, न राज्यं कामये, हे द्विजश्रेष्ठ। एकं स्थानम् एव इच्छामि, यत् अन्येन कदापि न उपभुक्तम्। तत् मे सम्यक् साध्यताम्, कथयतु, किम् प्रकारेण तत् प्राप्तुं शक्यते—सर्वेषां स्थानेषु उत्तमं स्थानम्, हे ऋषिश्रेष्ठ।” ततः मरीचिः उवाच—“राजकुमार, उत्तमं स्थानम् तु तेनैव लभ्यते येन गोविन्दः पूजितः। अतः त्वम् अच्युतम् पूजय।” अत्रिः अपि अवदत्—“सः परमात्मा जनार्दनः यदा तुष्टः भवति, तदा अपरिमितं स्थानम् ददाति; एषा सत्यं मया उक्तम्।” अङ्गिराः उवाच—“यत्र सर्वम् अस्ति, अच्युतस्य अक्षरात्मनि—तं गोविन्दम् पूजय, यदि उत्तमं स्थानम् इच्छसि।” पुलस्त्यः अपि अवदत्—“यः परमब्रह्म, परमधाम, सः हरिः पूज्यः; तं पूजयन् मोक्षम् अपि दुष्करम् प्राप्नोति।” पुलहः उवाच—“इन्द्रः अपि विश्वस्य प्रभुं विष्णुं यज्ञेश्वरम् पूजयित्वा इन्द्रपदं प्राप्तवान्; अतः त्वम् अपि तं पूजय।” क्रतुः अवदत्—“यः यज्ञपुरुषः, यज्ञः, योगेश्वरः—यदा जनार्दनः तुष्टः भवति, तदा किम् अप्राप्तम्?” वसिष्ठः उवाच—“त्रिषु लोकेषु यत् स्थानम् मनसि इच्छसि, विष्णोः पूजया तत् प्राप्स्यसि; किं अधिकम्, हे पुत्रश्रेष्ठ?” ध्रुवः पुनः पप्रच्छ—“देवः पूज्यः यः तवोक्तः, तं पूजयितुं यत् पठनीयम्, तद् वदतु, यथा सः पूर्णतया तुष्टः भवति। कथम् च पूज्या सः महात्मा? ऋषयः वदन्तु, यथा सः अनुग्रहम् दर्शयेत्।” ततः ऋषयः अवदन्—“राजकुमार, विष्णुपूजायाः विधिं त्वम् अर्हसि श्रोतुम्। प्रथमं पुरुषः सर्वेषु बाह्यविषयेभ्यः मनः निवर्त्य, तत् मनः जगद्धाम्नि स्थिरं कुर्यात्। एवं, एकचित्तः, आत्मसंयमेन, यत् वयं वदामः, तद् पठेत्। हिरण्यगर्भरूपाय, पुरुषाय, प्रधानाय, अव्यक्ताय—‘ॐ नमः वासुदेवाय, शुद्धज्ञानस्वरूपाय’ इति। एषा मन्त्रः तव पूर्वजेन स्वायम्भुवेन मनुना जपिता; जनार्दनः तेन तुष्टः। तस्मै तेन त्रिलोक्येषु दुर्लभं कामम् दत्तम्। त्वम् अपि एतद् मन्त्रं नित्यं जप्य गोविन्दम् प्रीतिं कुरु।” पराशरः उवाच—“एतत् सर्वं श्रुत्वा, हे मैत्रेय, ध्रुवः वनात् निर्गत्य, तान् ऋषीन् प्रणम्य, कृतकृत्यः इति मन्यते। ततः सः द्विजः, मदु नाम्नः तीर्थे, यमुनातीरस्य पवित्रस्थले अगच्छत्। तत्र, यत्र मदु नाम्ना दैत्येन पूर्वं अधिष्ठितम्, तद् भूमौ मदुवनम् इति प्रसिद्धम्। तत्र, लवण नाम्नः मदुसुतस्य दैत्यस्य वधात्, शत्रुघ्नः मथुरानगरं स्थापयामास। तत्र, पापहरं पुण्यस्थानम्, यत्र हरिः देवेशः सन्निहितः, ध्रुवः तपः अकरोत्। मरीचिप्रमुखैः ऋषिभिः यथोपदिष्टम्, विष्णुं देवेशं आत्मनि सन्निहितं मन्यते। अव distracted मनसा, भगवंतं हरिं ध्यायन्, सः सर्वेषु प्राणिषु सर्वरूपे सन्निहितं विष्णुं पश्यति। यदा विष्णुः तस्य मनसि स्थिरः अभवत्, तदा पृथिवी जीवभारम् धारयितुं न शक्ता अभवत्। यदा सः वामपादेन स्थितः, तदा पृथिवी अर्धभारं नमति; दक्षिणपादेन स्थितः, अन्यं अर्धं नमति। पादाङ्गुष्ठेन भूमिं पीडयन्, समस्तभूमिः पर्वतैः सह कम्पितुम् आरभत। नद्यः, सरितः, समुद्राः च महतीं क्षोभं प्राप्ताः; तेन विक्षेपेण, देवाः अपि महतीं चिंता प्राप्ताः। तस्मिन् काले, यामाः देवाः इन्द्रसहिताः, मन्त्रयित्वा तस्य तपस्याः भङ्गं कर्तुम् प्रयत्नं कृतवन्तः। कूष्माण्डाः विविधरूपेण, इन्द्रसहिताः, तस्य तपस्याः विघ्नाय समुत्सिक्ताः। तस्य मातुः सूनितिः तस्य पुरतः स्थित्वा, मायया करुणया युक्तं वचः उवाच—“पुत्र...” “पुत्र, त्वम् आत्मनः शरीरनाशं मा कुरु; त्वम् मम बहुप्रयत्नेन, बहुकामनया प्राप्तः। त्वम् माम् एकाकिनीं, अनाथां, दुःखिनीं मा त्यज; सहधर्मिण्याः वचनेन, हे पुत्र, त्वम् मम एकमात्राश्रयः, मम त्यागं करिष्यसि?” “पञ्चवर्षीयः त्वम् कथम् अतिदारुणं तपः कुर्याः? मनः तव एतादृशात् निष्फलात् प्रयासात् निवर्तय।” “क्रीडानां कालः अस्ति, ततः अध्ययनस्य; सर्वान् भोगान् उपभूय, ततः तपः कुर्याः।” “पुत्र, तव आयुः क्रीडायाः कालायै, त्वम् बालः। किम् आत्मनाशे तपस्याः करणे रमसे?” “मम स्नेहः परमधर्मः; तव आयुषः कालेन यथाक्रमं धर्मं आचर। मोहात् एतत् धर्मं मा त्यज, अधर्मं मा आचर।” एवं ध्रुवस्य तपस्याः आरम्भः, मातुः करुणावाक्यैः, ऋषिभिः उपदिष्टेन मन्त्रेण च, विष्णुपूजया, सर्वलोकस्य आश्चर्यं जनयति।