ध्रुवः मातरं समुपगम्य एवमुवाच—“मम भ्राता उत्तमः, यस्याः गर्भे सः स्थितः, तस्यैव पितृदत्तं राज्यमस्तु, तथा भवतु।” पुनः सः मातरं प्रति अवदत्—“मातरः, अन्यः कोऽपि मया दत्तः पदो नाभिलषितः; अहं तु तं स्थानमेव इच्छामि, यत् पितुः स्वकर्मणैव प्राप्तम्।” एवं मातरं सम्बोध्य, ध्रुवः गृहात् निर्गत्य नगरस्य बहिर्वनं प्रविवेश। तत्र सः सप्तर्षिपूर्वजान् मुनीन् कुशासनस्थां वल्कलाम्बरधारिणः दृष्ट्वा, सर्वान् समीपमुपेत्य, विनयपूर्वकं प्रणम्य, यथोचितं सम्यक् संप्रणम्य, निवेदयामास। सः अवदत्—“भवन्तः माम् उत्तानपादस्य पुत्रं ध्रुवं जानन्तु, यः सूनित्याः गर्भसम्भूतः, मोहात् भवन्तः समागतः।” तदा मुनयः ऊचुः—“वत्स, उत्तानपादस्य पुत्र, त्वं केवलं चतुर्वर्षः पञ्चवर्षः वा; किमर्थं तव अस्मिन्नेव वयस्य मोहः सम्भवति?” “न ते चिन्तनीयं किञ्चिदस्ति; तव जनकः राजा जीवति, न च तवाभिलषितस्यापि किञ्चिद्वियोगं पश्यामः, वत्स। न च तव शरीरे व्याधिं पश्यामः; यदि कश्चन मोहहेतुः अस्ति, तं वद यदि विदितम् अस्ति।” श्रीपराशर उवाच—ततः सः सुरुच्या उक्तं वाक्यं तैः मुनिभिः पृष्टः निवेदयामास। ततः श्रुत्वा मुनयः परस्परं समालोचयन्—“अहो, किमिदं अद्भुतं क्षात्रतेजः! बाल एव असहिष्णुः; सौमित्र्याः उक्तं वाक्यं तस्य मनसः नापसर्पति।” “कथय, हे क्षत्रियवंशसम्भूत, किं तव मोहात् कृतनिश्चयम् अस्ति, यदि इच्छसि तदा वद।” “महातेजन्, यत् कार्यं त्वया सह कर्तुं इच्छसि, तत् वद; त्वं वाच्यं वक्तुम् इच्छन् इव दृश्यसे।” ध्रुवः उवाच—“न धनं न राज्यं ममाभिलषितम्, द्विजोत्तमाः; एकं स्थानमेव मम इच्छा, यदन्येन कदापि न भुक्तम्।” “तत् मम सम्यक् सिध्यतु; कथय कथं तदवाप्यते—सर्वेषां स्थानेषु उत्तमं स्थानं, मुनिश्रेष्ठाः।” ततः मरीचिः अवदत्—“राजपुत्र, पुरुषैः गोविन्दं न पूजयद्भिः परमं स्थानं न लभ्यते; अतः अच्युतं पूजय।” अत्रिः अवदत्—“सः परमपुरुषः जनार्दनः तुष्टः सन् अपरिमेयम् स्थानं ददाति; एषा सत्यमुक्तम्।” अङ्गिराः अवदत्—“यस्मिन्सर्वं स्थितम्, अच्युतस्याक्षरे आत्मनि—तं गोविन्दं पूजय यदि परमस्थानमिच्छसि।” पुलस्त्यः अवदत्—“सः परं ब्रह्म, परमं धाम, यः परब्रह्मेति च कथ्यते—तम् हरिं पूजय, तेन कठिनमपि मोक्षं लभ्यते।” पुलहः अवदत्—“इन्द्रः अपि जगन्नाथं विष्णुं, यज्ञेश्वरं पूजयित्वा इन्द्रपदम् अलभत; अतः त्वं तं पूजय।” क्रतुः अवदत्—“सः यज्ञपुरुषः, यज्ञः, योगेश्वरः—जनार्दनः तुष्टः सन् किं न लभ्यते?” वसिष्ठः अवदत्—“त्रिषु लोकेषु यत् स्थानं मनसा इच्छसि, तत् विष्णुं पूजयित्वा प्राप्स्यसि; किं बहुना, पुत्रश्रेष्ठ?” ध्रुवः उवाच—“भगवन्तः, मया पूज्यः देवो भवद्भिः निर्दिष्टः; किं चिन्तनीयम् जप्यमस्ति, यत् पूर्णतया तं तुष्टुम् अर्हामि?” “कथं तं महात्मानं सम्यक् पूजयामि? मुनिवर्याः तद् वदन्तु, यथा सः प्रसन्नमुखः माम् अनुगृह्णातु।” मुनयः ऊचुः—“राजपुत्र, यथा विष्णोः पूजनं पूजकाभिमुखैः कर्तव्यम्, तत् त्वया श्रोतुमर्हसि।” “प्रथमं मनः सर्वेषु बाह्यविषयेषु त्यक्त्वा, तस्मिन्नेव विश्वधाम्नि स्थिरं कुर्यात्।” “एवं एकचित्तः, तस्मिन् लीनः, आत्मनिग्रहं कृत्वा, यद्वयं वदामः तत् जपेत, राजर्षिनन्दन।” “सः हिरण्यगर्भरूपः, पुरुषः, प्रधानः, अव्यक्तः—ओं नमो वासुदेवाय, शुद्धबोधस्वरूपाय।” “एष एव मन्त्रः भगवता स्वायम्भुवेन मनुना, तव पूर्वजेन, जपितः; तस्मै जनार्दनः तुष्टः। सः तस्मै मनसा अपि दुर्लभं त्रिषु लोकेषु कामं दत्तवान्; एवं त्वमपि सदा एषमेव जप्यं कृत्वा गोविन्दं तुष्टुमर्हसि।” श्रीपराशर उवाच—एवं सर्वं श्रुत्वा, मैत्रेय, राजपुत्रः तान् मुनीन् प्रणम्य वनात् निर्गत्य बहिः अगमत्। कृतकृत्यत्वं मन्यमानः द्विजातिः सः यमुनातटस्थितं पुण्यं मधु नाम तीर्थं जगाम। तत् स्थलम् अस्य पृथिव्यां मधु नाम्ना विख्यातम्, यतः तत्र मधु नाम्ना दैत्येन पूर्वं शासनम् आसीत्। तत्रैव मधुपुत्रं लवणं दानवश्रेष्ठं हत्वा, शत्रुघ्नः मथुरा नाम नगरं स्थापयामास। तत्र, तस्मिन् पुण्ये पापहरस्थले, यत्र हरिः सुरेश्वरः साक्षात् विराजते, सः तपः अकरोत्। मरीचिप्रमुखैः मुनिभिः उपदिष्टानुसारं, सः विष्णुं देवेशं स्वात्मनि सन्निहितमिव चिन्तयामास। अविक्षिप्तचित्तः, सः भगवन्तं हरिं ध्यायन्, ब्राह्मण, सर्वभूतेषु सर्वरूपेषु तं सन्निहितं पश्यन् आसीत्। यदा विष्णुः तस्य मनसि प्रतिष्ठितः, मैत्रेय, तदा पृथिवी न शक्ता तस्य भारं सोढुम्। यदा सः वामपादेन स्थितः, तदा पृथिवी अर्धभारेण नम्राभवत्; यदा दक्षिणपादेन, तदा अपरार्धेन अपि नम्राभवत्। पादाङ्गुष्ठेन भूमिं संप्रेष्य स्थितः, तदा सकलपृथिवी पर्वतैः सह कम्पितुम् आरब्धा।